Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi kollegiyasının 3 fevral 2009-cu il tarixli



Yüklə 1,1 Mb.
Pdf görüntüsü
tarix19.12.2016
ölçüsü1,1 Mb.

Klinik protokol Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin 

İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzində hazırlanmışdır. 



Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi  

kollegiyasının 3 fevral 2009-cu il tarixli  

3 saylı qərarı ilə təsdiq edilmişdir

 

 



 

 

 

DÜYÜNLÜ UR XƏSTƏLİYİNİN 

DİAQNOSTİKA VƏ MÜALİCƏSİ ÜZRƏ 

KLİNİK PROTOKOL 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Bakı - 2009 

Klinik protokol Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin 

İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzində hazırlanmışdır. 


 

54.15 


D 97 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

D 97   Düyünlü  ur  xəstəliyinin diaqnostika və müalicəsi üzrə 



klinik protokol – 28 səh. 

Klinik protokol Azərbaycan Respublikası  Səhiyyə 

Nazirliyinin səhiyyə islahatları  çərçivəsində ictimai 

səhiyyə kadrlarının hazırlanması üzrə  Tədbirlər proqramı 

əsasında tərtib edilmişdir. 

 

2



Klinik protokol Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin 

İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzində hazırlanmışdır. 



 

3

 



Klinik protokolun redaktoru: 

C.Məmmədov – Səhiyyə Nazirliyi İctimai Səhiyyə və 

İslahatlar Mərkəzinin direktoru 

 

Klinik protokolun tərtibçilər heyəti

R.Məmmədhəsənov – SN baş endokrinoloqu, ATU-nun 

Daxili xəstəliklər kafedrasının müdiri, t.e.d., professor, ə.e.x. 

R.Cabbarov – Respublika Endokrinologiya Mərkəzinin 

direktoru, t.e.n. 

V.Muradov – Bakı ş. Endokrinoloji Dispanserinin baş 

həkimi 


V.Mirzəzadə – Azərbaycan Endokrinoloqlar Elmi 

Cəmiyyətinin sədri, “Metabolizm” jurnalının baş redaktoru, t.e.d. 

A.Əhmədov – İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzi tibb 

işçilərinin peşəkar hazırlığı şöbəsinin müdiri 

G.Hacızadə – İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzi səhiyyə 

siyasəti və islahatlar şöbəsinin həkimi 

 

Səhiyyə Nazirliyinin Tibbi yardımın təşkili şöbəsi tərəfindən 



rəy verilmişdir. 

 

Klinik protokol Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin 



İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzində hazırlanmışdır. 

 

4

Sübutların etibarlılıq dərəcəsi və elmi tədqiqatların tipləri 



Sübutların 

etibarlılıq 

dərəcəsi 

Sübutların mənbələri  

(elmi tədqiqatların tipləri) 

Ia 

Sübutlar meta-analiz, sistematik icmal və ya 

randomizasiya olunmuş klinik tədqiqatlardan (RKT) 

alınmışdır 



Ib 

Sübutlar ən azı bir RKT-dən alınmışdır 



IIa 

Sübutlar ən azı bir yaxşı planlaşdırılmış, nəzarət 

edilən, randomizasiya olunmamış tədqiqatdan 

alınmışdır 



IIb 

Sübutlar ən azı bir yaxşı planlaşdırılmış kvazi-

eksperimental tədqiqatdan alınmışdır 

III 

Sübutlar təsviri tədqiqatdan (məsələn, müqayisəli, 

korrelyasion tədqiqatlar, ayrı-ayrı halların 

öyrənilməsi) alınmışdır 



IV 

Sübutlar ekspertlərin rəyinə və ya klinik təcrübəyə 

əsaslanmışdır 

 

Klinik protokol Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin 

İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzində hazırlanmışdır. 


 

5

Tövsiyələrin etibarlılıq səviyyəsi şkalası



 

Tövsiyənin 

etibarlılıq 

səviyyəsi 

Tövsiyənin əsaslandığı sübutların  

etibarlılıq dərəcəsi 

 



RKT-lərin yüksək keyfiyyətli meta-analizi, 

sistematik icmalı və ya nəticələri uyğun 

populyasiyaya şamil edilə bilən, sistematik səhv 

ehtimalı çox aşağı olan (++) irimiqyaslı RKT. 

 

Sübutların etibarlılıq dərəcəsi Ia. 



 



Kohort və ya klinik hal - nəzarət tipli tədqiqatların 

yüksək keyfiyyətli (++) sistematik icmalı, yaxud 

 

Sistematik səhv riski çox aşağı olan (++) yüksək 



keyfiyyətli kohort və ya klinik hal - nəzarət tipli 

tədqiqat, yaxud  

 

Nəticələri uyğun populyasiyaya şamil edilə bilən, 



sistematik səhv riski yüksək olmayan (+) RKT. 

 



Sübutların etibarlılıq dərəcəsi Ib və IIa. 

 



Nəticələri uyğun populyasiyaya şamil edilə bilən, 

sistematik səhv riski yüksək olmayan (+) kohort və 

ya klinik hal - nəzarət tipli və ya nəzarət edilən, 

randomizasiya olunmamış tədqiqat, yaxud  

 

Nəticələri uyğun populyasiyaya bilavasitə şamil 



edilə bilməyən, sistematik səhv riski çox aşağı olan 

və ya yüksək olmayan (++ və ya +) RKT. 

 

Sübutların etibarlılıq dərəcəsi IIb. 



 



Klinik hallar seriyasının təsviri, yaxud  

 



Nəzarət edilməyən tədqiqat, yaxud  

 



Ekspertlərin rəyi.  

 



Yüksək səviyyəli sübutların mövcud olmamasının 

göstəricisidir. 

 

Sübutların etibarlılıq dərəcəsi III və IV. 



Klinik protokol Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin 

İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzində hazırlanmışdır. 



 

6

İxtisarların siyahısı: 



AbTg  

– tireoqlobulinə qarşı anticisimlər 



AFTD  

– avtonom fəaliyyətli tiroid düyünü  



BBS  

– bütün bədənin skanerləşdirilməsi   



Ca  

– kalsium 



Ca

2+

  

– kalsium ionu  



Ct  

– kalsitonin  



ÇDU  

– çoxdüyünlü ur 



ÇEN2  

– 2-ci tip çoxsaylı endokrin neoplaziya sindromu   



EDİ  

– etanolun dərialtı inyeksiyası 



FT3  

– sərbəst 3-yodtironin 



FT4  

– sərbəst tiroksin 



İSİE  

– insan sümük iliyinin endotelial hüceyrəsi  



KT  

– kompüter tomoqrafiyası  



QV  

– qalxanabənzər vəz 



LTM  

– lazer termal müalicə 



LT4  

– levotiroksin 



NİAB  

– nazik iynəli aspirasion biopsiya  



NMR  

– nüvə-maqnit rezonansı   



PTH  

– paratireoid hormon  



rhTSH  

– rekombinant tiroid stimulyasiyaedici hormon 



Tg  

– tireoqlobulin 



TMK  

– tiroidin medulyar karsinoması   



TPOAb  

– tiroid peroksidazaya qarşı anticisimlər 



TSH  

 tiroid stimulyasiyaedici hormon 



USM  

– ultrasəs müayinəsi 



US-NİAB   – ultrasəs nəzarəti ilə nazik iynəli aspirasion biopsiya 

123

İ  

– yod izotopu 



99m

TcO

4 

– texnesium izotopu

Klinik protokol Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin 

İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzində hazırlanmışdır. 



Protokol ilkin səhiyyə xidmətləri səviyyəsində çalışan terapevtlər, 

endokrinoloqlar, cərrah-endokrinoloqlar, ailə  həkimləri üçün 

nəzərdə tutulmuşdur. 

Pasiyent qrupu: Düyünlü ur xəstəliyi olan böyük yaşlı şəxslər. 

 

Protokolun məqsədləri: 

 

Müasir diaqnostika və müalicə metodlarını  tətbiq etməklə 



qalxanabənzər vəzin düyünlərinin diaqnostika və müalicəsinin 

təkmilləşdirilməsi 

 

Düyünlü urla  xəstələnmə və ölüm hallarının azaldılması 



 

Maliqnizasiya ehtimalını müəyyən etmək üçün düyünlü urun 



qiymətləndirilməsi 

 



Düyünlü urlu xəstələrin həyat keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması 

 

ÜMUMİ MÜDDƏALAR 

 

Düyünlü ur – qalxanabənzər vəzidə müxtəlif morfoloji 

xarakteristikaya  malik bütün ocaqlı törəmələri  əhatə edən klinik 

anlayışdır. Qalxanabənzər vəzidə iki və daha çox düyün olduqda, bu 

çoxdüyünlü ur hesab edilir. 

Düyünlü urun patoloji və proqnostik əhəmiyyəti aşağıdakılarla 

əlaqədardır: 

 

Düyünlü törəmələrin az da olsa qalxanabənzər vəzin bədxassəli 



şişi olması riski (2-5%). Qalxanabənzər vəzin bədxassəli  şişləri 

arasında 90% hallarda yüksək diferensiasiya etmiş  xərçəngə 

(papilyar, follikulyar) rast gəlinir. 

 



Qalxanabənzər vəzin böyüməsinin  ətraf toxumaları  sıxma və 

kosmetik defekt yaratma riski 

 

Düyünün formalaşmasından uzun illər keçdikdən sonra 



qalxanabənzər vəzin funksional avtonomiyası və tireotoksikozun 

yaranma riski (əsasən yod defisitli regionlarda) 



Epidemiologiya

 

Qalxanabənzər vəzin düyünlü törəmələri palpasiya zamanı 5% 



insanlarda, USM zamanı isə bundan 10 dəfə çox (50%) aşkar olunur. 

Düyünlü ur yod defisitli regionlarda daha çox aşkar edilir. Düyünlü 

törəmələr uşaqlarda və yeniyetmələrdə nadir hallarda müşahidə 

olunur, ancaq yaş artdıqca onun rast gəlmə tezliyi yüksəlir. 

Qadınlarda kişilərə nisbətən 2-4 dəfə daha çox rast gəlinir. 

Bədxassəli  şişlər bütün düyünlü törəmə hallarının təxminən 5%-ini 

Klinik protokol Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin 

İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzində hazırlanmışdır. 



 

8

təşkil edir. Qalxanabənzər vəzi düyünləri arasında  ən çox (90%) 



təsadüf edilən forma kolloid urdur. 

 

XBT-10 ÜZRƏ TƏSNİFATI 

 

E 01.1  

Yod çatmamazlığı ilə bağlı çoxdüyünlü (endemik ) ur 



E 04.1  

Qeyri-toksik təkdüyünlü ur 



E 04.2  

Qeyri-toksik çoxdüyünlü ur 



E 05.1  

Toksik təkdüyünlü urla müşayiət  olunan tireotoksikoz 



E 05.2  

Toksik çoxdüyünlü urla müşayiət  olunan tireotoksikoz 

 

DÜYÜNLÜ URUN NOZOLOJİ FORMALARI: 

 



Düyünlü kolloid ur 

 



Follikulyar adenoma 

 



Hipertrofik autoimmun tireoiditdə yalançı düyünlər 

 



Solitar kista 

 



Qalxanabənzər vəzin bədxassəli şişi 

 

Düyünlü kolloid ur 

Ən çox yayılmış formasıdır. Patogenetik olaraq xroniki yod 

defisiti ilə  əlaqədardır. Qalxanabənzər vəzi follikullarının daxilində 

kolloidin toplanması nəticəsində formalaşır.  

 

Follikulyar adenoma 

Follikulyar adenoma follikul epitelisinin xoşxassəli  şişidir. 

Follikulyar adenomalar arasında trabekulyar (embrional), 

mikrofollikulyar (fetal), makrofollikulyar (sadə) növlər ayırd edilir. 

Qeyd etmək lazımdır ki, aspiratın sitoloji müayinəsi follikulyar 

adenoma ilə follikulyar şişin diferensiasiyasına imkan vermədiyinə 

görə adenomanın cərrahi əməliyyatı aparılmalıdır. 

 

Qalxanabənzər vəzin kistası 

Kista qalxanabənzər vəzi toxumasında kistoz mayeli boşluqdur. 

Qalxanabənzər vəzi düyünlərinin 3-5%-ini təşkil edir. Həqiqi kista 

yalançı kistadan tərkibində follikulyar epitel olması ilə  fərqlənir. 

USM ilə kistoz törəməni aşkar etmək çətinlik törətmir. Buna 

baxmayaraq, USM kistanı sistadenomadan və 

sistadenokarsinomadan fərqləndirə bilmir, ona görə törəməni  

punksion biopsiya və təkrar USM etmək lazımdır. 

Klinik protokol Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin 

İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzində hazırlanmışdır. 



 

9

Yalançı düyünlər – ayrı-ayrı paycıqların lokal hipertrofiyası 

nəticəsində inkişaf edir. 

 

DİAQNOSTİKA 

 

Düyünlü uru olan pasiyentlərin diaqnostikası  və sonrakı 



müşahidəsində əsas istiqamətlər: 

 



qalxanabənzər vəzin bəd xassəli şişinin inkarı;  

 



qalxanabənzər vəzi düyününün funksional avtonomiyasının 

diaqnostikası  və dekompensasiyanın inkişaf riskinin müəyyən 

edilməsi,  

 



kompressiya (sıxılma) sindromunun və kosmetik defektin təyin 

edilməsi 

 

ANAMNEZ VƏ FİZİKAL MÜAYİNƏ 

 

Düyünlərin  əksəriyyəti  heç bir simptomatika ilə müşahidə 



olunmur, lakin bu maliqnizasiya olma ehtimalını istisna etmir 

(C).  

 

Böyük ur zamanı  xəstələr boyun nahiyəsində  sıxılmadan 



şikayət edirlər.  

 

Solitar və  bərkimiş düyünlər mütləq biopsiya olunmalıdır. 



Solitar düyünün və ÇDU-nun maliqnizasiya olma ehtimalı 

eynidir (B)

 

Aşağıdakı məlumatları qeyd edin (C): 



 

Ailədə olan QV xəstəlikləri 

 

Əvvəllər boyun nahiyəsində olmuş  xəstəliklər və ya alınmış 



müalicə 

 

Boyun nahiyəsində şişkinliyin olması 



 

Səsin xırıltılı olması, disfoniya, disfagiya və ya dispnea 

 

Düyünün ölçüsü, lokalizasiyası və konsistensiyası 



 

Boyun nahiyəsində həssaslığın artması və ya ağrı 

 

Boyun nahiyəsində adenopatiya (boyun, aşağı  çənəaltı  və 



körpücüküstü limfa düyünlərinin ölçülərinə diqqət yetirmək 

lazımdır) 

 

Hiper- və ya hipotireoidizm əlamətləri 



 

Maliqnizasiya ehtimalının yüksək olmasını göstərən faktorlar (C)

 

Boyun və baş nahiyəsinə olan metastazlar 



Klinik protokol Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin 

İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzində hazırlanmışdır. 



 

10

 



Ailədə medulyar tiroid karsinomanın  (MTK) və ya 2-ci tip 

çoxsaylı endokrin neoplaziya sindromunun olması (ÇEN2) 

 

Yaşın < 20 və ya > 70 olması 



 

Kişi cinsi 

 

Düyünün böyüməsi 



 

Konsistensiyanın bərk və ya sərt olması 

 

Boyun nahiyəsinin adenopatiyası 



 

Pərçimlənmiş düyün 

 

Səsin xırıltısı, disfoniya, disfagiya və ya dispneanın daimi 



müşahidə olunması 

Laborator müayinələr  

 



İlk öncə qanda TSH səviyyəsini müəyyən etmək lazımdır (B) 

 



Əgər TSH səviyyəsi aşağı olarsa (< 0.5 mikro-İU/ml), sərbəst T4 

və 3-yodtironini (T3) ölçmək lazımdır;  əgər TSH səviyyəsi 

yüksək olarsa (>5.0 mikro-İU/ml), sərbəst T4 və tiroid 

peroksidazaya qarşı anticisimləri (TPOAb)  təyin etmək lazımdır 



(C) 

 



Düyünlü ur və ya QV düyünlərinin  diaqnostikası zamanı rutin 

müayinə üsulu kimi zərdabda tiroqlobulinin (Tg) təyin edilməsi 

tövsiyə edilmir (C) 

 



NİAB nəticəsində medulyar tiroid karsinomanın olmasına şübhə 

olarsa və ya ailədə belə bir xəstəlik olmuşdursa, zərdabda 

kalsitonin səviyyəsini təyin etmək lazımdır (B) 

 



QV medulyar xərçəngini istisna etmək üçün ilkin diaqnostika 

zamanı qanda kalsitonin (Ct) səviyyəsinin yüksəlməsini 

yoxlamaq və Ct artıran başqa hallarla diferensiasiya aparmaq 

lazımdır (böyrək çatmazlığı, qeyri-tireoid neyroendokrin 

tumorlar, hiperqastrinemiya, Haşimoto tireoiditi). 

 

QALXANABƏNZƏR VƏZİN USM-i 

USM cihazında 7.5-10 MHz tezlikli çevirici QV düyünlərini 

müəyyən etmək və ölçmək, həmçinin US-NİAB müayinəsini yerinə 

yetirmək üçün kifayətdir. 

Klinik protokol Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin 

İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzində hazırlanmışdır. 


 

11

USM diaqnostikasının meyarları (C): 

 

US təsvirin məzmunu  



 

QV daxilində lokalizasiyası 

 

Ölçü – ən azı maksimal diametrin göstərilməsi və orqanın 



anatomiyasına uyğun olaraq bu ölçünün uzununa, ön-arxa və 

ya latero-lateral olduğunun qeyd edilməsi  

 

Exogenlik (anexogen, hipoexogen, izoexogen və ya 



hiperexogen) 

 

Mayenin olması (qarışıq düyünlər) 



 

Sərhədlərin xarakteristikası 

 

Periferal halənin olması 



 

Orqan daxili kalsifikasiyanın olması (mikro- və ya 

makrokalsifikasiya) 

 

Əgər mümkünsə, damarların vəziyyəti 



 

Əgər QV-də bir və ya bir neçə müstəqil düyün varsa, hər birinin 



təsviri verilməlidir. Çoxsaylı düyünlər olduqda təsviretmə 

sənədində QV-nin ölçüsü və strukturunun göstərilməsi tövsiyə 

olunur – düyünün (düyünlərin) maliqnizasiya olma ehtimalını 

göstərən xüsusiyyətlərini qeyd etməklə. 

 

Təsviretmə sənədi çap edilməlidir və orada mütəxəssisin və 



klinikanın adı aydın göstərilməlidir. Bu sənəd arxivdə və ya 

informasiya bazasında saxlanılmalıdır. 

 

US müayinəsi zamanı alınan  şəkil aparılan proseduranın 



dinamikası barədə adekvat məlumat vermir. Təsviretmə sənədinə 

bir neçə şəklin birgə əlavə edilməsi məsləhət görülür, xüsusən də 

şübhəli elementlər aşkar edildikdə (düyünə şübhə olduqda). 

 



US tapıntılarına  əsaslanaraq düyünün maliqnizasiya olma 

ehtimalı qiymətləndirilməlidir. 

 

NİAB aparılması üçün düyünləri müəyyən edilməlidir. 



 

Əgər  şübhəli US tapıntıları yoxdursa və ya xəstə yüksək risk 



qrupuna aid deyilsə, ölçüsü 10 mm-dən az olan düyünlər NİAB 

edilmir (C). 

 

Boyun nahiyəsinə metastazlar müşahidə edilən və ya ailəsində 



medulyar tiroid karsinoma, yaxud 2-ci tip çoxsaylı endokrin 

neoplaziya olan xəstələrə düyünün ölçüsündən asılı olmayaraq 

US-NİAB aparılmalıdır (C). 

 

Klinik protokol Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin 



İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzində hazırlanmışdır. 

 

12

USM vasitəsilə skrininq 

 

Əhali arasında, həmçinin palpasiya zamanı normal QV olan və 



tiroidin kanser olma ehtimalı  aşağı olan pasiyentlər arasında  

skrininq üçün US-dən istifadə etmək tövsiyə edilmir (C) 

 

Yüksək risk qrupuna daxil olan xəstələrdə (ailəsində tiroid 



kanseri, 2-ci tip çoxsaylı endokrin neoplaziya qeyd edilən və ya 

ətraf nahiyələrə metastazları olan xəstələr), palpasiya zamanı 

tiroid düyünləri və ÇDU aşkar edilən, maliqnizasiyaya şübhəli 

adenopatiyası olan xəstələrdə USM aparılması tövsiyə edilir (C). 

 

NAZİK İYNƏLİ ASPİRASİON BİOPSİYA (NİAB) 

NİAB düyünlü urun qiymətləndirilməsi üçün etibarlı  və  dəqiq 

üsul hesab edilir. Bu metodun həssaslığı 83%, spesifikliyi isə 92% 

təşkil edir. 

 

QV-nin NİAB ilə biopsiyasının  təhlükəsizliyi və etibarlılığı 



təsdiq edildikdən sonra, bu üsul tiroid düyününün diaqnostik 

qiymətləndirilməsinin  ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir. 

 

QV-nin biopsiyası  nəticəsində alınan yaxmaları QV xəstəlikləri 



sahəsində ixtisaslaşmış sitopatoloq müayinə etməlidir. 

 



Diaqnostik səhvlər: 

 

Səhv neqativ cavab nümunənin düzgün hazırlanmaması 



nəticəsində baş verir 

 

Səhv pozitiv nəticə adətən “şübhəli” (qeyri-müəyyən) 



tapıntılar olduqda baş verə bilər 

 

Follikulyar neoplazma, Hürthle hüceyrələrinin neoplazması 



sitoloji hesabatlarda boz zona kimi qeyd edilir, həmçinin bu, 

papilyar karsinomanın olması ehtimalını da göstərir, lakin 

onun üçün diaqnostik əhəmiyyət kəsb etmir. 

 



Terminologiyanın standartlaşdırılması  xəstəyə göstərilən tibbi 

xidməti yaxşılaşdıra bilər. Sitoloji diaqnozlar 4 kateqoriyaya 

bölünür – qeyri-adekvat nümunə, xoşxassəli,  şübhəli və 

bədxassəli şişlər.  

 

Qeyri-adekvat, qane etməyən və ya qeyri-informativ nəticə 



– yaxmada bir neçə follikulyar hüceyrə var və ya heç yoxdur.  

 

Xoşxassəli düyünlər və ya neqativ nəticə – bu qrupa kolloid 



düyünlər, Haşimoto tireoiditi, sist, tireoiditlər aiddir.  

Klinik protokol Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin 

İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzində hazırlanmışdır. 


 

13

 



Şübhəli və ya təyin olunmayan nəticə – sitoloji müayinə 

nəticəsində düyünün bədxassəli olması, həmçinin follikulyar 

neoplazma, Hürthle hüceyrəsinin şişi və ya atipik papilyar şiş 

müəyyən edilir, lakin diaqnozu dəqiqləşdirən meyarların 

hamısı təyin olunmur. 

 

Bədxassəli və ya pozitiv nəticə – bura birincili (QV) və ya 



ikincili (metastatik) kanserlər aiddir. 

Ultrasəs nəzarəti ilə nazik iynəli aspirasion biopsiya 

 



Ölçüsü  ≥10 mm, kənarları qeyri-müntəzəm, xaotik düyündaxili 

vaskulyarizasiyaya malik, uzun və dar formalı  və ya 

mikrokalsifikasiyalı hipoexogen düyünlərdə US-NİAB 

aparılmalıdır (B). 

 

USM zamanı düyünün kapsuldan kənara çıxması  və ya boyun 



limfa düyünlərinə metastaz etməsi aşkar edildikdə, düyünün 

ölçüsündən asılı olmayaraq təcili sitoloji müayinə aparılmalıdır 



(B). 

 



Haşimoto tireoiditində limfositar infiltrasiya hipoexogen sahə 

yaradır, ona görə  də  kənarlarının təyin edilməsi çətin olan 

hipoexogen düyünlərdə US-NİAB aparılmasından  əvvəl bu 

patologiyanı istisna etmək lazımdır (C). 

 

Qarışıq tiroid düyünlərində  əvvəlcə US-NİAB vasitəsilə  bərk 



hissədən nümunə götürmək, sonra isə mayeni drenaj etmək olar 

(C). 

 



QV-də olan törəmələr 6 və 12 ay sonra, daha sonra isə müntəzəm 

olaraq US vasitəsilə müşahidə edilməlidir (D). 

 

Düyünün rutin qiymətləndirilməsi üçün NMR (maqnit rezonans 



müayinəsi) və KT-dən (kompüter tomoqrafiyası) istifadə tövsiyə 

olunmur (C). 



NİAB zamanı təyin olunmayan düyünlər 

 



Morfoloji meyarların təyin edilməsi çətinlik törədəndə bədxassəli 

və xoşxassəli düyünləri fərqləndirmək çətin olur. Təyin 

edilməyən düyünlərin 20%-ində  cərrahi müdaxilə zamanı 

maliqnizasiya aşkar edilir. 

 

Belə düyünlərin təkrar biopsiyası məsləhət görülmür. 



Klinik protokol Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin 

İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzində hazırlanmışdır. 



 

14



 

NİAB-la müqayisədə iri iynə ilə biopsiyanın aparılması daha az 

dəqiqliyə, böyük iş  həcminə  və  fəsadlaşma tezliyinə malik 

olduğu üçün onun istifadəsi hal-hazırda məsləhət görülmür. 

 

Hal-hazırda təyin olunmayan düyünlərin hamısının cərrahi yolla 



götürülməsi tövsiyə olunur. 

NİAB vasitəsi ilə diaqnoz qoyulması 

mümkün olmayan düyünlər 

 



Tərkibində az miqdarda follikulyar hüceyrə olan və ya heç 

olmayan sistli düyünlərin NİAB zamanı qeyri-kafi (qeyri-

diaqnostik) nümunələri alınır. 

 



Yenidən aparılan aspirasiya zamanı 50% hallarda qənaətbəxş 

nəticə almaq olar. 

 

Müvafiq texnikanın, təkrar biopsiyanın və US-NİAB-ın olmasına 



baxmayaraq düyünlərin 5%-ini müəyyən etmək mümkün olmur. 

Belə düyünlər cərrahi yolla kənarlaşdırılmalıdır (D) 

 

Bu hallarda təkrar aspirasiyanın aparılması tövsiyə edilir: düyün 



böyüyəndə, sist təkrarən dolanda, düyünün ölçüsü 4-5 sm 

olduqda və ya LT4 ilə aparılan müalicədən sonra düyünün 

ölçüləri kiçilmədikdə.  

RADİOİZOTOP SKANERLƏŞDİRMƏ 

Hal-hazırda dünyada ən geniş yayılmış, yüksək spesifik və 

həssaslığa malik müayinə üsullarından biridir. Radioizotop 

skanerləşdirmə (sintiqrafiya) – qalxanabənzər vəzidə izotopun 

toplanma xüsusiyyətinə  əsaslanır. Bu üsulla düyünün funksional 

xarakteri müəyyən edilir. Əgər tiroid düyünü və ÇDU zamanı TSH-

nin səviyyəsi normal göstəricinin aşağı  sərhədindən kiçik olarsa və 

ya ektopik tiroid toxumasının mövcudluğuna və ya retrosternal ura 

şübhə olarsa, QV-nin sintiqrafiyası aparılmalıdır (B)

Radioizotop skanerləşdirmə: 

 



Avtonom isti düyünlərin diaqnostikasında əvəzedilməzdir 

 



Yod defisitli regionlarda yaşı 45-dən yuxarı, düyünlü və ya 

çoxdüyünlü uru olan bütün pasiyentlərə göstərişdir və TSH 

səviyyəsi normanın aşağı  sərhədində olduqda belə, QV 

sintiqrafiyası aparılmalıdır (C) 

 

QV sintiqrafiyası üçün 



123

İ və ya 


99m

TcO


4

 istifadə edilir (B) 

Klinik protokol Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin 

İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzində hazırlanmışdır. 



 

15



 

Qalxanabənzər vəzin funksional avtonomiyasının diaqnostika və 

diferensiasiyası  və tireotoksikozun patogenetik variantlarının 

(həqiqi, destruktiv, artifisiyal) diferensial diaqnostikası üçün daha 

həssas metoddur. 

 



Döş sümüyü arxası, ektopiya olmuş qalxanabənzər vəzi toxuması 

və qalxanabənzər vəzin yüksək diferensiasiyalı  xərçənginin 

metastazlarının diaqnostikasında yararlıdır 

Sintiqrafiya zamanı düyünlərin funksional təsnifatı 

 



Soyuq düyünlər – sintiqrafiya zamanı daxil edilən izotopu 

tutmayan düyünlərə deyilir. Bəzən sadə kista şəklində maye 

tərkibli ola bildiyi kimi, qatı  tərkibli soyuq düyünlər də 

mövcuddur. Bu düyünlərin kiçik bir qismi xərçəng ola bilər. 

Təmiz maye tərkibli soyuq düyünlərin xərçəng ola bilmə ehtimalı 

sıfırdır. Soyuq düyünlü xəstədə heç bir şikayət olmaya bilər. 

 

İsti düyünlər – istifadə edilən izotopu ən çox tutan, bölgəli 



görüntülü, sərhədləri tam olaraq ayrılan düyünlərdir. Bunlar 

xəstədə şikayətlərlə özünü bəlli edir. İsti düyünlər adətən toksiki 

urla birlikdə müşahidə olunur. 

 



Avtonom isti düyünlər (adenomalar) – istifadə edilən izotopu 

tamamilə tutan düyündür. Bu cür düyünlər xəstələrdə çox sıxıntı 

verən  şikayətlərə  səbəb olur (məs. ürəkdöyünmə, həddən çox 

tərləmə,  əsəbilik və s.), adətən toksiki urla birlikdə müşahidə 

olunur. Funksional olaraq avtonom düyünlərin 10%-dən azı bəd 

xassəlidir. Soyuq düyünlərdə bu göstərici bir qədər çoxdur. 

 

İlıq düyünlər – istifadə edilən izotopu tiroid vəzinin digər hissəsi 



ilə eyni dərəcədə tutan düyünə deyilir və ancaq təcrübəli 

həkimlər tərəfindən ayırd edilir. Bu düyünləri olan xəstələrdə 

daha az şikayət olur. 

Bütün bunlarla yanaşı, qeyd etmək lazımdır ki, düyünün 

sintiqrafiya xarakteri onun morfoloji strukturu haqqında rəy vermir. 

 

NÜVƏ MAQNİT REZONANSI (NMR) VƏ 

KOMPÜTER TOMOQRAFİYASI (KT) İLƏ MÜAYİNƏ 

Düyünlü urun diaqnostikasında az informativdir. Döş  qəfəsi 

arxası ur və qalxanabənzər vəzi xərçənginin yayılmış formalarında 

bəzi hallarda istifadə etmək olar.  

Klinik protokol Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin 

İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzində hazırlanmışdır. 



HİSTOKİMYƏVİ MARKERLƏR 

 



Bir neçə elmi laboratoriyalar NİAB-ın  şübhəli (müəyyən 

edilməyən) nəticələrini aydınlaşdırmağın molekulyar əsaslarını  

təyin etmişlər – insan sümük iliyinin endotelial hüceyrəsi (İSİE)-

1, qalektin-3 tiroid oksidazaya qarşı anticisimlər. 

 

QV kanserinin diaqnostikası üçün markerlərin əksəriyyəti yüksək 



həssaslığa və ya spesifikliyə malikdir, lakin hər iki xüsusiyyət 

eyni zamanda mövcud deyil. 

 

Xoşxassəli və  bədxassəli hüceyrələri etibarlı  şəkildə ayırd edən 



spesifik markerlər mövcud deyil.  

Düyünlü uru olan pasiyentlərin  

diaqnostik qiymətləndirilməsi ALQORİTMİ 

(Avropa konsensusu, 2006) 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

16



Klinik protokol Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin 

İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzində hazırlanmışdır. 



 

17

DİFERENSİAL DİAQNOSTİKA 



Qalxanabənzər vəzdə törəmə yaranması ilə müşayiət olunan 

patoloji vəziyyətlər 

Xoşxassəli 

Bədxassəli 

ÇDU 


Haşimoto tireoiditi 

Sadə və ya hemorragik sistlər 

Follikulyar adenoma 

Yarımkəskin tireoidit 

 

Papilyar karsinoma 



Follikulyar karsinoma  

Hürthle hüceyrələrinin 

karsinoması 

Medulyar karsinoma  

Anaplastik karsinoma 

QV-nin ilkin limfoması 

Bədxassəli metastatik 

zədələnmələr 

Qalxanabənzər vəzin xoş və bədxassəli düyünlü törəmələrinin 

klinik, laborator, instrumental göstəriciləri 

Xoşxassəli şiş 

Bədxassəli şiş 

1.

 



Ailədə qalxanabənzər vəzin 

autoimmun xəstəliklərinin 

olması 

2.

 



Ailədə xoş xassəli düyünlü 

urun olması  

3.

 

Hipotireoz və ya 



tireotoksikoz simptomlarının 

olması 


4.

 

Palpasiya zamanı yumşaq, 



hamar və hərəkətli düyün 

5.

 



Dominant “qaynar” düyünlü 

çoxdüyünlü ur 

6.

 

“Qaynar” düyün 



1.

 

Yaşın 20-yə qədər və 60-dan 



yuxarı olması 

2.

 



Kişi cinsi 

3.

 



Ailədə qalxanabənzər vəzi 

xərçənginin olması 

4.

 

Uşaq və yeniyetmə dövründə 



başın və boyunun rentgen 

şüalanması 

5.

 

Disfagiya, səsin kallaşması, 



palpasiya zamanı bərk, sıx, 

nahamar və hərəkətsiz düyün, 

regionar limfadenopatiya, 

ətraf toxumaya birləşməsi 

6.

 

“Soyuq” düyün 



Klinik protokol Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin 

İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzində hazırlanmışdır. 



QV DÜYÜNLƏRİNİN MÜALİCƏSİ 

CƏRRAHİ MÜALİCƏ 

Düyünlər böyük, bədxassəli olduqda cərrahi  əməliyyat 

göstərişdir. Hipertireoz və ya ətraf strukturların sıxılması müşahidə 

olunmadıqda tək və xoşxassəli düyünlər cərrahi yolla 

kənarlaşdırılmır.  

 

Tiroid düyünü olan xəstələrin cərrahi müdaxiləyə olan 



göstərişləri aşağıdakılardır: 

 

Assosiasiya olunmuş lokal əlamətlər 



 

Böyük toksik düyün nəticəsində yaranan hipertireoidizm və ya 

hipertireoidizmlə müşayiət edilən ÇDU 

 

Düyünün böyüməsi 



 

NİAB zamanı pozitiv (maliqnizasiya əlamətlərinin olması) 

nəticənin alınması cərrahi müdaxiləyə göstərişdir (B) 

 

Cərrah-endokrinoloq xəstə  və onun ailəsi ilə birgə USM və 



sitoloji müayinənin nəticələrini nəzərdən keçirməli, müalicə 

taktikasını izah etməli, bütün suallara cavab verməli, cərrahi 

müdaxilənin potensial fəsadlarını müzakirə etməli, cərrahi məsləhət 

verməlidir (D)

 

Diferensiasiya olunmuş kanser və düyünün ölçüsü >1 sm olan, 



həmçinin ailəsində bu xəstəliyə rast gəlinən və klinik və ya US 

müayinələri zamanı  xəstəliyin multifokal olması, törəmənin kapsul 

və ya düyünlərə invaziya etməsi müşahidə olunan xəstələrdə total və 

ya subtotal tireoidektomiya tövsiyə edilir. Boyun nahiyəsinin 

mərkəzi sahəsində yerləşən limfatik düyünlərin götürülməsi 

mütəxəssis-cərrah tərəfindən həyata keçirilməlidir (C)

 

QV lobektomiyası total və ya subtotal olur, istmektomiya ilə və 



ya onsuz aparıla bilir. İstmusun  əvvəlcədən aparılan rezeksiyası 

tireoidektomiyanı asanlaşdırır. 

 

Xoşxassəli tək düyünlər zamanı lobektomiya və istmusektomiya 



olunur, ikitərəfli düyünlər zamanı isə subtotal tireoidektomiya 

aparılır. 

 

Cərrahi  əməliyyat  əsasən ümumi anesteziya altında yerinə 



yetirilir, bəzi hallarda isə yerli keyləşdirmədən istifadə edilir. 

Klinik protokol Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin 

İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzində hazırlanmışdır. 


 

19



 

Retrosternal yerləşən QV düyünü də boyun kəsiyi ilə xaric edilir, 

nadir hallarda isə lobektomiyanı  və ya total tireoidektomiyanı 

tamamlamaq üçün orta sternotomiya aparılır. 

 

Cərrahi əməliyyatın fəsadları 

1.

 



Laringeal sinirin parezi. Çox zaman əməliyyat nəticəsində baş 

verən səs dəyişikliyi 1-6 ay ərzində  bərpa olur. Belə  xəstələri 

əməliyyatdan sonra larinqoskopiya üçün mütəxəssis yanına 

göndərmək lazımdır. Qayıdan laringeal sinirin birtərəfli iflici çox 

zaman tolerant olur, nadir hallarda isə həyat üçün təhlükəli olan 

aspirasion pnevmoniya ilə nəticələnir. Bu fəsadı sadə cərrahiyyə 

texnikası vasitəsilə  səs telinin lateralizasiyası yolu ilə aradan 

götürmək olar. 

2.

 

Hipoparatireoidizm. Tireoidektomiya zamanı paratireoid vəzin 



zədələnməsi nəticəsində hipokalsiemiya baş verir, yalnız 2% 

hallarda bu vəziyyət 3 aydan çox çəkir. Hipokalsiemiya 

əlamətləri əmələ gəldikdə, zərdabda total kalsiumun, mümkünsə 

ionizə olunmuş kalsiumun (Ca

2+

) səviyyələri  əməliyyatdan bir 



gün sonra və  vəziyyət stabilləşənədək gündəlik yoxlanılmalıdır. 

Sonrakı müayinələr zamanı ionizə olunmuş Ca

2+

  səviyyəsi 



ölçülməlidir. Bəzi hallarda hipokalsiemiyanın müalicə 

olunmasını  təsdiq etmək üçün paratireoid hormonun (PTH) 

səviyyəsini ölçmək lazımdır. Hipokalsiemiya əlamətləri baş 

verdikdə  xəstəyə Ca əlavələri, alfakalsidol və ya vitamin D 

vermək lazımdır. Hiperkalsiemiyanın qarşısını almaq üçün 

zərdabda kalsiumun daimi monitorinqini aparmaq lazımdır. 

 

LEVOTİROKSİNLƏ (L-TİROKSİN)  

SUPRESSİV MÜALİCƏ 

Bəzi tədqiqatlar supressiv müalicə  nəticəsində düyünlü urun 

həcminin və düyünün ölçüsünün azalmasını göstərmişdir.  

 



Levotiroksin (L-tiroksin) ilə supressiv müalicə aşağıdakı hallarda 

aparılır (C)

 

Yod defisiti olan regionda yaşayan şəxslərdə 



 

Kiçik ölçülü düyünləri olan cavan xəstələrdə 

 

Funksional avtonomiya əlamətləri olmayan düyünlü ur zamanı 



Klinik protokol Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin 

İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzində hazırlanmışdır. 



 

20



 

Bir çox hallarda və xüsusən də aşağıda göstərilən hallar zamanı 

levotiroksinlə terapiyanın aparılması tövsiyə edilmir (C)

 

Böyük ölçülü tiroid düyünləri və düyünlü ur zamanı, xüsusən 



funksional avtonomiya simptomları  və ya əlamətləri müşahidə 

edilirsə 

 

Klinik gedişi  şübhəli olan və ya qeyri-adekvat sitoloji nümunəsi 



olan  törəmələr 

 

Postmenopauzada olan qadınlar və yaşı 60-dan çox olan kişilər 



 

Osteoporozlu və ya sistem xəstəliyi olan şəxslər 

 

Kardiovaskulyar xəstəliyi olan şəxslər 



 

Bu cəhətlərə diqqət yetirmək lazımdır: 



 

Klinikada xəstələrin yalnız kiçik qismində L-tiroksin terapiyası 

nəticəsində tiroid düyünün həcminin azalması müşahidə edilir (B) 

 

TSH-nin uzun müddətli supressiyası yaşlı  xəstələrdə  və 



menopauzada olan qadınlarda sümük zəifliyi və aritmiya ilə 

nəticələnə bilər (B) 

 

L-tiroksinlə terapiya tam supressiv olmalı deyil (TSH <0.1 mikro-



İU/ml) (C) 

 

Düyünün yenidən böyüməsi adətən L-tiroksinlə terapiya 



dayandırıldıqdan sonra baş verir (C) 

 

Əgər müalicə zamanı düyünün ölçüləri kiçilirsə, bu halda L-



tiroksinlə terapiyanı uzun müddət davam etdirmək lazımdır (D) 

 

Əgər L-tiroksin terapiyası zamanı düyünün böyüməsi müşahidə 



olunursa, bu halda təkrar biopsiya və  cərrahi müdaxilə  məsləhət 

görülür (D) 

 

Levotiroksinin (L-tiroksin) əlavə müalicə kimi tətbiq edilməsi 



residivlərin əmələ gəlmə ehtimalını azaldır. 

 



İlkin müalicədən sonra TSH-nin supressiyası ilə aparılan müalicə 

iki məqsəd güdür. Birinci – TSH-nin qanda göstəricisini normal 

səviyyəyə çatdırmaqla hipotireoidizmi aradan qaldırmaq. İkinci – 

qalıq  şiş hüceyrələrinin TSH ilə stimulyasiyasının qarşısının 

alınması. Lakin uzunmüddətli remissiya olduqda, endogen TSH 

sintezinin dəf etməyə ehtiyac yoxdur və  əvəzedici terapiya 

aparıla bilər. 

 



L-tiroksin seçim preparatıdır. T3 uzunmüddətli terapiya zamanı 

istifadə edilmir. Onu yalnız hipotireoidizmin qısamüddətli 

korreksiyası və ya bədənin skanerləşdirməsinin hazırlıq mərhələsi 

zamanı tətbiq etmək olar. 

Klinik protokol Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin 

İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzində hazırlanmışdır. 



 

21



 

L-tiroksin dozası TSH-nin qanda səviyyəsini  ≤ 0.1 mU/L 

salmalıdır. TSH-nin səviyyəsi müalicə başlandıqdan sonra hər üç 

aydan bir yoxlanılmalıdır. L-tiroksinin gündəlik dozasını (25 

mq/gün) artırıb və ya azaltmaqla korreksiya etmək olar. TSH-nin 

səviyyəsi 3 aydan sonra yenidən yoxlanılmalıdır. Müəyyən 

olunmuş optimal doza dəyişdirilməməlidir və hər 6-12 aydan bir 

FT3, FT4 və TSH səviyyələrinin monitorinqi aparılmalıdır 

 

TSH-supressiv müalicənin xəstəliyin  əlamətləri olan xəstələrdə 



aparılması mütləqdir (əgər Tg təyin olunursa və başqa əlamətlər 

yoxdursa). Müalicədən sonra tam uzunmüddətli remissiya əldə 

olunan xəstələrdə supressiv müalicəni 3-5 il ərzində aparmaq 

məsləhət görülür. Aparılan müalicənin qiymətləndirilməsi 

nəticəsində  xəstəliyin residiv vermə ehtimalı  aşağı olduqda 

(<1%),  L-tiroksinin dozası TSH-nin  səviyyəsini normanın aşağı 

sərhədində (0.5 və 1.0 mU/L arasında) saxlamaq üçün kifayət 

edən dozaya kimi azaldılır.  

 

L-tiroksin gündə 1 dəfə, səhər yeməyindən 20-30 dəq.  əvvəl 



qəbul edilməlidir. 

 



L-tiroksinin  əlavə  təsiri olan ikincili subklinik tireotoksikoz 

əsasən ürək problemləri və sümük çəkisinin azalması ilə özünü 

büruzə verir. FT4 və FT3 səviyyələrinin artmasının qarşısını 

almaq üçün L-tiroksin dozasının monitorinqi aparılmalıdır. Yaşlı 

və ürək xəstəliyi olan şəxslərdə bu preparatın istifadə edilməsi 

məsləhət görülmür. 

 

Hamiləlik zamanı L-tiroksin dozası korreksiya olunmalıdır. 



Stabil remissiya qeyd olunan hamilələrdə TSH səviyyəsi 

normanın aşağı  sərhədində olmalıdır, xəstə olan və ya residiv 

ehtimalı yüksək olan hamilələrdə TSH 0.1 mU/L səviyyəsində 

saxlanılmalıdır. 

 

ETANOLUN DƏRİALTINA İNYEKSİYASI (EDİ) 

Standart müalicə almaq istəməyən və ya ala bilməyən xəstələrdə 

EDİ  tətbiq edilir. Bu müalicə  nəticəsində QV və düyünlərin 

həcminin, sıxılma  əlamətlərinin və kosmetik defektin azalması 

müşahidə olunur. 

 



EDİ yerinə yetirilir: 

Klinik protokol Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin 

İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzində hazırlanmışdır. 


 

22

                                                



 

US-NİAB texnikasını yerinə yetirə bilən mütəxəssis tərəfindən (D) 

 

Tiroid sistlər zamanı. QV sistləri və ya əksər hissəsi maye olan 



qarışıq düyünlərin müalicəsində EDİ-dən istifadə çox effektivdir 

(B).  Təkrarlanan sistlərin qeyri-cərrahi müalicəsində EDİ birinci 

sıradadır (əgər US-NİAB nəticəsində maliqnizasiya inkar edilərsə) 

 

EDİ aparılmır: 



 

Tək, solid (bərk) düyünlər zamanı,  əgər cərrahi müdaxilə  əks-

göstəriş deyilsə (D) 

 

Böyük və ya toksik avtonom fəaliyyətli tiroid düyünü – AFTD 



(düyünün həcmi > 5 mL) zamanı müalicə olunma göstəricisi çox 

aşağı və yenidən yaranma tezliyi çox yüksəkdir (B) 

 

Toksik ÇDU zamanı (B) 



 

EDİ-dən istifadə ehtimal edilə bilər: 



 

Tərkibində müəyyən qədər maye olan və  ətraf parenximanı 

sıxmayan kiçik AFTD zamanı (düyünün həcmi < 5 mL), əgər 

xəstədə gələcəkdə hipotireozun əmələ gəlməsi düşünülürsə (C) 

 

EDİ zamanı nə etmək lazımdır (D)



 

İynənin ucunun və etanolun düyün daxilində yerləşməsinin ardıcıl 

monitorinqi aparılmalıdır 

 

Xəstədə boğazda ağrı, öskürək və ya səsin itməsi baş verərsə, 



prosedura dayandırılmalıdır. 

RADİOAKTİV YODLA



 MÜALİCƏ 

Radioaktiv yodun tətbiqi zamanı QV düyününün destruksiyası 

baş verir və bu QV düyününün həcminin azalması  və ya tam yoxa 

çıxması ilə nəticələnir. 

Radioaktiv yodla müalicəyə olan ehtiyaca görə xəstələr 3 qrupa 

bölünə bilər: 

 



Çox aşağı risk qrupu. Bu qrupa aid olan xəstələrdə QV-də bir 

düyün (ölçüsü ≤ 1 sm) müşahidə olunur, o kapsuldan kənara 

çıxmır və limfa düyünlərinə metastaz vermir. Tövsiyə: əməliyyat-

dan sonra radioaktiv yodla müalicə üçün göstəriş yoxdur. 

 

Risk ehtimalı yüksək olan qrup.    Əgər xəstəlik uzunmüddətli 



gedişə malikdirsə  və ya düyünün yenidən  əmələ  gəlmə ehtimalı 

yüksəkdirsə. Tövsiyə: düyünün yenidən  əmələ  gəlmə ehtimalını 

 

* Klinik protokolun tərtib edildiyi dövrdə Azərbaycan Respublikasında dövlət qeydiyyatından 



keçməmiş dərman vasitəsi. 

 

Klinik protokol Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin 

İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzində hazırlanmışdır. 


 

23

azaltmaq və sağ qalma ehtimalını artırmaq üçün əməliyyatdan 



sonra radioaktiv yodla müalicənin aparılması məsləhət görülür. 

 



Risk ehtimalı aşağı olan qrup. Bura xəstələrin hamısını aid etmək 

olar və bu zaman hər hansı bir tövsiyə vermək çətindir. 

Xəstələrin hamısı və ya yalnız bir qismi radioaktiv yodla müalicə 

almalıdır, yüksək və ya az aktivliyə malik maddə istifadə 

edilməlidir və s. kimi məsələlər tədqiq edilməlidir. 

Tiroid düyünlərinin radioaktiv yodla müalicə taktikası US 

qiymətləndirməsinin və NİAB biopsiyasının nəticələrinə əsaslanır (B). 

 



Radioaktiv yodla müalicə xüsusi mərkəzlərdə aparılmalıdır. 

 



Maliqnizasiya ehtimalı olmayan kiçik ölçülü düyünlər zamanı, 

öncə tireoidektomiya keçirmiş  və  cərrahi müdaxilə üçün əks-

göstərişləri olan xəstələrin radioaktiv yodla müalicəsi tövsiyə 

edilir (B)  

 

Radioaktiv yodla müalicə  aşağıdakı hallarda ilk seçim müalicə 



üsulu deyil: çox miqdarda yod tələb edən böyük düyünlərdə, 

kompressiya  əlamətləri olduqda və ya tireotoksikozun qısa 

müddətə aradan qaldırılması tələb olunduqda (C) 

 



Radioaktiv yodla müalicə effektiv və  təhlükəsizdir. Epidemioloji 

tədqiqatlar tiroid kanseri və leykemiyaya bu müalicənin təsirinin 

olmasını aşkar etməmişdir (B) 

 



Yaşlı və ürək xəstəliyindən əziyyət çəkən xəstələrə radioaktiv yodu 

ehtiyatla vermək lazımdır (C) 

 

Hamilə  və laktasiya dövründə olan qadınlara radioaktiv yodla 



müalicə əks- göstərişdir (A) 

 



TSH stimulyasiyası müalicənin effektivliyini artırır. Bunu iki üsulla 

əldə etmək olar: tiroid hormonunun qəbulunun tam kəsilməsi 

nəticəsində hipotireoidizmin əldə edilməsi və L-tiroksin (LT4) 

qəbul edən xəstələrdə rhTSH (Thyrogen)  istifadə edilməsi.  

 

Radioaktiv yodla müalicədən 4-5 həftə qabaq və ondan 3-5 gün 



sonra yod tərkibli dərmanların, qidaların və antitiroid dərmanların 

qəbulu dayandırılmalıdır  (C).  Müalicədən  əvvəl sidikdə yodun 

səviyyəsi təyin edilməlidir.  Hipotireoidizm  əlamətlərinin kəskin 

olmaması üçün T4 üç həftə ərzində T3-lə əvəz edilir, sonra isə iki 

həftə  ərzində bu preparat da dayandırılır. Müalicənin başlanması 

üçün zərdabda TSH-nin səviyyəsi > 30 mU\l olmalıdır. 

Klinik protokol Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin 

İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzində hazırlanmışdır. 



 

24



 

rhTSH-nin tətbiqindən sonra dozası 3700 MBq (100 mCi) olan 

radioaktiv yoddan istifadə edilir. Xəstəyə 2 ardıcıl gün ərzində 

əzələdaxilinə 0.9 mq rhTSH inyeksiyası vurularsa, ikinci 

inyeksiyadan 24 saat sonra radioaktiv yod verilir. 

 



131

İ ilə müalicənin effektivliyini azaltmamaq üçün bundan  əvvəl 

diaqnostik skaner müayinəsindən yalnız bəzi hallarda istifadə edilir 

(məs. tireoidektomiyanın həcmini təyin etmək üçün). Bu məqsədlə 

123

İ  və ya kiçik dozada 



131

İ verilir (3.7 MBq, 100 μCi). QV-nin 

əməliyyatdan sonra qalan hissəsinin həcmi böyük olduqda 

cərrahiyyə  əməliyyatı yenidən icra edilməlidir və ya radioaktiv 

tireoiditin qarşısını almaq məqsədilə kortikosteroidlər verilməlidir. 

 



Tiroid hormonunun qəbulu dayandırıldıqda, radioaktiv yodla 

müalicədən  əvvəl və ya rhTSH-nin ikinci inyeksiyasından sonrakı 

üçüncü gün qanda Tg səviyyəsi təyin edilməlidir. Tg səviyyəsinin 

aşağı olması proqnostik nöqteyi-nəzərdən müsbət göstəricidir. 

 

Müalicədən sonrakı dövrdə xəstədə TSH, sərbəst T4 və sərbəst T3 



yoxlanılmalıdır, TSH<0.1 mikro-İU/ml olduqda, 3-6 ay sonra 

müalicə təkrarlanmalıdır (C)

 

Çoxdüyünlü urun (ÇDU) radioaktiv yodla müalicəsi 

 



ÇDU-nun mənimsəmə qabiliyyəti aşağı olduğu zaman kiçik 

dozada rhTSH verilməsi, 72 saat ərzində radioaktiv yodun 

mənimsənilməsini 4 dəfə artırır. Radioaktiv yodla müalicənin 

düzgün aparılması düyünün ölçülərinin azalması və kompressiya 

əlamətlərinin qısa müddətə keçib getməsi ilə nəticələnir. 

 



Orta hesabla müalicədən sonrakı birinci ilin axırına urun ölçüsü 

40%, ikinci ilin sonuna isə 60% azalır. TSH səviyyəsi aşağı olan 

xəstələrdə bu göstərici 3-6 ay ərzində normallaşır. 

 



Sərbəst T4 və total T3 səviyyələri rhTSH inyeksiyasından 

sonrakı 72 saat ərzində ilkin göstərici ilə müqayisədə 50% artır. 

Tiroid hormonun törədə biləcəyi  əlavə  təsirin qarşısını almaq 

üçün beta-adrenerqik və ya Ca-kanalı blokatorlarından istifadə 

etmək lazımdır. 

 



131

İ (30 mCi) rhTSH inyeksiyasından 72 saat sonra  per os qəbul 

edilir. Bu preparatın qəbulu heç bir təhlükəli təcili vəziyyət 

yaratmır. Nadir hallarda müalicədən bir neçə ay keçdikdən sonra 

immunogen hipertireoidizm əmələ gələ bilər. 

Klinik protokol Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin 

İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzində hazırlanmışdır. 


 

25



 

Maliqnizasiya olma ehtimalını inkar etmək üçün müalicədən 

qabaq US-NİAB aparılmalıdır. 

 



Hal-hazırda yaşlı xəstələrdə və anesteziya və ya cərrahi müdaxilə 

üçün əks-göstəriş hesab edilən yanaşı xəstəlikləri olan xəstələrdə 

radioaktiv yodla müalicəyə  əlavə kimi rhTSH-nin istifadə 

edilməsi məsləhət görülmür, lakin rhTSH-nin radioaktiv yodla 

birgə tətbiqi ÇDU zamanı çox effektivdir. 

LAZER TERMAL MÜALİCƏ (LTM) 

 



LTM – kompressiya sindromu və ya kosmetik defekt törədən QV 

xoşxassəli düyünlərinin nisbətən ucuz, tez başa gələn və effektiv 

mini-invaziv müalicə üsuludur. 

 



Bu üsul yalnız müəyyən qisim xəstələrdə  tətbiq edilə bilər 

(cərrahi müdaxilə üçün yüksək risk qrupu). Xəstələrin çoxunda 

bir və ya 1-3 dəfə LTM tətbiq edilməsi çoxsaylı bitişmələr əmələ 

gətirir, bu isə düyünün həcminin 50% azalması  və lokal 

simptomların yaxşılaşması ilə nəticələnir (C). 

 



LTM xüsusi mərkəzlərdə  təcrübəli mütəxəssislər tərəfindən 

aparılmalıdır (D)



QV DÜYÜNLƏRİ VƏ HAMİLƏLİK 

 



Hamiləlik zamanı L-tiroksin ilə aparılan müalicə  nəticəsində 

düyünün ölçülərinin azalması  və ya böyüməsinin dayanması 

barədə sübut olmadığı üçün, bu dərmanın hamiləlik zamanı 

istifadəsi tövsiyə edilmir (C). 

 

Hamiləlik zamanı ölçüləri artan düyünlərin müayinə planına 



NİAB və USM daxil edilməlidir (C). 

 



Hamiləliyin birinci və ya ikinci trimestrində sitoloji müayinə 

zamanı QV kanseri diaqnozu qoyularsa, onda cərrahi müdaxilə  

anesteziyanın  ən az təhlükə törədəcəyi ikinci trimestrdə yerinə 

yetirilməlidir. Diaqnoz üçüncü trimestrdə müəyyənləşərsə, 

cərrahi müdaxilə doğuşdan dərhal sonra aparılmalıdır (C)

 



Hamiləlik zamanı follikulyar neoplazma diaqnozunun 

qoyulmasında anlaşılmazlıqlar ola bilər. Hamiləlik vaxtı 

follikulyar neoplazmanın maliqnizasiyaya uğrama göstəricisi 

14%-dir. Buna görə  də  cərrahi müdaxiləni doğuşdan sonrakı 

dövrdə aparmaq olar (C).

 

Klinik protokol Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin 

İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzində hazırlanmışdır. 


 

26

 



İLKİN MÜALİCƏDƏN SONRA TƏKRAR 

DİAQNOSTİK MÜAYİNƏLƏR 

 



Fizikal müayinə  xəstəliyin davam etməsi və ya residiv verməsinin 

təyini üçün həssas deyil. 

 

Boynun USM-i daha çox həssaslığa malikdir, limfa düyünlərinin və 



QV yatağının qiymətləndirilməsi üçün istifadə edilir. 

 



Limfatik düyünlərin diametri 2-3 mm olan hiperplaziyası çox vaxt 

xoşxassəli olur. 

 

Bir neçə ay ərzində diametri 5 mm-dən çox olan limfatik düyün 



müşahidə edildikdə, boyun nahiyəsinin USM-i, US-NİAB aparıl-

malıdır və sonuncunun nəticəsində alınan mayedə Tg ölçülməlidir. 

 

Ölçüsü 5 mm-dən kiçik olan şübhəli limfa düyünü dəqiq təsvir 



edilməlidir və onun davamlı monitorinqi aparılmalıdır. 

 



QV-nin papilyar və follikulyar karsinoması zamanı  Tg  spesifik  və 

geniş istifadə edilən onkomarkerdir.  

 

Anti Tg anticisimlərinin səviyyəsi tam remissiyadan sonra azalır və 



ya yox olur. Lakin antigenlərin və anticisimlərin tam yox olması 2-3 

il ərzində baş verə bilər. 

 

Tg normal və neoplastik tiroid hüceyrələrində TSH-nin kontrolu 



altında sintez olunur. Bunun üçün hər iki göstərici ölçülməlidir. 

 



Aşağı risk qrupuna aid olan və radioaktiv müalicə almamış 

xəstələrdə  xəstəliyin residiv vermə ehtimalı çox aşağıdır və belə 

xəstələrdə TSH-nin stimulyasiyasını aparmaq tövsiyə olunmur. 

 



Cərrahi və radioaktiv müalicədən dərhal sonra qanda Tg müəyyən 

olunmamalıdır. Tg cərrahi müdaxilə və radioaktiv yodla müalicədən 

ən azı 3 ay sonra yoxlanılmalıdır. 

 



Tg-nin stimulyasiya nəticəsində yüksəlməsindən və yüksək 

aktivlikli radioaktiv yod qəbul etdikdən sonra əvvəllər müəyyən 

olunmayan neoplastik ocaqlar təyin oluna bilər. 

 



Tg-nin səviyyəsinin kritik həddən yüksək olması və onun artımının 

davam etməsi təkrar müalicəyə göstərişdir.  

 

Müayinədən sonra bütün bədənin skanerləşdirilməsinin (BBS) 



nəticəsi neqativ olsa, təkrar müalicəyə ehtiyac yoxdur. Bu halda KT, 

NMR kimi müayinələrin aparılması kifayətdir. 

 

Pozitiv AbTg və Tg-nin təyin olunmaması heç də həmişə remissiya 



demək deyil.  

 



Belə  xəstələrdə periodik olaraq BBS və boynun USM-i 

aparılmalıdır. Metastazlara şübhə olduqda xəstəyə KT, NMR 

aparılmalıdır. Sonrakı müayinələr zamanı AbTg-nin yox olması 

remissiyanın baş verməsini göstərə bilər. 

Klinik protokol Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin 

İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzində hazırlanmışdır. 



QV törəmələrinin (düyün və bədxassəli şişlər) müalicədən sonra 

aparılma ALQORİTMİ 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

*



Əgər bazal Tg təyin olunursa, rhTSH stimulyasiyasına ehtiyac yoxdur və 

xəstə müayinə və müalicə üçün mütəxəssisin qəbuluna göndərilməlidir.  

 

27



Klinik protokol Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin 

İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzində hazırlanmışdır. 



 

28

Ədəbiyyat: 



 

1.

 



AACE/AME Task Force on Thyroid Nodules. American 

Association of Clinical Endocrinologists and Associazione 

Medici Endocrinology medical guidelines for clinical practice 

for the diagnosis and management of thyroid nodules. Endocr. 

Pract 2006 Jan-Feb;12(1):63-102.  

2.

 



American Association of Clinical Endocrinologists protocol for 

standardized production of clinical practice guidelines. 

Endocrine Pract 2004 Jul/Aug; 10(4):353-61.  

3.

 



Furio Pacini et all. European thyroid cancer consensus. 

European journal of Endocrinology 2006 :788-789 

4.

 

The thyroid nodule. Information for patients. Jacksonville (FL): 



American Association of Clinical Endocrinologists; 2005. 

5.

 



Singer PA. Evaluation and management of the solid thyroid 

nodule. Otolaryngol clin N Am 1996; 29: 577-591. 

6.

 

Burch HB Evaluation and management of the solid thyroid 



nodule. Endocrinol Metab Clin N Am 1995; 99: 663-710. 

7.

 



Mazzaferi EL. Management of a solitary thyroid nodule. N Engl 

J Med 1993; 328: 553-559 

8.

 

Gharib H. Fine needle aspiration biopsy of thyroid nodules: 



advantages, limitations and effect. Mayo Clin Proc 1994; 69: 44-

49. 


9.

 

Bistrup C, Neilsen JD, Gregersen G, Franch P. Prevent effect of 

levothyroxine in patients operated for nontoxic goiter. Clin 

Endocrinol 1994; 40: 323-327. 

10.

 

Cooper DS. Thyroxin suppression therapy for benign nodular 



disease. J Clin Endocrinol Metab 1995; 80: 331-334. 

11.


 

Taylan Kabalak, Candeğer Yılmaz, Mehmet Tüzün  

Endokrinoloji el kitabı, 2004; 189-200. 

12.

 

Дедов И. И., Герасимов Г. А. Клинические рекомендации 



Российской Ассоциации Эндокринологов по диагностике и 

лечению узлового зоба, 2007 

13.

 

Дедов И. И., Мельниченко Г. А., Фадеев В. В., 



Эндокринология, 2000; 213-217. 

Klinik protokol Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin 



İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzində hazırlanmışdır. 

Document Outline

  • goitre oblojka.png
  • Thyroid Nodule_A5.doc

Kataloq: file -> protokol
protokol -> Klinik protokol Az ərbaycan Respublikas
protokol -> Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi kollegiyasının 4 aprel 2009-cu il tarixli
protokol -> Klinik protokol Az ərbaycan Respublikas
protokol -> Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi kollegiyasının 25 noyabr 2013-cü il tarixli
protokol -> Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi kollegiyasının 20 noyabr 2009-cu il tarixli
protokol -> Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi kollegiyasının 25 noyabr 2013-cü il tarixli
protokol -> Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi kollegiyasının 20 noyabr 2009-cu il tarixli
protokol -> Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi kollegiyasının 12 iyun 2009-cu il tarixli
protokol -> Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi kollegiyasının 3 fevral 2009-cu il tarixli
protokol -> Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi kollegiyasının 08 fevral 2010-cu il tarixli

Yüklə 1,1 Mb.

Dostları ilə paylaş:




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə