AZƏrbaycan VII-IX əsrləRDƏ


II FƏSİL AZƏRBAYCAN ƏRƏB İSTİLASI



Yüklə 2,81 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə3/28
tarix13.06.2017
ölçüsü2,81 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   28
II FƏSİL

AZƏRBAYCAN ƏRƏB İSTİLASI

ƏRƏFƏSİNDƏ

I.

VI əsrin axırları və VII əsrin əvvəllərində

49

siyasi vəziyyət

VII əsrin başlanğıcında təqribən bütün Orta Şərq, o cümlədən

Zaqafqaziya bir-biri ilə çəkişən iki qüdrətli rəqib dövlət - Bizans ilə

Sasanilər İranı arasında bölüşdürülmüşdü.

Ümumi adı "Arran" (Albaniya, Ağvank) olub, yarımmüstəqil,

əmirlik və ya padşahlıq şəklində  İrandan asılı olan Azərbaycanın

şimal rayonları daim öz daha güclü qonşuları və xəzərlərin

1

 işğalçılıq



hücumlarına məruz qalmışdır; bu işğalçılardan hər biri Arran xalqını

kölə halına salmağa, onun torpaqlarını və təbii sərvətlərini qarət

etməyə cəhd edirdi. Bu şəraitdə Arran çox vaxt gah bir, gah digər

güclü qonşudan siyasi və iqtisadi cəhətdən asılı vəziyyətdə olmuşdur.

Bir əyalət (kustak) kimi Sasanilər imperiyası tərkibinə daxil

olmuş Azərbaycanın cənub rayonları da Bizans ilə İran arasında tez-

tez baş verib bəzən on illərlə davam edən dağıdıcı müharibələr

nəticəsində çox məhrumiyyətlərə qatlaşmışdır.

VI əsrin axırlarında həm Azərbaycan, həm də Arran Sasanilər

imperiyasının tərkibinə daxil olub İberiya və Ermənistanla birlikdə

imperiyanın dörd inzibati vahidindən biri olan Şimal canişinliyi

(Qafqaz kustakı)

2

 təşkil edirdilər. İranın inzibati bölgüsü haqqındakı



məlumata əd-Dinəvəridə rast gəlirik: "Kisra Ənuşirəvan ölkəni dörd

yerə (hissəyə) böldü və bunlardan hər biri bir nəfər rəis tərəfindən

idarə olunurdu. Dörd hissədən biri Xorasan, Sicistan və Kirmandan,

o birisi - İsfahan, Qum, Cibəl, Azərbaycan və Ermənistandan,

üçüncüsü - Fars, əl-Əhvaz və  əl-Bəhreyn, dördüncüsü – İraqdan

tutmuş Rum ölkəsinin sərhədinədək uzanan yerlərdən ibarət idi"

3

.

Lakin pəhləvi mənbələrindən istifadə etmiş Təbərinin (ət-



Təbərinin) qədim ərəb müəlliflərindən verdiyi məlumatda deyilir ki,

imperiyanın dörd əyalətə (kustaka) bölünməsi hələ I Xosrovdan

1

А.Ю.Якубовский. Ибн  Мискавейх  о  походе  руссов  в  Берда'a в 332



(943/944 г. н.э.). BB, т.XXIV, 1926, стр. 74.

2

С.Т.Еремян. Феодальные  образования  Картли  в  период  марзбанства



(532-627 гг.), стр.3.

3

 Əd-Dinəvəri.



50

əvvəl mövcud idi; Xosrov taxta çıxandan sonra "İranın dörd ölkəsini

idarə edən dörd Sepəhbudə məktub göndərdi". Məktublardan biri

"Azərbaycan, Ermənistan və qonşu ölkələrin Sepəhbudu Zədüyyə ibn

ən-Nahiracana göndərilmişdi"

1

.



I Xosrova qədər Sepəhbud adlanan baş hərbi rəis vəzifəsini

bir nəfər daşıyırdı. I Xosrov bu vəzifəni dörd nəfər arasında böldü:

"Şərq, yəni Xorasan və qonşu torpaqlar Sepəhbudu, Qərb (Məğrib)

Sepəhbudu, Cənub (Nimruz), yəni Yəmən Sepəhbudu, Azərbaycan

və qonşu torpaqlar, yəni Xəzərlər Sepəhbudu"

2

.



Kustaklar daha xırda vahidlərə bölünürdü və bu vahidlərdən

hər biri tarixən əmələ gəlmiş ərazi və etnik şəraitə uyğun olaraq az-

çox müstəqil vilayətdən (şəhərdən) ibarət idi. Şimal kustakına 13

belə vilayət (şəhər), o cümlədən Azərbaycan (Atrpatakan),

Ermənistan (Ərmən), İberiya (Varçan), Arran (Ran), Balasakan,

Sisakan və digər vilayətlər (Mukan, Deyləm, Dəmavənd, Ruyan,

Amul və s.) daxil idi

3

.



İbn Xordadbeh təsdiq edir ki, Qərbi və ya Şimal vilayətləri

Sasanilər imperiyasının dörddə bir hissəsini təşkil edirdi və

Azərbazqansepəhbud adlanan ölkə Şimal Sepəhbudunun hakimiyyəti

altında idi; bu hissəyə Azərbaycan, Ermənistan, Rey, Arran və

başqaları daxil idi

4

. Padşahlara verilən adlardan danışan ibn



Xordadbeh bildirir ki, hələ I Ərdəşir (224-241) Azərbaycan,

Ermənistan və digər ölkə padşahlarına şah adı vermişdi, məsələn,

Azərbazqan şah, Şiryan şah, Baraşkan şah (Azərbaycanda), Allan şah

(Mukan), Ərmənian Şah, Filan şah və i.a

5

. Mitilenli Zaxarinin Suriya



1

 Ət-Təbəri, I, 892-894. Müqayisə et. Th.Nöldeke.  Geschichte der Perser

und Araber zur zeit Sasaniden, p. 152-153; A.Chrlstensen.  L´Iran sons la

Sassanides, Paris, 1936, p. 134, 1358-359; Н.В. Пигулевская. Города Ирана в

раннем средневековье, М.-Л, 1956 стр.169-173.

2

 Ət-Təbəri, I, 89.



3

 Армянская география, VII в, стр, 58, b a x В.Г. Луконин. Иран в

эпоху первых сасанидов, стр, 19-24;  J.Manquart. Eransahr nach der geographie

der Ps.Moses Xorenaçi. Berlin, 1901, p. 108-136.

4

İbn Xordadbeh, 118-119.



5

İbn Xordadbeh, 17-18.



51

xronikasında Zaqafqaziyada yerli hakimlərin olduğu haqında

məlumat vardır. "Bu şimal tərəfdə (Zaqafqaziyada - Z.B.) beş dindar

xalq və onların 24 yepiskopu vardır. Onların katolikosu İran

Ermənistanının böyük şəhəri olan Dvindədir. Qurzan da Ermənistan

torpağındadır, onların dili yunan dilinə oxşayır, onların İran şahına

tabe olan xristian padşahı vardır. Arranın da öz torpağı, öz daxili,

dindar və xaçpərəst xalqı vardır, onların da İran şahına tabe olan

padşahı vardır"

1

.



Azərbaycan bu Şimal canişinliyində mühüm strateji mövqe

tutaraq, imperiyaya girən yolları həm şimalda xəzərlərdən, həm də

qərbdə Bizansdan qoruyurdu. Xəzərlər Arran və Azərbaycana

başqalarına nisbətən tez-tez basqın edirdilər, buna görə də Sasani

şahları öz sərhədlərini möhkəmləndirməyə son dərəcə  əhəmiyyət

verirdilər.

"Ağvan tarixi"ndə Sasani şahlarından II Şapurun (309-379)

hökmranlığı zamanı xəzərlərin təqribən 350-ci ildə Arrana basqını

haqqında anaxronik məlumat vardır: "Külli miqdarda xəzər Çoqa

qapısından keçib, bizim ölkəyə girmişdi. Şapur Assuriya, Xorasan və

Xarəzmdən saysız-hesabsız ordu və Atrpatakan

2

 əyalətindən çoxlu



qoçaq iranlıları (azərbaycanlıları - Z.B.), albanları və Qafqaz

dağlarının vəhşi xalqlarından 12 tayfa toplayıb bu böyük qüvvə ilə

yürüşə başlayaraq, onların qarşısına çıxdı"

3

.



Lakin xəzərlərə qarşı ciddi tədbir görən ilk İran şahı I Qubad

(Kavad - 446-531-ci illər) idi; onun sərkərdələrindən biri

Dinavərədək gəlib çıxan xəzərləri təqib edərək, Curzan (Gürcüstan)

və Arranı onlardan geri aldı. "O, Arran ölkəsinə daxil oldu və ər-Ras

1

The Chronicle of Zachariah of Mitylene, p. 327-328; həmçinin b a x; Из



Сирийской хроники Захария Митиленского, стр. 114; müqayisə et: Adons. Sitat

gətirilən əsəri, səh. 219.

2

К.П.Патканов. "Из  храбрых  персов  области  армянской



Атрпатакана".

3

История  Агван, стр. 80-81/62; Müqayisə et: JI.M. Меликсет-Бек.



Хазары  по  древнеармянским  источникам  в  связи  с  проблемой  Моисея

Хоренского, стр. 112 və b.; М.И.Артамонов. История хазар, Л., 1936 стр. 116.



52

(Araz - Z.B.) adı ilə məşhur olan çayla Şirvan arasında olan [bütün

torpaqları] tutdu"

1

.



Bundan sonra I Qubad özü Arrana gəldi, burada Beyləqan,

Bərdə, Qəbələ

2

, Dərbənd və  Şəki şəhərlərini salıb möhkəmləndirdi.



Bu məlumat ilk dövrlərin ən yaxşı və mötəbər məxəzlərindən biri

hesab olunan Bəlazuridən (əl-Bəlazuridən) götürülmüşdür. Qubad

Şirvandan tutmuş Bablan adlanan keçidə qədər çiy kərpicdən hasar

çəkməyə başladı. Bu hasarın tikintisini Qubadın oğlu I Xosrov

Ənuşirəvan (531-578) başa çatdırdı və daha şimala doğru Bab əl-

Əbvab


3

şəhərini möhkəmləndirdi, zira o belə hesab edirdi ki,

Zaqafqaziyada hökmranlığın təmini öz imperiyasının rahatlığı üçün

birinci şərtdir.

Xəzərlərin Zaqafqaziyaya soxulması haqqında Yəqubidə (əl-

Yəqubidə) gözəl məlumat vardır: "Xəzərlər bütün Arminiya

torpaqlarını tutanlara deyilir"

4

. Onlara xaqan adlanan padşah başçılıq



edir. Onun Arran, Curzan, Basfurcan'

5

 və Sisican üzərində Yəzid



Balaş adlı canişini vardır. Bu əyalətlər dördüncü Arminiya adlanır ki,

vaxtilə  İran şahı Qubad tərəfindən işğal edilmiş və Bab əl-Lanadək

1

Əl-Bəlazuri, səh. 194, İbn Xordadbeh 122: “Провинции  Аран,



Джурзак  и  Сисаджан  в  Хазарском  йарстве"; İbn əl-Əsir, I, səh. 319;

J.H.Kramers. The Military Colonization of the Caucasus and Armenia under the

Sasanides. BSOS, VIII, 2-3, 1936, p. 611; D.M.Dunlop. The History of the Jewich

Khazars, Prinseton, 1954, p. 20.

2

Əl-Bəlazuri, səh. 194-195. Qəbələyə gəldikdə, bu şəhər antik tarixçilərinə



görə hələ b.e.I əsrində müvcud idi. Bax: Plniy, 6, 29. "Cabala" Птоломей.

3

Əl-Bəlazuri, səh. 194; İbn əl-Əsir, I, 319; История  епископа  Себеоса,



стр. 30;Е.А.Пахомов. Пехлевийские  надписи  Дербенда, стр. 3-22;

П.С.Нюберг. Материалы по истолкованию пехлевийских надписей Дербенда,

стр. 26-32; С.Баратов. История  Грузии, тетради II-III, стр. 55; E.A.Пахомов.

Краткий курс истории Азербайджана, стр. 12; М.М.Дьяконов. Очерк истории

древнего Ирана, стр. 307, 314.

4

Əl-Yəqubi "Arminiya" deyəndə  ərəblərin Əməvilər xilafətinə (dördüncü)



bir canişinlik kimi daxil etdikləri bütün Zaqafqaziya ölkələrini nəzərdə tutur.

5

B a s f u r c a n - "Arranda bir vilayətdir. Paytaxtı Naşava, ona Naxçıvan



da deyilir", Yaqut, I, 624,

53

min fərsəx

1

 uzanıb üç yüz altmış  şəhəri olan bu ərazi [onun oğlu]



Ənuşirəvana keçmişdir". İran şahı Bab əl-Əbvab, Babasaran və

Balancarı  tutdu.  0,  Kaliqala  şəhərini  və  bir  çox  başqa  şəhərlər  saldı

və bunlarda iranlıları yerləşdirdi. Sonra xəzərlər, vaxtilə iranlıların

onlardan [xəzərlərdən] aldıqları torpaqları yenidən iranlılardan tutub

aldılar və [bu yerlər] uzun müddət onların əlində qaldı; o vaxta qədər

ki, rumlar (bizanslılar - Z.B.) xəzərləri məğlub edərək, dörd

Arminiya

2

 üzərində padşah təyin etdilər. Beləliklə, aydındır ki,



xəzərlər hələ VI əsrdə (531 -ci ildən gec olmayaraq) Zaqafqaziya

ölkələrinə basqınlar edib çapırdılar, buna görə də I Qubad və Xosrov

Ənuşirəvanın hökmranlığı dövründə xəzərlərin adının çəkilməsi heç

də təsadüfı deyildir.

Ənuşirəvanın öz imperiyasını dörd böyük əyalətə böldüyünü

bildirən Təbəri qeyd edir ki, Azərbaycanın qonşusu "Xəzər ölkəsi

olmuş və bu yeri Sul

3

 adlanan xalq tutmuşdu". Təbərinin dediyinə



görə, xəzərlər Azərbaycana soxulan zaman Ənuşirəvan onlara qalib

gəldi və tutduğu 10 min xəzəri ölkədə yerləşdirdi. Ənuşirəvan

gələcəkdə  şimaldakı cəngavərlər tərəfindən baş verə biləcək

hücumları dəf etmək üçün qalanı Bab əl-Əbvab (Dərbənd) şəhərini

saldı; bu şəhər Çoqa ilə birlikdə  əvvəlcə Sasanilər dövründə  İranın,

1

B i r  f ə r s ə x - 6-7 kilometrdir.



2

Əl-Yəqubi, I, səh. 203-204; Dörd Arminiya bölgüsü 536-cı ilə aiddir.

3

 Əl-Təbəri, I, səh. 896; Ərəb mənbələrindəki "Sul xalqı", "Sul keçidi", "Sul



qapıları", "sərhəd vilayəti Sul", "böyük Sul şəhəri" erməni mənbələrində olan Çoqa

(Çora) adının eynidir. "Ağvan tarixi"ndə adı çəkilən "Çoqa ölkəsi", "Dərbənd

yaxınlığında olan Çoqa şəhəri" indiyədək bəzi tədqiqatçılar tərəfindən Dərbənd

şəhəri ilə eyniləşdirilir. Dərbənddən əvvəl əmələ gəlmiş Çoqa şəhəri Dərbəndin

cənubunda yerləşirdi; bu şəhərin xərabələri indi Torpaqqala adlanır və Belici

dəmiryol stansiyasındadır. Çoqa haqqında bax: А.С.Башкиров. Изучение

памятников  старины  Дагестана; М.Исаков. Исчезнувший  город  в Дагестане;

В.Г.Котович. Дагестан  в III-V вв.; M.İ.Artamonov belə hesab edir ki, sonralar

şəhər Dərbənd adlanmışdır.

Ancaq bu fikir Dağıstan tarixçilərinin və arxeoloqlarının əsərlərində rədd edilir. B

a x: Р.Магомедов. История Дагестана, стр. 70; J.Marquart. Eransahr. p, 96-100,

102.


54

sonralar isə  Ərəb xilafətinin şimal sərhədlərində güclü bir istehkam

idi

1

.



"Ağvan tarixi"nin müəllifı yazır ki, Dərbənd istehkamları və

qalasını tikmək üçün "İran şahları ölkəmizi (Arranı -Z.B.) taqətdən

saldılar; bu qəribə binanı tikmək üçün memarları səfərbərliyə alan və

çoxlu müxtəlif material axtarıb tapan İran şahları həmin tikinti,

vasitəsi ilə Qafqaz dağı ilə  Şərq (Xəzər) dənizi arasındakı keçidləri

qapalı saxlayırdılar"

2

.

Ənuşirəvanın müqabil hərəkətlərindən bəhs edən Təbərinin



bu barədə göstərdiyi faktlar yalnız xəzərlər 553-cü ildə Arrana

(Albaniyaya) hücum edərək və kəndləri yandırıb dağıdandan və xalqı

əsir edib aparandan sonra baş verdi. Arran katolikosu Abas (551 -

595) xəzərlərin tez-tez etdiyi basqınlar nəticəsində daha Çoqa

şəhərində qala bilmədi və öz iqamətgahını Arranın mərkəz şəhəri və

paytaxtı olmuş Bərdə  şəhərinə köçürdü. Moisey Kalankatuklu belə

yazır: "Albaniya ölkəsi xəzərlər tərəfindən tutulmuş, kilsələr və

müqəddəs kitablar yandırılmışdı. Şahənşah Xosrovun (Ənuşirəvanın

533-cü il - Z.B.) ikinci ilində erməni tarixinin əsası qoyulduğu zaman

[552] Albaniya patriarxlığının taxtı Çoqa şəhərindən Partav

paytaxtına köçürüldü, çünki İsa xaçı düşmənlərinin (yəni xəzərləri-

Z.B.) qarətçi basqınlarının ardı-arası kəsilmirdi"

3

.



1

Əl-Təbəri, I, səh. 894-895; История  епископа  Себеоса, стр. 30;

Dərbəndin şimal divarında pəhləvi yazıları vardır. Bu yazılar sübut edir ki, qalanın

tikintisinə vergiləri yığan və Atrpatakan (Azərbaycan) dövlət tikintisinin başçısı

Barzinş başçılıq edirdi. Dərbənd divarının tikintisi 567-ci ildə qurtarmışdır

(Е.А.Пахомов. К истолко-ванию пехлевийских надписей Дербенда).

2

  История  Агван, стр. 105/83. Об  остатках  укреплений  сасанидского



времени. Bax Е.А.Пахомов. Крупнейшие  памятники 

сасанидской

архитектуры  в  Закавказье, стр. 39, 40-43; И.Л.Щеблыкин. Памятники

Азербайджанского  зодчества  эпохи  Низами, стр. 8; К.В.Тревер. Очерки  по

истории  и  культуре  Кавказской  Алвании. М.-Л., 1959, стр. 271-272;

М.И.Артамонов. История хазар, стр. 117-119.

3

Yenə orada, səh. 90, 280/70,228; ронографическая  история. Mxitarın



atası, vardapet Ayrivanski tərəfindən tərtib edilmişdir, səh. 369; Мхитар  Гош.

Албанская хроника, стр. 9; Т.И.Тер-Григорьян. Азербайджан в III-VII вв., стр.



55

Bizans ilə Sasani imperiyası arasında Arranı  ələ keçirmək

üstündə gedən mübarizədə təkcə siyasi deyil, iqtisadi məqsəd də

güdülürdü. Bu mübarizənin ən qızğın çağında şimaldan xəzərlər və

digər köçəri xalqlar Bizansın köməyinə gəldilər, çünki onlar Arran

və Azərbaycanın zəngin şəhərləri hesabına varlanmağa can atırdılar.

Mənbələrdə yadellilərin basqınları dövründə Azərbaycan

xalqlarının dözdüyü məhrumiyyət və çəkdiyi məşəqqətlər haqqında

da, müxtəlif işğalçıların zülmünə qarşı onların qəhrəmanlıq

mübarizəsi haqqında və bu mübarizənin işğalçılar üçün çox böyük

güc sərf etmək və çoxlu hərbi qüvvə səfərbərliyə almaq bahasına

başa gəldiyi haqqında məlumat verilir.

Bizanslı Menandrın "Tarix"indən məlum olur ki, Bizans

sərkərdələri Arran torpağında istədikləri kimi ağalıq edərək, adamları

tutub girov saxlayır, ölkənin xalqlarını öz bildikləri kimi bir yerdən

başqa yerə köçürür, ölkəni var-yoxdan çıxarırdılar. Məsələn, 586-cı

ildə Bizans ilə  İran müharibələrinin birində "Roma" (Bizans - Z.B.)

sərkərdələri Albaniyaya hücum etdilər, sabirlər və digər tayfalar

icərisindən adamları tutub girov saxladılar, sabirləri və albanları

Kirin (Kür çayının - Z.B.) bu tərəfınə keçməyə və bundan sonra

Roma ölkəsində qalmağa məcbur etdilər"

1

.

İran-Bizans müharibələri seriyasında 628-ci ilədək uzanan



son müharibə 603-cü ildə II Xosrovun yürüşü ilə başlanmışdı.

Bizansa qarşı müharibə iranlılar üçün əlverişli keçirdi və onlar bir

neçə il ərzində çoxlu vilayət tutmağa və imperiyanın paytaxtı

Konstantinopolun

2

 özünə yaxınlaşmağa nail olmuşdular.



62-63; Н.Акиньян. Мовсес  Дасхуранци. ”История  Агван”, стр. 576;

C.J.F.Dowset. The Albanian chronicle..., p. 477.

1

L.Dindorfıus. Historici Graeci Minores, I, p. 80, 83; Bizans tarixçiləri,



səh. 411-412.

2

Sh. Lebeau. Histoire du Bas-Empire, v. XI, Paris, 1 830; Ф.И.Успенский.



История Византийской империи, т. I, JI., 1927,

56

610-cu il oktyabrın 5-də  İrakli

1

 Bizans  taxtına  çıxdı.  O,  II



Xosrov ilə barışığa girməyə cəhd etdi, lakin Xosrov romalılarla

nəinki barışıq bağlamadı, hətta digər vilayətləri də onların əlindən

aldı. "İranlılar o vaxtadək (622-ci ilədək - Z.B.) Pont

2

 sahilindən



şərqdəki bütün Roma torpaqlarını tutdular".

İranlıların müvəffəqiyyətləri 623-cü ilədək davam etdi.

Həmin il İrakli iranlılar üçün əlverişli olan bir barışıq bağlamağa II

Xosrovun razılıq vermədiyini gördükdə böyük bir ordu toplayıb,

dolama yol ilə, Kolxida və İberiyadan keçərək İran üzərinə getdi.

Bizans ordusu Dvini tutdu, Azərbaycana soxuldu və

Naxçıvanı işğal etdikdən sonra Arazı keçdi. Sonra Cənubi

Azərbaycanın paytaxtı Qazaka

3

 tutuldu  və  atəşpərəstlərin  bu



şəhərdəki baş məbədi bizanslılar tərəfindən dağıdıldı

4

. Gürcü



mənbəyi İraklinin bu hərbi səfərini bir qədər başqa şəkildə təsvir

edir: "Stepanozun padşahlığında (600-619) imperator İrakli

1

Н.В.Пигулевская.  Византия  и  Иран  на  рубеже  VI  и VII веков. M.-Л,



1945, стр. 189

2

Michel le Syrien. Chronique, p. 404.



3

Qazaka haqqında b ax: Артсруни, II, 3; Əbu Dulafın ikinci məktubu, səh.

33; P.Schwarz Iran in Nittelalter nach den Arabischen geographen, p. 1111-1120;

V.Minorsky. Roman and Byzantine Canpaigns. p. 243-265; Aby Dulaf. Mis'ar ibn

Muhalhil's travels in Iran. p. 66-67.

4

История Агван, стр. 102/70; Артсруни, II, 3; Себеос, стр. 93; Феофан.



Хронография, стр. 257-258; Феофилакт  Симокатта. Истории, стр. 78; Из

анонимной сирийской хроники, 1234 г."Византия и Иран" kitabında, səh. 268.

Həmçinin b a x: К.П.Патканов. Опыт  истории  династии  Сасанидов…стр. 67;

Г.Ласкин. Ираклий, стр. 49; M.M.Dyakonov. Sitat gətirilən əsəri, səh. 318-319;

Ch. Lebeau. Histoire du Ras-Empire. Paris, 1919, p. 96-97; A.Christensen. L'Iran...

p. 443; C.Rawlinson, p. 510-511; Edw. Browne, p. 128-129; Edw. Gibbon. The

Decline and fall of the Roman Empire. v.3, London, 1895, p. 308; V.Minorsky.

Roman and Byzantine. Campaigns in Atropatene, XI/2, 1944, pp. 243-265;

İraklinin hərbi yürüşləri haqqında b a x: Я.Манандян. Маршруты  персдиских

походов императора Ираклия, стр.132, 146.



57

Ermənistan, Azərbaycan və Şirvanı istila etdikdən sonra Gürcüstana

girdi, gürcülərə qalib gəldi və onların padşahı Stepanozu öldürdü"

1

.



İrakli çoxlu əsir və külli miqdarda qiymətli şey ələ

keçirdikdən sonra öz qoşunlarnıı qışlamaq üçün Arrana apardı.

Bizans əsgərləri ölkədə özbaşınalığa başladılar: "Saysız-hesabsız

yunan ordusu gələndən sonra sürətlə axan bir çayın yaxınlığındakı

Kalankatuk

2

 kəndi ətrafında ordugah qurdu. Bu ordu keçdiyi gözəl



üzümlük və tarlaları tapdayıb viran etdi. Oradan çıxdıqdan sonra isə

Trtu [Tər-tər] çayı kənarında Divdəkan kəndi yaxınlığında düşərgə

saldılar"

3

.



Y.Kulakovski və digər bizansşünaslar qeyd edirlər ki,

imperator İrakli taxta çıxandan sonra öz hökmranlığının ilk on ilində

daim çətinliklərlə qarşılaşır və imperiyanın xarici-siyasi nüfuzunu

yüksəltməyə cəhd edirdi, çünki İranın etdiyi müvəffəqiyyətli

müharibələr və öz sələfi Fokanın fəaliyyətsizliyi nəticəsində

imperiyanın xarici-siyasi nüfuzu çox aşağı düşmüşdü. Buna görə də

İrakli gözünü şimaldakı xəzərlərə

4

 dikdi; o, xəzərlərin köməyi ilə



Sasanilər İranının qüdrətini qırmağa ümid bağlayırdı

5

.



1

М.Джанашвили. Известия  грузинских  летописей  и  историков  о

северном Кавказе и России, стр. 23; Histoire de la Qeorgie, p. 225-229.

2

Uti vilayətində "Böyük kənd" (История Агван, стр.106/84) iti axan çayın



(Tərtər çayının) yaxınlığında bir dağın ətəyində yerləşir. Ərəb coğrafiyaşünasları

bu yeri Kalkatus adlandırr və göstərirlər ki, bu yer Bərdədən Dəbilə gedən ticarət

yolu üstündə, Bərdənin 9 və Matrisin 13 fərsəxliyindədir, İstəxri, 193; İbn Havqəl,

səh. 251-252; el-İdrisi (Geographie d'Idrisi, p.324) Kalkatusu "hasarlı kiçik şəhər"

adlandırır. M.Barxudaryanın məlumatına görə, 1902-ci ildə Kalankat kəndi

xərabələrində bir neçə azərbaycanlı ailə yaşayırdı. Bu kənd Divdəkan kəndi

xərabələri ilə Tərtərin sol sahilində "Qarı körpüsü" yaxınlığında tərk edilmiş

Metagis kəndi arasında idi. B a x: История Агван, стр. 31.

3

История  Агван, стр. 102-103/80-81; Е.С.Такайшвили. Источники



грузинских летописей, стр. 42.

4

M.İ,Artamonov öz son əsərində ("История  хазар") L.N.Qumilevin



fərziyyələrinin təsiri altında "xəzər" əvəzinə mübahisəli etnik ünsür olan

"türkütlər" ifadəsini işlədir.

5

 Ю.Кулаковский. История Византии, стр. 92-93



58

625-626-cı ildə  İrakli öz əyanlarından ağıllı və bacarıqlı bir

xadim olan Andreni səfərə hazırlayıb ona təlimat verdi və [xəzərlərin

yanına] göndərərək onlara çoxlu var-dövlət vəd verib dedi: "Əgər

onlar [iranlılardan] qisas almağıma səylə yardım etsələr, onların

ürəyi nə istəsə mən verərəm"

1

. Cebu xaqan



2

 elçiyə cavabında belə

dedi: "Onun [İraklinin] düşmənlərindən qisas almağa mən özüm

çıxaram və öz igid ordum ilə özüm onun yanına gələrəm. Mən onun

arzusuna uyğun olaraq, onun istədiyini vuruşmaqla, öz qılıncım və

yayımla yerinə yetirərəm"

3

.

Orta əsrlərə aid gürcü, ərəb, Bizans və erməni mənbələrindən



göründüyü kimi, 627-ci ildə, son İran-Bizans müharibəsinin qızğın

çağında İrakli Tiflisə gəlir və yeni müttəfıqlər mühasirəyə alınmış

şəhərin hasarları yanında görüşürlər

4

. E.Gibbon xəzərlərin İraklini



necə qəbul etdiyini gözəl təsvir etmişdir

5

.



O zaman, 628-ci ildə edam edilən II Xosrovun yerinə onun

oğlu Şiruyə (II Qubad) İran taxtına çıxmış və Arran katolikosu Viro

25 il İranda həbsdə qalandan sonra Arrana qayıtmışdı

6

.



1

История  Агван, стр. 109-110/87; М.Т.Джанашвили. Осада

Константинополя  скифами, кои суть  русские и поход императора Ираклия в

Персию, стр. 49-51; Müqayisə et: М.И.Артамонов. Очерки  древнейшей

истории хазар. Л., 1936, стр. 52-53 və b., D.M.Duniop. Adı çəkilən əsəri, səh. 29.

2

Hər iki titul türk mənşəlidir (A.V.Gabain. Altturkische grammatik, p. 309,



350).Onun oğlu Şat-Şad adlanır (yenə orada, səh. 336) Bizans mənbələrində Cebu

xaqanzibel (Feofan, стр. 316) və Cavanşirdə - Cibqa ("Краткая история Грузии").

Bununhaqqında və başqa titullar və terminlər haqqında həmçinin bax:

A,Zajachkowski, Zestudiow nad zagadnienien chazarskim, Krakow, 1947.

3

 История Агван, стр. 110-87; Histoire de la Georgie, p. 228-229.



4

E.Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turks) occidentaux, p. 252;

Ch. Lebeau. Histoire, p. 117; M. Ed. de Musalt. Essai de Chronographie Byzantine,

p. 279-280; C.Toumanoff. Iberia on the Eve of Bagratig Rule, p. 200.

5

 Edw. Gibbon. The Decline and fall..., p. 46.



6

М.Буниятов. О деятельности каталикоса Албании Виро (596-630 гг.),

стр. 15-20.


59

Qafqaz Albaniyasının (müqəddəs Şupxaqişodan) on dördüncü

katolikosu Viro

1

 bu ölkənin tarixində xüsusi bir mövqe tutur. Onun



fəaliyyəti indiyədək tədqiqatçıların nəzərini cəlb etməmişdir və bu

cəhət xüsusilə onun həyatının son beş ilinə (626-630) aiddir.

Mənbələrdə göstərilir ki, Sasani padşahı II Xosrovun 628-ci ildə

ölümündən sonra onun xələfi Şiruyə "atasının saray həbsxanasında

yatan kişilərin hamısını evə buraxdı"

2

. Əsarətdə olan bu adamlar



arasında Albaniya katolikosu Viro da var idi, "o, hikmətdə güclü olan

dahi və müdrik bir adam idi; böyük və  şahanə işlərdə müdrik

məsləhətlər verməkdə onun dili cəld yazan bir qələm kimi idi. Onun

çox mülayim danışığı sadə adamların və xalqın xoşuna gəlirdi. O,

fılosof kimi danışar və çoxlu hikmətli sözlər deyərdi: mirvari saf

qızıl sapma düzüldüyü kimi, onun ağzından bir-birinin ardınca

hikmətli sözlər tökülürdü. O, fars dilinə tərcümə işində xüsusilə

mahir idi, çünki Xosrovun sarayında 25 il həbsdə olarkən bu dili

mükəmməl öyrənmişdi"

3

. Gördüyümüz kimi, salnaməçi təmtəraqlı



ifadələr işlətməkdə xəsislik etməmişdir; salnaməçinin Viro haqqında

yazdığının çoxu Albaniya kilsəsi başçısının şənini yüksəltmək üçün

olsa da, biz Vironun həqiqətən ağıllı bir dövlət xadimi olduğunu

qeyd etməyə bilmərik: onun kilsə və dövlət başçısı vəzifəsindəki

bütün fəaliyyəti bunu göstərir. Arran xalqının təşəkkül tarixində və

1

"История  Агван" (стр. 281/229) bildirir ki, Viro 34 il, Kirakos



Qandzaketsi (История, стр. 101) və Mxitar Ayrivantsi (Histoire chronologique, p.

16) 33 il katolikos olmuşlar. Basmacan (Chronologie de 1'hİstoire d'Armenie.

Revue de l’Orient Chretien, XIX, 1914, p. 366-369) Vironun idarəetmə tarixini

593-630-cu illərə, yəni 34 ilə, Т.И.Тер-Григорьян (прим. 650 к "Истории",

К.Гандзакеци, стр. 267) – 569-631-ci illərə, yəni 35 il; Мхитар Гош (Албанская

хроника, стр.9) - 33 il qeyd edir. Həmçinin bax: C.J.Dowsett. The Albanian

chronicle, p. 477.

2

 История  Агван, стр. 116/92; К.Гандзакеци, стр. 35; "İran şahı



Xosrovdan sonra şahın  taxtına Kəvat çıxdı. O, öz atasının həbsxanaya saldığı

Albaniya katolikosu Vironu əsarətdən azad etdi", səh. 101; O, yəni Viro uzun

müddət İran şahı Xosrovun sarayında həbsdə idi, onun ölümündən sonra isə azad

olub öz ölkəsinə qayıtdı".

3

Yenə orada, səh. 117, 93.



60

birləşdirilməsi prosesində Vironun rolu o qədər böyükdür ki, orta

əsrlərdə Azərbaycanın çox görkəmli şəxsiyyətlərindən biri olan Viro

haqqında tarixi mənbələrdəki materiallar imkan verdikcə daha ətraflı

danışmaq lazımdır.

602-ci ildə Foka Bizans imperatoru Mavrikini (582-602)

öldürdükdən sonra imperiyanın taxtını  ələ keçirdi. Bundan istifadə

edən Xosrov, Mavrikinin intiqamını almaq bəhanəsi ilə Bizansa

müharibə elan etdi və bu müharibə II Xosrov devrilib öldürülənədək

uzandı. İlk dövrdə Sasanilər müvəffəqiyyət qazanıb Bizansın

təqribən bütün Kiçik Asiya torpaqlarını, habelə Misiri tutmuşdular.

Sasani qoşunları hətta imperiyanın paytaxtı Konstantinopola

yaxınlaşmışdılar. Lakin Foka öldürüləndən sonra imperiya taxtına

çıxan I İrakli (610-641) Xəzər xaqanı ilə ittifaq bağladı və

görəcəyimiz kimi, müharibə 629-cu ildə İranın tam məğlubiyyəti ilə

qurtardı


1

.

Albaniya xalqı  İranla Bizans arasında gedən müharibədən



istifadə edib 603-604-cü ildə Sasani hökmranlığına qarşı üsyan

qaldırdı. Lakin II Xosrov üsyan etmiş Albaniya xalqına çox tez divan

tutmağa müvəffəq oldu. Üsyan rəhbəri katolikos Viro "İran şahına

qarşı qəzəblənən Ağvan əyanlarının qiyamında ittiham edilmişdi;

[onlardan] çoxu məhv oldu; bəziləri qılıncdan, digərləri şikəstlikdən

məhv oldu, bəziləri də uzaq ölkələrə sürgün edildi"

2

.

Viro II Xosrovun cəza dəstələrindən gizlənməyə müvəffəq



oldu. O, imperiyanın paytaxtı Ktesifona (Mədainə) qaçdı və orada II

Xosrovun arvadı xristian

3

 məlikə  Şirinin himayəsinə sığındı, onun



himayəsi nəticəsində Viro, ələ keçmiş knyazların əksəriyyətinin

başına gələnlərdən canını qurtara bildi

4

. Məlikə  Şirin "çox səy



göstərəndən sonra şah, Vironun həyatını ona bağışladı", lakin II

1

История Агван, стр. 99-117/76-92;Джуаншер.  Краткая история



Грузии, стр, 96-97; История епископа Себеоса, стр. 63-72, 77-83; Киракос

Гандзакеци, стр. 34-35.

2

 История Агван, стр 117-118/93



3

 Себеос, стр. 45;müqayisə et6 Zəbihulla səfa. Xəmasə-i  Saraiyi dər İran.

Tehran, 1333 h, səh 48.

4

 История Агван, стр.118/93



61

Xosrov belə bir şərt qoydu ki, Viro ömrünün axırınadək "öz ölkəsinə

qayıtmasın və sarayda nəzarət altında qalsın. O, (Xosrov) Vironun

patriarx gəlirini əlindən almadı və onu katolikos ləqəbindən məhrum

etmədi"

1

.



Təəssüf ki, "Ağvan tarixi" əsərindən başqa heç bir mənbə

Sasanilərin zülmünə qarşı Albaniya üsyanı haqqında məlumat

vermir. Lakin həmin illərdəki hadisələri "Məktublar kitabı" bir qədər

işıqlandırır. 606-607-ci ildə Gürcüstan katolikosu Kürion Dvində

olan Virk

2

 (İveriya) mərzbanı Smbat Baqratuniyə bu məzmunda bir



məktub yazmışdı: "Tsurtav yepiskopu Moisey öz pis əməllərinə görə

gecə gizlicə qiyamçılara [Albaniya qiyamçılarına] tərəf qaçaraq

Vaqramın [Vironun] yanına gəldi və etdiyi pis hərəkətilə arilər

ölkəsinə (yəni  İrana  - Z.B.} böyük ziyan verdi

3

. Lakin yepiskop



Moisey özünü doğruluğa çıxararaq həmin Smbata yazır: "Mən

Vaqramın yanında olmamışam. Lakin sən cənaba bildirirəm ki,

Vaqram mənə belə yazmışdır: "Sənin kilsədən uzaqlaşmağın böyük

bir işdir, indi ki, sən çıxıb getmişdin, gərək yolunu bizə tərəf

salaydın. Burada [Albaniyada] kilsənin mülkü vardır; bu mülk səni

də təmin edə bilər". Mən bu məktubu katolikos Abraama göstərdim,

sən hakimə də göstərirəm, mən elə buradaca cavab verdim: "Mən

[Vaqram-Viroya] dedim nə üçün oradan getdim - Sizin yanınıza

gəlmək üçün - axı sizinlə [albanlarla] onların [gürcülərin] dini etiqadı

birdir"


4

.

1



 Yenə orada.

2

Deux 'historiens armeniens. Oukhtanes d'Ourha, p. 280 (daha sonra –



Ухтанес Урхаеци). Gürcü, alban, erməni kilsələri arasında olan çəkişmələr üçün

bax; И.А.Джавахова, "История  церковного  разрыва  между  Грузией  и

Арменией  в  начале VII века", стр. 433-536. Virk adı haqqında bax: Н.Эмин.

Происхождение  и  значение  имени: Иверия-Вирк, армянских  писателей

(Приложение 13 в  книге, "Всеобщая  история  Степанноса  Таронского", стр.

255-258); С.Т.Еремян. Феодальнйе образования Картли, стр. 3.

3

Книга писем,стр. 171; Ухтанес Урхаеци, стр. 333-334.



4

 Yenə orada, стр. 173.



62

Zənnimizcə, bu iki yazı parçası Vironun (Vaqramın)

Albaniyadakı üsyan rəhbəri olduğundan şübhə etməməyə əsas verir

1

.



Ktesifonda I Xosrovun yanında əsir kimi qalan Viro, Şirinin

himayəsindən istifadə edərək, öz yanına gələn adamları qəbul edir,

vətəni haqqında məlumat alır, müxtəlif dini mübahisələrdə iştirak

edirdi.


612-613-cü ildə  İran yığıncağı adlanan dini yığıncaq oldu,

bir-birinə düşmən olan iki təriqətin keşişləri xalkedon və

antixalkedon dini yığıncaqların mahiyyətini II Xosrovun təklifi ilə bu

yığıncaqda aşkara çıxarmalı və bir "nəticəyə gəlməli idilər". Bu

yığıncaqdakı xalkedonçular arasında Albaniya katolikosu Viro da var

idi


2

. Asogik


 qe

yd edir ki, yığıncaqda "xalkedon dini yığıncağının

təliminə etiqad Paytakaranda İran padşahının sarayında məhbus olan

Albaniya katolikosu [Viro] da var idi"

3

.

Viro həbsdə ikən Mehranilər



4

 xanədanından olan Albaniya

knyazlarına "Girdiman hakimi və Albaniya ölkəsinin knyazı"

ləqəbini bəxş etdiyi haqqında II Xosrovun bir sərəncam verməsinə

nail oldu

5

. Bu hüquq əldə edildi və Albaniyanın ilk knyazı seçilən



Varaz Oriqor 627-ci ildə Ktesifonda (Mədaində) "Albaniya

katolikosu Viro tərəfindən edilən xaçaçuran (xristianlığı qəbuletmə)

mərasimindən keçdi"

6

.



Bəzi alimlərin Viroya verdiyi xarakteristikanın dəqiq

olmadığını burada qeyd etmək lazımdır. M.İ.Artamonov belə güman

1

 Viro (Vaqram) haqqında bax: N.Akinean. Kİwrion, Katolikosi Wraç, p.



203-207.  Gürcüstan xalkedon katalikosu Kürion haqqında b a x: “История

Армении каталикоса Иоаннеса Драсканакертского”  , стр. 53

2

История епископа Себеоса, стр. 104.



3

Всеобщая история Степанноса  Таронского…, стр. 68 (Asogikin rusca

tərcüməsində); "Агванский католикос, что при дворе царском в Пайтакаране"

(стр. 68).

4

 Mixr sülaləsi haqqında bax: History, p. 107-198, n. 3.



5

История Агван, стр. 281/229.

6

 Yenə orada, səh. 137/109; С.Баратов. История Грузин, тетрадь II, стр.



69-70.

63

edir ki, onun monofızit hesab etdiyi Viro, knyaz Varaz-Qriqoru

xaçaçuran etdiyi halda xalkedonçu Bizans imperatoru I

İraklinin

1

Varaz-Qriqoru ikinci dəfə xaçaçuran etməsi Vironun



xoşuna gəlməyə bilərdi

2

. Gördüyümüz kimi, Viro da xalkedonçu idi;



odur ki, Varaz-Qriqorun İrakli tərəfındən ikinci dəfə xaçaçuran

olunması Albaniya kilsəsini Gürcüstanın da mənsub olduğu xalkedon

kilsə yığıncağına daha möhkəm bağladı

3

. Albaniya tarixində baş



verən sonrakı hadisələr

4

təsdiq edir ki, Albaniya kilsəsi məhz



katolikos Vironun hökmranlığı dövründən etibarən xalkedon kilsə

yığıncağı mövqeyində idi

5

. Viro 25 illik həbsdən azad olunduqdan



sonra vətənə getdi. "Viro vətəninə gəldikdən sonra öz yerarxiya

kilsələrinin qarşısında səcdə edib qapı və döşəmələrini qucaqlayır,

sel kimi göz yaşı axıdıb dizi üstə yerdə sürünürdü"

6

. Lakin katolikosa



katolikosa "bir az istirahət etmək və həsrətini çəkdiyi" doğma

yurdunu "doyunca görmək" müyəssər olmadı, çünki "onu dəhşətli

kədər, zəhmət və məşəqqətlər gözləyirdi və çox keçmədən baş verən

dağıntının şahidi olmalı idi"

7

.

Məlum olduğu kimi, 627-ci ildə, Vironun azad olmasına bir il



qalmış, Bizans ilə xəzərlər arasında İrana qarşı bağlanan hərbi

ittifaqa görə Xəzər orduları Zaqafqaziya ərazisinə ilk böyük basqına

başladılar. Bizans tarixçisinin bildirdiyinə görə, "İmperator İraklinin

1

Е.С.Такайшвили. Источники грузинских летописей, стр. 128; Hİstoire



de la Georgia, p. 228.

2

M.İ.Artamonov. Sitat göstərilən əsəri, səh. 60.



3

İ.A.Cavaxov. Sitat gətirilən əsəri, səh. 514; С.Баратов.История Грузии,

стр. 70; "O [İrakli] Varaz-Qaqeldən (Varaz-Qriqordan) və bütün Qardabani [yəni

Qardman] əhalisindən xahiş etdi ki, həmin dövrdə monofizitlərin təlimi iIə

zəhərlənmiş erməni kilsəsindən üz döndərsinlər". Histoire de la Georgie, p. 228, n.

5; p. 231, n. 7; V.SaintMartin. Memoires sur l'Armenie, I, p.333; C.Toumannoff.

Iberia; v. 65, 3-4, p. 250; yenə onun: The Bagratids of Iberia, p. 288-289.

4

Bax: katolikos Nerses Bakur və knyaginya Spramanın işi



5

N.Akinean. Wiroç katolikosi Aluaniç, p. 473-474.

6

История Агван, стр. 118/94.



7

Yenə orada, səh. 118-119/94-95.



64

Sasanilərlə müharibəsi zamanı  İrakli xəzərlər adlanan Şərq türkləri

ilə ittifaq bağladı. Onlar xaqandan sonra ən böyük şəxs sayılan [Cebu

Xaqanın] rəhbərliyi ilə Atrpatakan əyalətinə soxuldular

1

, Xəzərlərin



bu hücumu "Ağvan tarixi"ndə  əks olunmuşdur; burada deyilir:

"xəzərlərin saysız-hesabsız quldur dəstələri İraklinin buyruğu ilə

ölkəmizə [Albaniyaya] basqınlar edirdi"

2

.



Ölkəyə soxulan xəzərlər birinci zərbəni Dərbəndə endirdilər.

Onlar şəhəri uzun müddət mühasirəyə alandan sonra Dərbəndin

"gözəl hasarlarını" dağıtdılar; halbuki İran şahları bu hasarları

çəkmək üçün memarları səfərbərliyə alıb bir çox müxtəlif materiallar

axtarmaqla ölkəmizi [Albaniyanı] taqətdən salmışdılar"

3

. Xəzərlər



şəhəri alarkən əhaliyə qarşı o qədər rəhmsizlik göstərdilər ki,

Albaniya əhalisi arasında çaxnaşma başlandı. Çoxlu adam öz evi və

əmlakını buraxıb ölkənin paytaxtı Partava üz qoydu, lakin xalq

"yırtıcı canavarlardan" o qədər qorxmuşdu ki, "keçilməz Arsax

dağlarında özünə sığınaq axtarmağa başladı". Xəzərlər isə Partavı

alıb "baş verən əhvalatdan xəbərdar olan kimi, qaçanları təqib edərək

onların bir hissəsinə çatdılar"

4

. Xəzərlər Albaniya ərazisini işğal



etdikdən sonra Tiflisə tərəf getdilər və burada impertor İraklinin

orduları ilə görüşdülər

5

.

1



Diokletiandan padşah Mixail və onun oğlu Feofilakt padşahadək

bizanslı Feofanın salnaməsi, səh. 235; С.Баратов. История Грузии, стр. 69.

2

История  Агван, стр. 103/81-82; müqayisə et: M.Kmoşko. Araplar ve



Hazarlar, s. 133.

3

История  Агван, стр. 105/83; müqayisə et: А.Ю.Якубовский. Ибн



Мискавейх о походе руссов в Берда'a, стр. 74.

4

История  Агван, стр. 160/84; müqayisə et: А.Ю.Якубовский. Sitat



gətirilən əsəri, стр. 75; К.П.Патканов. Опыт  по  истории  династии

Сасанидов…, стр. 69-70.

5

Е.С.Такайшвили. Источники  грузинских  летописей…, стр. 44, 125-



132;  История  Агван, стр. 107; müqayisə et: Ю.Кулаковский. История

Византии, т. III, стр. 93; M.İ.Artamonov. Sitat gətirilən əsəri, səh. 56.



65

Qış başlananda xəzərlər "padşah [İrakli] ilə birlikdə

qatlaşmalı olduqları zəhmətə tab gətirməyərək yavaş-yavaş sovuşub

getməyə başladılar və nəhayət, onu tərk edib qayıtdılar"

1

. Lakin qırx



minlik ordusu Tiflisdən çəkiləndən sonra Qafqaz dağ  ətəklərində

Qəbələ rayonunda qışlayaraq, Albaniyada qalmaqda davam edirdi.

Aradan bir neçə ay keçmədi ki, "ikinci dəfə  şimal küləyi əsməyə

basladı... və  şimal yırtıcısı

2

 (xəzərlər  - Z.B.) özünün qaniçən bala



qartalı Şat ilə yürüşə çıxdı"

3

.



Xəzər xaqanı Albaniya üzərinə ikinci dəfə ordu göndərəndə

öz oğlu Şata belə tapşırıq verdi: "Əgər onların ölkəsinin

[Albaniyanın] hakim və  əyanları mənim oğlumu qarşılayıb öz

ölkələrini onun tabeliyinə verərlərsə, şəhərləri, qalaları və ticarəti

mənim qoşunlarıma təslim edərlərsə, siz də imkan verin onlar

yaşayıb mənə qulluq etsinlər. Yox əgər onlar belə etməsələr, onda

qoy sizin gözləriniz 15 yaşından yuxarı kişi nəslinə rəhm etməsin və

onları (15 yaşınadək oğlanları - Z.B.) qadınlarla bərabər mənə və

özünüzə qul və kəniz kimi saxlayın"

4

.



Albaniyaya soxulan Şat İran şahının canişini Albaniya

mərzbanı Sema Vştnasın və katolikos Vironun yanına elçilər

göndərib tələb etdi ki, ölkəni onun tabeliyinə versinlər. Mərzban

Şatın ultimatumunu rədd etdi, "bütün malını və ölkədən oğurladığı

bir çox şeyləri özü ilə götürüb canını qurtarmaq üçün İran ölkəsinə

qaçdı"


5

.

Mərzban qaçdıqdan sonra, Azərbaycanın yeganə başçısı



olaraq qalan katolikos Viro, "ölkəni dağıntı və fəlakətdən xilas etmək

üçün"


6

 xəzərlərlə danışığa girdi və bu məqsədlə 629-cu ilin

martaprelində Şatın qərargahına getdi.

1

Летопись византийца Феофана…, стр. 236.



2

 Yəqin 629-cu ilin yayında.

3

История Агван, стр. 119/94.



4

 Yenə orada, səh. 121/95.      .

5

Yenə orada.



6

Yenə orada.



66

Viro İran şahına məktub göndərərək xəzərlərə qarşı kömək

istədi və Ktesifondan cavab və kömək gələnədək Şat ilə danışıqları

süründürməyə başladı. Lakin katolikos İrandan əbəs yerə cavab

gözləyirdi - şah sarayı taxt üstündə edilən daxili mübarizə ilə məşğul

idi; odur ki, Vironun çağırışlarına diqqət verən olmadı.

Xəzərlər Vironun taktikasını tez başa düşdülər, buna görə də

danışıqları kəsib "Albaniyadakı müxtəlif vilayət və kəndləri, su axarı

və çayları, bulaq və meşələri, dağ və dərələri qabaqcadan püşk ilə öz

aralarında bölüşdülər və hamılıqla müəyyən bir vaxtda, dağıdıcı

basqınlarına başladılar. Ölkəmiz başdan-başa lərzə içində titrəyirdi"

1

.



Bu dəfə Arsax vilayətinin keçilməz dağları da Albaniya əhalisini

xilas edə bilmədi; halbuki adamlar həmişə yadellilərin hücumu

zamanı bu dağlarda gizlənirdilər.

Basqınların qızğın çağında xəzərlər ikinci dəfə Vironun

yanına elçilər göndərdilər. Elçilərin başçısı katolikosa belə dedi:

"Mən əmr etdiyim kimi hərəkət et (yəni ölkəni təslim et - Z.B.), onda

sən, sənin evin və sənin torpağında qalanların hamısı nicat tapar.

Əgər sən boyun qaçırsan, mənim əmrimlə səni tutub zorla mənim

yanıma gətirəcəklər"

2

. Onda katolikos Viro "padşah xanədanından



olan bütün baş  şahzadələri və bu [Alban] padşahlığın əyanlarını,

əyalətlərin hakimləri və kətxudaları, habelə keşişləri, dyakonları və

başqa ruhaniləri" öz yanına çağırıb, ölkənin gələcək taleyi haqqında

onlarla məsləhətləşdi. Viro tezliklə qərar qəbul olunmasını tələb etdi,

"çünki gələn elçi Vironu buna məcbur edirdi"

3

. Yığıncağa gələnlər



bütünlüklə katolikosun etibar və müdrikliyinə  əmin olduqlarını

bildirib, ondan xahiş etdilər ki, yubanmadan qərar qəbul etsin. Onda

Viro toplananların hər birinə təklif etdi ki, öz maddi vəziyyətinə

uyğun olaraq onun yanına "qızıl, gümüş və paltar" gətirsinlər, həm də

1

История Агван, стр. 122/97.



2

Yenə orada, səh. 123/97; xəzərlərin Albaniyaya basqınının təfsilatı

haqqında b a x: З.М.Буниятов. О длительности пребывания хазар в Албании в

VII-VIII вв., стр. 21-34.

3

История Агван, стр. 124/98.



67

xəbərdarlıq etdi ki, hər kəs xəsislik edib öz sərvətini gizlətməsin,

çünki Albaniyanın müqəddəratı məsələsi həll olunur.Viro Xəzər

ordusunun bütün rütbə sahibləri və  əyanları üçün çoxlu hədiyyələri

arabalara yükləyib, Albaniyanın bütün adlı-sanlı adamlarını məcbur

etdi ki, onunla birlikdə düşmən düşərgəsinə getsinlər; habelə bildirdi

ki, belə hərəkət etməkdən "məqsəd sizinlə birlikdə bir təbəə sifətilə

onun [xaqanın] yanına gedişimiz ona inandırıcı görünsün"

1

 .

Viro alban əyanları ilə birlikdə  Şatın Partava yaxınlığında



ordugahına sağ-salamat çatdı. Burada Xəzər mənsəb sahibləri

"hədiyləri əllərinə alıb, təkcə katolikosu şahzadənin oturduğu içəri

çadıra apardılar"

2

.  Şahzadə  hədiyyələri  alıb,  Viroya  dedi  ki,  əmr



edəcək onun qoşunları öz düşərgələrinə qayıtsın və basqını

dayandırsınlar. Lakin katolikosdan tələb etdi ki, ölkənin bütün qaçqın

əhalisi öz yerlərinə qayıdıb öz işləri ilə məşğul olsun və vəd etdi ki,

bu gündən "xəzər xaqanının əbədi mülkü" sayılan ölkənin bundan

sonra dağıdılmasını dayandıracaqdır

3

.



Viro ölkəni dağılmaqdan xilas etmək xatirinə  Şatın bütün

tələblərini qəbul etməyə məcbur oldu və Albaniya əyanları adından

ona belə dedi: "Biz - mən və ölkənin bütün əhalisi - sənin atanın və

sənin bəndələrinik. Bizə öz nökərlərin kimi rəhm et və öz qılıncını

bizim üstümüzdən qaldır ki, biz Sasanilərə qulluq etdiyimiz kimi

sənin atana və sənə qulluq edək"

4

.

Şatın bu münasibətlə düzəltdiyi böyük qonaqlıqda katolikos



Viro ondan xahiş etdi, Albaniyanın bütün yaşayış məntəqələrinə

xəzər canişinləri göndərsin ki, xəzərlərin bundan sonrakı basqınlarına

mane olsunlar; bir də indi ki, Albaniya xəzərlərin tabeliyinə

keçmişdir, Şatdan belə bir sərəncam verməsini tələb etdi: "Sənin

qoşunların tərəfindən əsir alınıb çadırlarında saxlanan kişi və

1

История Агван, стр. 125/98; müqayisə et: Л.М.Меликсет-Бек. Хазары



по древнеапмянским источникам, стр. 116.

2

История Агван, стр. 126/100.



3

История Агван, стр. 126/100; müqayisə et: M.İ.Artamonov. Adı çəkilən

əsəri, səh. 63

4

 Yenə orada, səh. 127/100.



68

qadınlar, oğlan və qızlar buraxılsın ki, atalar öz oğullarından, analar

da öz qızlarından ayrı düşməsinlər"

1

.



Vironun bu xahişi yerinə yetirildi və albanlardan alınan bütün

əsirlər buraxıldı. Bundan əlavə Viro, Cebu xaqanın oğlu Şat Xəzərin

yanında Ermənistan və Gürcüstandan olan əsirləri də buraxdırdı

2

.



Beləliklə, Albaniya, "İran şahı Ərdəşir Qubad oğlunun ikinci

ilində, o öz iradəsi ilə şahlıq edərkən"

3

, yəni 629-cu ilin sentyabrı ilə



630-cu ilin apreli arasındakı dövrdə, xəzərlər tərəfındən istila edildi.

Xəzərlərin Albaniya üzərinə etdikləri dağıdıcı basqınları və

əhalini kütləvi surətdə sürüb aparmaları nəticəsində, ölkədə heç kəs

torpağı becərmirdi, buna görə də 630-cu ilin yazında "üç sərkərdə -

Aclıq, Qılınc və onların köməkçisi Ölüm Albaniyanı" tutdular

4

.



Ölkəni epidemiya bürüdü. Əzab çəkən xalqa kömək etmək üçün

katolikos Viro yenidən öz səy və bacarığını işlətməli oldu. O,

"xəstəliyə tutulanların acınacaqlı halına günlərlə göz yaşı axıdırdı"

 5

və görünür, özü də xəstəliyə tutuldu. Katolikos Vira 630-cu ildə



epidemiya zamanı öldü.

Orta əsr Albaniyasının görkəmli xadimlərindən biri olan və

Mxitar Qoş demişkən "xeyirxahlığı ilə parlayan pak insan" katolikos

Vironun həyatı bu cür sona çatdı

6

.

Ölkəyə üz vermiş dəhşətli fəlakətə baxmayaraq, xəzərlər



Albaniyadan bac almaqda davam edirdilər. Xəzər xaqanı - "şimal

əmiri" qızıl, gümüş, dəmir filizi və mis çıxarmaqda biliyi olan

müxtəlif peşə sahiblərini tapmaq üçün öz nəzarətçilərini göndərdi,

İran şahlarının kadastrına uyğun olaraq tacirlərdən, böyük Kür və

1

Yenə orada, səh. 128/100.



2

Yenə orada, səh. 281/229; Киракос Гандзакеци, стр. 101.

3

Истори  Агван, стр. 131/104. III Ərdəşirin hökmranlığının ikinci ili



629-cu il iyunun 17-də başladı və 630-cu il aprelin 27-də onun edamı ilə bitdi

(Табари-Нельдеке, стр. 386).

4

Yenə orada, səh. 130/103.



5

Yenə orada, səh. 129/103; Мхитар Айриванци, стр. 76.

6

Мхитар. Гош. Албанская хроника, стр. 9.



69

Araz çayları balıqçılarından alınan vergi və dirhəm (didrak, mayk)

məbləğini müəyyən etdi

1

.



629-630-cu ildə xaqan, yoxlama vaxtı ölkədəki ərzaq

ehtiyatından heç bir şeyin ondan gizlədilmədiyini yəqin edəndən

sonra, Ermənistana və onunla qonşu ölkələr üzərinə yeriməyə

hazırlaşdı və hücuma keçdi. Əvvəlcə Çorpan Tarxanın

2

 başçılığı ilə



üç min nəfərlik dəstə göndərdi ki, özü üçün təhlükəsiz bir yol

hazırlasın, sonra özü də qoşunla yürüşə başladı

3

. Xəzərlər Göyçə



gölü yaxınlığında "10 min nəfərlik İran qoşununu məğlub etdilər,

meyitlərin üzərindəki şeyləri qarət edib, atların bəzək şeylərini

topladılar, onların nizələrini və yunanlılar tərəfindən məharətlə

qayırılıb qızıla tutulmuş qılınc, qalxan və paltarlarını yığdılar,

bunların hamısını öz aralarında bölüşdürdülər

4

.



M İ.Artamonov belə hesab edir ki, xəzərlərin Albaniyadakı

üçillik hökmranlığı bununla başa çatır və A.Y.Krımski

5

 iddia etdiyi



kimi xəzərlərin bu ölkədə "yüzillik hökmranlığı barəsində heç söz ola

bilməz"


6

. O öz iddiasını  əsaslandırmaq üçün M.Kalankatukluya

istinad edir ki, o da belə yazır: xəzərlər 10 minlik İran ordusunu

darmadağın etdikdən sonra, yenidən "keçidlərlə üç dövlətə

Ermənistan, Gürcüstan və Albaniyaya tərəf üz qoydular"

7

, lakin



"məğlub edildilər"

8

.



M.İ.Artamonov xəzərlər tarixinə dair son tədqiqatında

xəzərlərin Albaniyada qalmaları müddətinin nə qədər uzun olduğu

barədə 

əvvəlki nöqteyi-nəzərini dəyişdirib belə deyir:



1

История Агван, стр. 131/104.

2

Türk termini "tarxan", "tarkan" haqqında bax: E.Chavannes. Documents,



p. 19, n. 2; D.M.Dunlop. Adı çəkilən əsəri, səh. 72.

3

 История Агван, стр. 132/104.



4

Yenə orada, səh. 133/105-106.

5

А.Е.Крымский. Страницы  из  истории  Северного  или  Кавказского



Азербайджана, стр. 298.

6

M.İ.Artamonov. Adı çəkilən əsəri, səh. 65; həmçinin onun: Древний



Дербент, стр. 137.

7

 История Агван, стр.134/106.



8

 M.İ.Artamonov. Adı çəkilən əsəri, səh. 64-65.



70

"Zaqafqaziyada türkütlər (xəzərlər - Z.B.) haqqında "Alban tarixi"nin

ətraflı məlumatı bununla (xəzərlərin məğlubiyyətindən sonra - Z.B.)

bitir, bundan sonra nə varsa, hamısı him və eyhamlardan

toxunmuşdur"

1

.



M.İ.Artamonov L.N.Qumilyevin

2

 fərziyyələrinə  əsaslanaraq



bu faktı  əsassız hesab edir ki, "M.Kalankatuklu L.N.Qumilyevin

"türkütlər" adlandırdığını "xəzərlər adlandırır və xəzərlərin qısa

müddət üçün Albaniyada olmamasını 630-cu ildə Qərbi türkütlər

xaqanlığındakı hadisələrlə əlaqələndirir"

3

.

Lakin M.İ.Artamonovun bu fıkri ilə razılaşmaq olmaz ki,



xəzərlər məğlubiyyətə uğradıqdan sonra Albaniyanı həmişəlik tərk

etdilər.


Qeyd etdiyimiz kimi, hələ Xosrov Ənuşirəvan dövründə

Albaniyaya 10 min xəzər köçürülmüşdü, xəzərlərin əlində olan

Qəbələ

4

şəhərində onların inzibati mərkəzi yerləşirdi



5

; çox ehtimal ki,

ki, xəzərlər cənuba doğru növbəti hücumları zamanı məğlubiyyətə

uğradıqda, M.İ.Artamonovun dediyi kimi, Albaniyanı tərk etmədilər,

sadəcə Albaniya ərazisində əvvəlki hərəkət yerinə, Qəbələ rayonuna

qayıtdılar. Burada onlar öz soyğunçu yürüşləri üçün əlverişli

hadisələrin baş verməsini gözləməyə başlayaraq, qərbdə çox ehtimal

ki, Gürcüstan sərhədlərinədək, cənubda isə Kür çayınadək uzanan,

şübhəsiz, böyük bir ərazini nəzarət altında saxladılar. Onlar şərqdə öz

mərkəzi hakimiyyətlərilə daimi əlaqə saxlayaraq təkcə Dərbənd

1

 Л.И.Артомонов. Истории хазар, стр. 153.



2

Л.Н.Гумиле. "История хазар" mətninə qeydlər, səh. 154-155.

3

М.И.Артамонов. "История хазар", стр. 154, 155. Xəzərlərin Albaniyada



qalmaları müddətinin nə qədər olduğuna gəlincə, bu məsələ M.İ.Artamonovun yeni

əsərində  əsla öz əksini tapmır; habelə demək lazımdır ki, onun A.Y.Krımski ile

mübahisəyə girişməsi də bu dəfə nəzərə çarpmır.

4

Əl-Bəlazuri, səh. 193



5

A.Y.Krımski. Sitat göstərilən əsəri, səh. 298. Xəzərlər onda nəinki

Qəbələdə, indiki Qusar və Mingəçevir şəhərlərinin ərazisində yaşamışlar.

Mingəçevir və Sarkelin katakomba şəkilli qəbirlərin oxşarlığı bizi bunda əmin edir.

Qəbələ və digər qonşu vilayətlərin ərazisində indi də "Xəzəri" adlı kəndlər vardır.


71

keçidini deyil, Dərbənddən qərbdəki bütün dağ keçidlərini (Ağbulaq,

Salavat keçidləri, Bazardüzü dağındakı iki keçidi) də diqqətlə nəzarət

altında saxlayırdılar, çünki bu keçidlərdən ən qısa müddətdə

Albaniya ərazisinə qoşun yeritmək olardı.

Xəzərlərin Arran əhalisinə münasibəti haqqında "Azərbaycan

tarixi"ndən verilən izahat heyrətə səbəb olur, çünki burada deyilir ki,

İranla Bizans arasındakı müharibələr zamanı xəzərlər "albanlarla

dostlaşıb onlarla birlikdə Bizans qoşununu düşməncəsinə

qarşıladılar"

1

. Gətirilən material bunun əksini göstərir.



Beləliklə, deyilənlərə yekun vuraraq, belə nəticəyə gəlmək

olar ki, ərəblərin hücumu zamanı Azərbaycanın bütün cənub hissəsi

Sasanilər imperiyasının tərkibində qalmaqda davam edirdi.

Azərbaycanın şimalı (Arran, Albaniya) isə Qafqaz dağ  ətəklərində

yerləşən xəzərlərin tez-tez hücumlarına məruz qalırdı. Eyni zamanda

ölkədə Sasanilər canişini mərzban qalırdı ki, bu da Albaniyanın

İrandan vassal kimi asılı olduğunu göstərir. Eyni zamanda Arran

xəzərlərə böyük məbləğdə bac verməli olurdu, xəzərlərlə bir çox il

ərzində edilən mübarizə isə  ərəblərin ölkəni istila etmələrində öz

rolunu oynadı.

İstər yazılı mənbələr, istərsə xüsusilə arxeoloji qazıntı

materialı VI əsrin axırı və VII əsrin əvvəllərində ölkənin mədəni

siması haqqında bizə məlumat verir. Mənbələr göstərir ki, V əsrin

əvvəllərində Azərbaycanın şimal hissəsinin (Arran) öz əlifbası

olmuşdur

2

və bu əlifbanın gürcü və erməni əlifbaları ilə ümumi oxşar



cəhətləri var imiş. Hələ V əsrdə Arranda zəngin ədəbiyyat var idi,

lakin sonralar bu ədəbiyyat yox olmuşdur

3

.

1



Azərbaycan tarixi, I c., səh. 95.

2

М.Хоренский. История  Армении, стр. 211; История  Агван, стр. 70,



89/54,  69;  Корюн.  Житие  Маштоца,  л.  20.  Bax  St.  Strelcyn.  Sur  une  tradition

ethiopienne d'origine yemenite conseruant l'ecritur, p/ 265-267;  Н.В.Пигулевская.

К вопросу о "письменных" народах древности, стр. 336-339.

3

A.Diringer. The Alphabet,. p. 325-327; N.Kurdian. The Newly



Discovered Alphabet, p. 81-83.

72

Arran (Alban) əlifbası hərflərinin sayı haqqında müxtəlif

fıkirlər vardır. Məsələn, N.Karamyans belə hesab edir ki, hərflərin

sayı 21 idi

1

, Ellis Minns belə güman edir ki, hərflərin sayı 32 imiş



2

.

Lakin A.Q.Şanidze və digər tədqiqatçılar belə hesab edirlər ki,



hərflərin sayı 52 olmuşdur

3

. Bu o demək deyildir ki, Arranda yalnız



bir əlifba, bir yazı olmuşdur. Ola bilər tapılmış  əlifba, ölkədə

işlədilmiş bir neçə  əlifbadan biri imiş; A.Q.Şanidze deyir ki, "çox

ehtimal, Arranda təkcə bir xalqın deyil, bir neçə xalqın öz milli yazısı

olmuşdur"

4

.

Mingəçevirdəki arxeoloji qazıntılar zamanı tikinti hissələri və



saxsı qablar üzərində alban oyma yazılarının bir neçə parçası

tapılmışdır. Bunlardan biri Mingəçevirin qədim ibadətgahı üzərində

oyulub yazılmışdır. Bu ibadətgahın yerləşdiyi ərazidə tapılan saxsı

qablar üzərində də belə yazılar vardır

5

. Bundan başqa, üzərində alban



yazısının 21 hərfı olan kirəmit parçaları

6

, qırmızı gildən qayırılmış



qabın bir tikəsi üzərində, ehtimal, alban yazısı

7

, ölçüsü 67x62 və



üzərində  62  hərf  olan  böyük  daş  və  49  hərfı  olan  gil  şamdan

tapılmışdır

8

.

1



N.Karamianz. Einundzwanzig Buchstaden..., p. 315.

2

A.Diringer. Göstərilən əsəri, səh 327.



3

А.Шанидзе. Новооткрытый  алфавит  кавказских  албанцев  и  его

значение  для  науки; yenə onun: Порядок  букв  грузинского, армянского  и

албанского алфавитов, стр.37

;

И.Абуладзе. К открытию алфавита кавказских



албанцев, стр. 69-71; Л.М.Меликсет-Бек. По поводу заметки о письменности

у  кавказских  албанцев, стр. 561-563; yenə onun: K вonpocу  о  генезисе

армянского, грузинского  т  албанского  алфавитов, стр. 45-68; həmçinin bax:

Р.Ачарян. Албанский алавит, стр. 3.

4

А.Шанидзе. Новооткрытый алфавит…, стр. 56



5

S.M.Qazıyev. Mingəçevirdə alban yazısı; R.M.Vahidov. Sitat gətirilən

əsəri, səh.137-138.

6

Т.И.Голубкина. Еще одна албанская надпись в Мингечауре, стр. 234-



236.

7

S.M.Qazıyev. 1949-cu ildə Mingəçevirdə yeni arxeoloji tapıntı, səh. 397.



8

R.M.Vahidov. Alban yazısı olan gil şamdan parçası, səh. 4; yenə onun,

Mingəçevir III-VIII əsrlərdə, səh. 138-139; R.V.Vahidov və V.T.Fomenko.


73

Bu cür gil parçalarının tapıldığı yer bir tək Mingəçevir

deyildir. İ.M.Cəfərzadənin qədim Gəncədə qazıntı zamanı tapdığı

saxsı qırığının üst tərəfində qabarıq şəkildə ştamplanmış yazı vardır

ki (hələ oxunmamışdır), bunun hərfləri "erməni, gürcü, bəlkə də

alban əlifbasının hərflərini xatırladır"

1

.

A.Q.Şanidzenin göstərdiyi kimi, alban yazısı məsələsini



aydınlaşdırmaq üçün, Azərbaycan ərazisində bir çox məbəd binası

xərabələrini yoxlamaq lazımdır. Lakin alban əlifbasının varlığı şübhə

doğurmur.

V əsrdə Arranda məktəblər var idi və burada uşaqlar

oxuyurdular. Məsələn, "Ağvan tarixi"ndə belə bir məlumat vardır:

"[padşah] Vaçaqan əmr etdi ki, cadugərlərin, sehrbazların, bütpərəst

kahinlərin, ağlayanların uşaqlarını yığıb məktəbə göndərsinlər və

orada onlara dini ayinləri öyrətsinlər. O, oğlanlara əmr etdi ki, hamı

birlikdə onun Rustak kəndinə toplansınlar. Onlar üçün təqaüd ayırıb

məktəb müdiri təyin etdi və xristianlığı öyrənməyi onlara əmr etdi

2

.

O, kəndlərə gələndə, tez-tez məktəblərə gedər, sehrbaz və bütpərəst



kahinlərin uşaqlarını öz ətrafına toplayar, onu əhatə edən camaatın

içərisində bəziləri əllərində kitab, başqaları isə yazı lövhəsi tutub

dayananlara əmr edərdi ki, ucadan bir-birinə oxusunlar və belə

hallarda o qədər sevinərdi ki, böyük bir xəzinə tapsa, o qədər sevinə

bilməzdi"

3

. Bu məktəblərdə rahiblər “maaşla”



4

 dərs verirdilər, yəni

ruhanilər maarifçi rolu oynayırdılar.

E.Ağayanın alban təqviminə

5

 aid  tədqiqatı göstərir  ki,



albanların öz tarix hesabı var idi.

Mingəçevirdəki qazıntı zamanı tapılan alban əlifbası parçaları

təsdiq edir ki, V-VII əsrlərdə Arranın öz yerli yazısı var idi və bu

Mingəçevirdə orta əsr ibadətgahı, səh. 92; А.Л.Монгайм. Археология  в  СССР,

стр. 248.

1

 İ.M.Cəfərzadə. Qədim Gəncənin tarixi-arxeoloji oçerki, səh. 30-31.



2

K.P.Patkanovun tərcüməsində yoxdur.

3

История Агван, стр. 38/29-30.



4

Yenə orada, səh. 55/43.

5

Э.Агаян. Албанские  названия  месяцев "Изв. АН  Арм. ССР", 1946,



Ns5.

74

yazı ölkədə  ərəb hökmranlığı hələ qurulmazdan əvvəl mövcud

olmuşdur. Belə güman etmək olar ki, Arranda yazılı mənbələr və

ədəbiyyat xəlifə  Əbd ül-Malikin (685-705) hökmranlığı dövründən

başlayaraq məhv edilmiş və ya sıxışdırılıb aradan çıxarılmışdır

1

.



Divanxanalar ərəb dilinə keçdi, alban yazısı, habelə fars və Xarəzm

yazıları, əhali içərisində savadlı təbəqələrin azlığı və qriqoryan

kilsəsinin təzyiqi üzündən sıxışdırılıb unuduldu və təbii olaraq məhv

oldu. Erməni dili alban dilini əvəz etdi

2

.

VII əsrdə "Ağvan tarixi"nin tərtib edilməsi başlandı



3

; burada


xalq yaradıcılığı nümunəsinə də təsadüf edilir ki, bu da "Böyük

knyaz Cavanşirin ölümü"

4

münasibəti ilə şair Davtakın şeirlə yazdığı



ağı və "yaşadığımız günlərədək mühafızə olunub qalan yeganə qədim

poemadır"

5

.

Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, Sasanilər imperiyasının bir



hissəsi (əyaləti) olan Cənubi Azərbaycan ərəblər tərəfındən işğal

edildikdən sonra, Xilafətin digər əyalətlərində olduğu kimi,

xəlifələrin canişinləri vasitəsi ilə idarə olunurdu; Arranda isə

ərəblərin hücumu ərəfəsində Mehranilər nəslinə mənsub hökmdarlar

var idi və bunlar yalnız quru adları olsa da, uzun müddət ərzində,

VIII əsrin əvvəlinədək bütün ölkəni və ya onun bir hissəsini idarə

edirdilər.

Mehranilər nəslinin yüksəlməsi VI əsrin axırına və VII əsrin

əvvəllərinə təsadüf edir. Orta əsrlərdəki müəlliflərin dediyinə görə,

Mehranilər sülaləsinin banisi olan Mehran Sasani şahı II Xosrovun

qohumu idi. Öz atası IV Hürmüzün (579-590)

6

 qatillərinə divan tutan



1

История Агван, стр. 238-246/189-198; Киракос Гандзакеци, стр. 101.

2

 Е.А.Пахомов. Краткий курс истории Азербайджана, стр. 15



3

З.И.Ямпольский. К  изучению  Летописи  Кавказской  Албании, стр.

149-159.

4

История древнеармянской литературы, стр. 311-313.



5

История  Агван, стр. 182-184/145-148; З.М.Буниятов. Еще  раз  о

неизданных страницах "Истории Агван".

6

IV Hürmüz ilə onun qohumları Vindo, Vistəhm və Bəhram Çubin



arasında və sonralar Hürmüzün oğlu II Xosrov arasındakı mübarizə haqqında bax :

75

tutan Xosrovun intiqamından canını qurtarmağa çalışıb "Xosrovla

qohum olan Mehran

1

 qaçıb Albaniyaya getmiş və özü ilə 30000-ə



yaxın ailə aparmışdı. O, Uti vilayətinə gəlib böyük Partav şəhərinin

yaxınlığında dayanmışdı və istəyirdi xəzərlərin torpağına gedib bu

düşmənlərə [İranın düşmənlərinə] qoşulsun"

2

.



Xosrov isə yəqin başa düşmüşdü ki, Mehran xəzərlərlə

birləşsə, böyük bir təhlükə olacaqdır, buna görə də

M.Kalankatuklunun dediyinə  əsasən, Xosrov İranın adlı-sanlı

əyanlarının təzyiqi ilə Mehrana aşağıdakı məzmunda bir məktub

göndərir: "Qardaşım, mənim, sadiq qardaşım (həzərat)! Düşmən olub

məndən uzaqlaşma. Əgər mənimlə bir yerdə yaşamağa xoşun

gəlmirsə, bu məktub sənə çatanda nə qədər yol getmişsənsə, ölkədə

[Albaniyada] yaşamaq üçün özün bir o qədər torpaq götür"

3

.

M.Kalankatuklunun dediyinə görə, Xosrovun qasidi elə bir



yerdə Mehrana çatmışdı ki, orada o, Mehravan şəhəri salmışdı. Sonra

Mehran Girdiman vilayətindən şimala getdi, onun 12 hakimini (yerli

knyazları - Z.B.) hiylə ilə öz yanına çağırdı və qılıncdan keçirib

ölkəyə sahib oldu"

4

.

Feofan, səh. 263-266; F.Simokatta, səh. 155, Sebeos, səh. 29-37; Artsruni, səh. 86;



ət-Təbəri, I, 889-944; əd-Dinəvəri, səh. 85-89.

1

Alban Mehraniləri sülaləsinin banisi zənn edilən bu Mehran, Sebeosun



Mehran Mehrevandəki (səh. 28-31) deyilmi, yəni Mehranın nəslindən olub I

Xosrovun dövründə yaşayan və 572-ci ildə Vardan Mamikonyan ilə vuruşan

Bəhram Mehrevantək Çubinin qohumu deyilmi (Bax: ət-Təbəri, I, 1000; əd-

Dinəvəri, səh, 91-96). Əgər belədirsə, onda M.Kalankatuklu II Xosrovu I Xosrov

ilə qarışdırmışdır. Kalankatuklu belə zənn edir ki, Mehran Sasani nəslindəndir və

bunu bir neçə yerdə təsdiq edir.

2

История Агван, стр. 136/108.



3

Yenə orada. Mehranilər İran monarxiyasının yeddi böyük nəslindən biri

idi. (A.Chiristensen. Göstərilən əsəri, p. 103-110). Bu nəslin nümayəndələrinin

ehtimal ki, Azərbaycanın cənubunda torpaqları var idi. (Müqayisə et: Н.Адонц.

Армения в эпоху Юстиниана, стр. 440). Onlar Mehranilər sülaləsi olaraq alban

Əşkanilərinin yerini tutdular.

4

Yenə orada, səh. 136/108.



76

Mehranın nəvəsi igid Vardan

1

Arranın Eranşahik



2

sülaləsindən

olan keçmiş hakimlərinin son 60 nümayəndəsinə yemək vaxtı"zəhərli

çörək" verib onları məhv etdi və bundan sonra bütün Arran qəti

olaraq yeni sülalənin əlinə keçdi. O, köhnə sülalədən yalnız öz

qızlarından birinin əri Zərmehr Eranşahiki

3

 öldürməyib  salamat



buraxdı.

İgid Vardanın nəvəsi Varaz-Qriqorun (628-636)

4

hökmranlığında Mehranilər xristianlığı qəbul etmiş və hətta iki dəfə



xaçaçuran edilmişlər; birinci dəfə imperator İrakli, ikinci dəfə isə

katolikos Viro tərəfindən xaç suyuna salınmışlar.

Mehranilər sülaləsinin ən görkəmli nümayəndəsi Varaz-

Qriqorun ikinci oğlu knyaz Cavanşir idi (637/8-680)

5

; onun


hökmranlığı dövründə ərəblər Arranı istila etməyə başladılar.

1

M.Kalankatuklu igid Vardanı Aquen dini yığıncağının iştirakçısı kimi



göstərir və "Girdimanın hakimi" adlandırır, lakin sonralar (səh. 276/225) onu

"İsaya etiqad edən" Vardan adlandırır və deyir ki, o, "Girdiman qalasını

tikməmişdir". Burada açıq-aşkar anlaşılmazlıq var, çünki 136/108-ci səhifədə

bunun əksini yazır.

2

Bu Arran sülaləsinin adı olub (bax: M.Kalankatuklunun əsərində



"Arran" adına, səh. 31/24), Markvartın iddia etdiyi "İranşah" titulu deyildir, çünki

o, "Aronsaxik sözünü düzəldib "Aransaxik" şəklində yazmışdır. B a x; История

Агван, səh. 71,261, 266/55,209,214.

3

З.М.Буниятов. Шаки; History, p.217.



4

Вараз-Гагел  грузинских  хроник (Bax: Е.С.Такайшвили. Источники

грузинских  литописей, стр. 128; Histoire de la Georgie, p. 228). Markvartın

verdiyi 627-ci il tarixi düzəldilib 628 olmalıdır; bu ildə Viro həbsdən azad

olmuşdur. Varaz-Qriqoradək Mehranilər sülaləsi təqribən belə davam etmişdir:

Mehran - təqribən 480-ci il, Harmel - təqribən 510-cu il, I Vard - təqribən 540-cı il,

igid Vardan - təqribən 570-ci il, II Vard - təqribən 600-cü il.

5

С.Т.Еремян. Политическая история Албании III-VII вв.,



 СТР

. 323: 636-

669 гг.

;

 K.V.Trever. Sitat göstərilen əsəri, səh. 236: 636-669-cu illər. İran-Alban



Cavanşirin adını S.T.Yeremyan vo K.V.Trever tərəfindən erməniləşdirildiyi

diqqəti cəlbedir: S.T.Yeremyanın əsərində "Djuanşer", K.V.Treverin əsərində isə

"Djıvanşer". B a x.: F.Justi. İranisches Namenbush, p. 123: "Alban knyazı Cavanşir

Mehranilər nəslindəndir". Vardana görə (səh. 86) Arran knyazı Cavanşir və onun


1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   28




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə