AZƏrbaycan VII-IX əsrləRDƏ


 Ərəblərin hücumu ərəfəsində - Azərbaycanda



Yüklə 2,81 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə4/28
tarix13.06.2017
ölçüsü2,81 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   28

2. Ərəblərin hücumu ərəfəsində - Azərbaycanda

    sosial-iqtisadi münasibətlər

    (VI əsrin axırı - VII əsrin əvvəli)

Mənbələrdə Azərbaycan haqqında son dərəcə az məlumat mövcud

olduğundan, bu dövrdə ölkənin daxili həyatını təsvir etmək çox

çətindir. Cənubi Azərbaycan Sasanilər imperiyasının tərkibinə daxil

olduğundan, onun bütün iqtisadi və siyasi həyatı mərkəzi şah

hakimiyyətinə tabe edilmişdi. Şimali Azərbaycana gəldikdə, İran

şahının buradakı mərzbanı  şah sarayına hər il vaxtlı-vaxtında bac

verilməsinə göz qoyurdu

1

. Xəzərlərin və ya bizanslıların ölkəyə



soxulması nəticəsində mərzban ölkəni tərk etdikdə, bacı müvəqqəti

olaraq, yeni istilaçı ağalar yığırdılar.

bacısı (erməni hakimi) Qriqori Mamikonyanın əvvəlki arvadı albanlar adından

Qriqordan Müqəddəs Qriqorinin çənəsini istəmişlər. M.Kalankatuklu (səh. 189,

190/151) qeyd edir ki, Müqəddəs Qriqorinin çənəsi Arrana I Varaz-Trdat -

Cavanşİrin qardaşı oğlu zamanı verilmişdir. Ç.Dovsett onu Cavanşirin oğlu

adlandırır. (B a x: History, p. 109-110, n. 7).

1

Albaniya Əşkanlərindən II Vaçe taxtdan əl çəkəndən sonra Sasanilərdən



Perozun (Firuzun) (459-484) və hətta Valaş tərəfindən Albaniya taxtında bərpa

edilən Vaçenin qardaşı III Vaçaqanın (484-488) hökmranlığında Albaniya VII

əsrin başlanğıcınadək iqamətgahı Bərdədə olan İran mərzbanının nəzarəti altında

idi (müqayisə et: C.Toumanoff. Iberia on the Eve of Bagratid Rule, p.236).

Məsələn, Albaniyadakı  İran mərzbanı Barzabod - Gürcüstan padşahı Vaxtanq

Qorqasalın ana tərəfindən babasi olan bu şəxs "Vaxtanq Qorqasalın tarixi"ndə

Arranın eristavı ("Eristav Ranis") adlandırılır.


78

Məlum olduğu kimi, Sasanilər, imperiyanın tərkibinə daxil

olan xalqların siyasi istiqlaliyyətini məhv etməyə çalışırdılar. Bunun

üçün İran şahları, özlərinə tabe olan ölkələrə mərzbanlardan canişin

təyin edirdilər və bütün inzibati, məhkəmə və hərbi hakimiyyət

onların əlində olurdu. Ölkəni idarə edən Sasanilərin dövlət sistemi və

ölkənin daxili quruluşu haqqında məlumat, Ərəb xilafətinin bu və ya

başqa təsisatının fəaliyyəti təsvir olunarkən ərəb müəlliflərinin

gətirdiyi arayışlardan, Bizans müəlliflərinin əsərlərindəki

materialdan və epiqraf xarakterli qədim erməni mənbələrindən əldə

edilə bilər. Lakin bu məlumatların demək olar, hamısı yalnız ümumi

şəkildə verilmişdir.

Azərbaycan Sasanilər imperiyasının tərkib hissəsi olduğuna

görə, torpaq sahibliyi, torpaqdan istifadə, vergi sistemi və s. demək

olar, imperiyanın digər rayonlarında olduğu kimi idi. Şah

hakimiyyətindən yalnız vassal kimi asılı olan Arranın özünəməxsus

təsərrüfat sistemi var idi və  İrandan fərqli olaraq, Arranda başlıca

rolu xristian kilsəsi oynayırdı, yəni ölkənin vəziyyəti öz qonşuları

olan Gürcüstan və Ermənistandakı vəziyyətin təqribən eyni idi.

Sasanilərə və xəzərlərə ağır töycü verildiyinə baxmayaraq

Arranın yarımasılı vəziyyəti onun məhsuldar qüvvələrinin artmasını

təmin edir, təsərrüfat və mədəniyyətinin inkişafına kömək edirdi.

Arranda yaxşı suvarma sisteminin olması sayəsində Kür çayı

sahilindəki torpaqlar çox yaxşı dənli bitkilər və bağ-bostan məhsulu

verirdi. Geniş torpaq sahələrində üzüm bağları salınmış, yağlı bitkilər

və tut ağacı əkilmişdi, tut ağacları isə toxuculuq sənətinin inkişafına

kömək edirdi. Əhali maldarlıq və balıqçılıqla da məşğul idi.

Moisey Kalankatuklu Arran torpağının münbitliyi və yeraltı

sərvətləri haqqında belə deyir: "Uca Qafqaz dağları arasında yerləşən

Albaniya ölkəsi çoxlu təbii sərvətlərlə dolu və zəngindir. Böyük Kür

çayı ölkənin ortasında sakitcə axaraq, böyük və kiçik balıq gətirir və

öz suyunu  Xəzər dənizinə tökür. Onun ətrafındakı çöllərdə bolluca

taxıl və çaxır, neft və duz, ipək və pambıq və çoxlu zeytun ağacı

vardır.  Dağlarda  qızıl,  gümüş,  mis  və  oxra  çıxarılır.  Vəhşi



79

heyvanlardan şir, bəbir və çöl eşşəyinə, çoxlu quş arasında qartal,

şahin və s. təsadüf edilir. Albaniyanın paytaxtı böyük Partavdır"

1

.



Mənbələrin verdiyi məlumata görə, Arranda pambıq

becərilməsinin əsrlər boyu qədim tarixi vardır. Pambıq tarlaları yaxşı

suvarılan Şirvan, Mil və Muğan rayonlarında idi. VII əsrdəki

"Erməni coğrafıyası"nda tamamilə aydın göstərilir ki, Arran "saysız-

hesabsız miqdarda pambıq istehsal edir"

2

.



Arranda mədənçıxarma sənayesinin olması onunla əlaqədar

metal  emalının inkişafına təkan verirdi. Ölkədə "qızıl, gümüş, dəmir

fılizi və mis çıxarmada biliyi olan" çoxlu sənətkar usta vardı

3

.



Cavanşirin Moisey Kalankatuklu tərəfindən təsvir edilən

knyazlıq dövrü belə güman etməyə əsas verir ki, VI əsrin axırı ilə VII

əsrin əvvəllərində Arranın ictimai quruluşunda feodalizmin xarakter

cəhətləri var idi. Padşah Vaçaqanın (V əsr) və katolikos Simeonun

kilsə qaydaları ilə müəyyən edilmiş qərarlarının təhlili əsasında

ölkənin ictimai quruluşu barəsində müəyyən nəticə çıxarmaq olar. Bu

qərarlar Arranda feodalizm quruluşunun bəzi xüsusiyyətlərini

aydınlaşdırmağa kömək edir.

Feodalizm cəmiyyətinin sosial-iqtisadi tarixini öyrənmək

üçün torpaq sahibliyi formaları məsələsinin çox böyük, birinci

dərəcəli əhəmiyyəti vardır.

Orta əsrlərin əvvəllərində Arran (Albaniya) feodallarının əsas

torpaq sahəsi şəxsi mülk idi; bu mülk kəndli icma torpaqlarını tutmaq

nəticəsində və uğurlu müharibələr ediləndə yeni torpaqları  əlavə

etməklə arta bilərdi. Bu torpaqlar ən müxtəlif asılılıq şərti əsasında,

müxtəlif hüquqi əsas və normalara görə feodalların ixtiyarına keçirdi.

Bu dövrdə Arranda hakim siniflər feodallardan (knyazlardan)

və ruhanilərdən ibarət idi. Hər bir knyaz öz mülkünün kiçik feodal

padşahı olub, öz sarayı və bəzən hətta şəxsi qoşunu var idi; qoşun

lazım olduqda, knyaza tabe olan camaatdan yığılırdı. Öz təbəələrinin

həyatı knyazın ixtiyarında olduğuna görə knyaz onlarla öz bildiyi

1

История Агван, стр. 5-6.



2

 Apмянская география VII в.,

 СТР

. 50a-51.



3

История Агван, стр. 131/104



80

kimi rəftar edirdi. Bəzən knyaz adı  şah (knyazlar knazı) tərəfindən

müəyyən xidmətə görə bir şəxsə verilirdi

1

, knyaz ona verilən len



(mülk) üçün şaha yalnız vergi verirdi ki, bunu da özünə tabe olan

kəndlilərdən yığırdı. Knyazların lenləri irsi idi və nəsildə böyük olan

şəxsə, onun bölünməz tam mülkiyyəti olaraq keçirdi.

Arranın ən böyük mülkü və yeri olan ən iri feodalı şah, yaxud

knyazlar knyazı (böyük knyaz) idi; bütün ölkənin sahibi olan şah silk

iyerarxiyası silsiləsinin başında dururdu. Məsələn, Bizans

imperatorunun Albaniya knyazı Cavanşirə göndərdiyi məktubdan

götürülən aşağıdakı parça bunu aydın göstərir: "Girdiman hakimi və

Albaniya knyazı cənab Cavanşirə"

2

. Göründüyü kimi, Cavanşir öz



şəxsi mülkü olan Girdimanın sahibi idi, ölkənin qalan hissəsini idarə

edirdi.


Özü mülkiyyətçi olan Albaniya padşahı Vaçe V əsrdə ölkəni

idarə etməkdən əl çəkəndə yalnız atasından ona qalan öz hissəsini -

min ailəni özü üçün götürdü

3

. Cavanşir isə ölərkən varis təyin



etməyib, öz mülkü olan Girdiman vilayətini öz oğulları arasında

bölüşdürdü, "öz oğullarından hər birinə sərvəti və titul verdi, hər

birinə öz sahəsini ayırdı"

4

.



Padşah və ya böyük knyaz eyni zamanda knyaz hərbi

dəstələrindən ibarət olan Arran qoşunlarının baş komandanı idi.

Bundan əlavə, onun özünəməxsus hərbi dəstəsi var idi ki, daim onun

yanında olurdu. Böyük knyazdan sonra çox böyük torpaq sahibi

Arran kilsəsi idi. Kilsə-monastır torpaqları kilsələrin, monastır və

böyük ruhani zadəganların bölünməz və irsi mülkiyyəti idi və

"müqəddəs kilsənin irsi" adlanırdı. Kilsə-monastır torpaqları, adətən,

padşahın, knyazların, feodalların, onların ailə üzvlərinin nəzir və

ianələri hesabına, bəzən ayrı-ayrı varlı kəndlilərin hesabına, habelə

1

История Агван, səh. 145/116.



2

 Yenə orada, səh. 145, 148, 173/117, 119, 137.

3

 Yenə orada, səh. 12/10



4

Yenə orada, səh. 181



81

kəndli icma torpaqlarının satın alınması, yaxud tutulması nəticəsində

genişlənirdi.

Ərəblərin Arrana hücumu ərəfəsində, bəxşiş və nəzirlərdən

varlanan kilsə torpaq tutub öz əlində saxlamaq üçün feodal və

knyazlarla, "hərbi adamlar" adlananlarla açıq mübarizəyə girişir.

Bəzən  bu  mübarizə,  yeni  torpaq  əldə  etmək,  habelə  siyasi

hakimiyyəti ələ keçirmək məqsədilə rəqabət edənlər arasında silahlı

vuruşma şəklini alırdı

1

.



Hələ V əsrdə padşah Vaçenin dövründə "ilk meyvələr,

xırmanlarda döyülən taxılın, tarladan yığılan və anbarlarda

2

 olan


məhsulun, bütün ev heyvanlarının onda biri kilsəyə həsr edilmişdi,

habelə torpaq kilsə üçün idi"

3

.

Ruhanilər natural rüsumlar hesabına yaşayırdılar, padşah



Vaçaqanın (V əsr) "kilsə qaydası qərarlarının" Aquen dini yığıncağı

tərəfindən qəbul edilməsi də bunu təsdiq edir

4

. M.Kalankatuklunun



qeyd etdiyi kimi, ölkədə vergi verən silk üç qrupa: "lazımınca varı

olanlara", "yoxsullara" və "heç bir şeyi olmayan kəndlilərə"

bölünmüşdü. Bu bölgü [torpaq] məhsullarının xalq tərəfindən

keşişlərə verilməsi qaydası olmalıdır. Kim dövlətlidirsə, 4 vahid

buğda, 6 arpa və 16 kuzə  şirin [çaxır] verir. Yoxsul adam yarım

kömbə çörək və imkanı olduğu qədər çaxır verir; kimin ki nə  əkin

yeri var, nə də üzümlüyü, ondan heç bir şey alınmamalıdır. Öz

ruhunu şad etmək üçün bundan artıq şey verənlər, xeyir iş görmüş

1

Ermənistandakı eyni proses üçün bax: С.Е.Акопян. История армянского



крестьянства, Ереван, 1952.

2

"Şaranas". K.P.Patkanov bu sözü tərcümə edə bilməmişdir.



К.Шахназарян. История  Агвании, 23-cü qeyddə "İndiyədək ermənilər bu sözü

qış üçün yayda ipə düzüb qurutduqları meyvə mənasında işlədirlər".

3

История Агван, стр. 15/12.



4

Aquen dini yığıncağı İran şahı Balaş Vaçaqanı Albaniya padşahı (484-

488) kimi tanıdıqdan bir müddət sonra - 484/5-487/8-ci illər arasında

oldu.Yığıncağın başlandığı 13 Mareri günü 486/7-ci il yanvarın 26-na düşür. Bu

yığıncağı Vaçaqan çağırmışdı: səbəbi bu idi ki, bir tərəfdən kilsə, digər tərəfdən

"əsilzadələr" və qara camaat arasında böyük çəkişmə meydana gəlmişdi.



82

olarlar. Evində qoyunu olanlar bir qoyun, üç qoyununun yununu və

bir baş pendir verir; atı olanlar bir dayça, qaramalı olanlar

1

 isə bir



buzov verir

2

. Bundan əlavə, "azad adam (azad mərd)



3

, yaxud kənd

əhli və ya ruhani olmayan hər bir adam öz ölənlərinə rəhmət oxumaq

üçün hər il öz imkanı daxilində nəzir gətirməyi unutmamalıdır. Əgər

ölənin atı olmuşsa, kim isə [onun əvəzinə] istədiyi atı kilsəyə

verməlidir; əgər onun qaramalı vardısa, istədiyi öküzü verməlidir".

4

Demək lazımdır ki, kilsə nəzir verilən mal-qaranı, xüsusilə



atları  həvəslə  alırdı.  Bu,  ilk  növbədə,  "əsilzadələrə"  aid  idi.  "Azad

adam və padşah ailəsinin üzvü olanlar öz ruhunu şad etmək xatirinə

ömrünün axırınadək öz əlləri ilə [kilsəyə] yəhərlənib yüyənlənmiş bir

at və bundan başqa arzu etdiyi şeyləri verməlidir. Əgər bu adam öz

ömründə bunu verməmişsə, öləndən sonra onun ailəsi bunu

verməlidir".

5

Kilsənin nəzir (məcburi nəzir) olaraq at əldə etməyə çalışması



onunla izah olunur ki, Qafqaz xalqlarının mərasim və dini

ayinlərində at böyük rol oynayırdı. Bu, xristianlığın əvvəllərində bu

dinə daxil olmuş bütpərəstlik adətinin qalığıdır; bu cəhət, Vaçaqanm

"Kilsə qaydası qərarları"nın yuxarıda gətirilən maddəsindən aydın

görünür.

6

Kilsəyə, qeyri-məhdud ixtiyarı olan katolikos başçılıq edirdi.



O, böyük knyaza tabe olmaqdan boyun qaçıra bilərdi və onun adı çox

1

"P a x r e k" - "qaramal, pul". İrancadan götürülmüş söz. Müqayisə et:



soqdicə "prxyy" - "mükafat" (J.Gerschevich. Grammar of Manichaean Sogdian.

Oxford, 1954, p.144)

2

История  Агван, стр. 66-67/51. Mötərizə arasında verilen mətn



K.P.Patkanovun tərcüməsində yoxdur.

3

Н.В.Пигулевская. К вопросу о феодальной собственности на землю



в Иране, стр. 82-83.

4

История Агван, стр. 66/51.



5

Yenə orada.

6

Ata sitayiş haqqında b a x: R.Bleichsteiner. Rosweihe und Pferderennen



im Totenkult der Kaukasischen Völker. Die Indogermanen - und Germanenfrage.

Vienna, 1936.



83

vaxt knyazın adından əvvəl çəkilirdi.

1

 Katolikos  ölkədə  bütün



knyazları itaət etməyə məcbur edə bilən yeganə qüvvə idi.

Katolikosun qərarlarına tabe olmayan knyazlara lənət oxunur və

bunlar hətta məhv edilirdi.

2

Aquen dini yığıncağı dövlət və kilsə hüququna dair bir sıra



normalar da müəyyən etmişdi. Yığıncaqda qəbul edilən qərarlar

ruhanilərdən yalnız "dini nizamnamələri", yəni kilsə qanunlarını

"öyrənməyi" tələb etmək deyil, dünyəvi həyata qarışmağı da onlara

əmr edirdi

3

. Məsələn, qərarların 10-cu maddəsində



4

 deyilirdi: "Kişi,

üçüncü nəsil qohumluğu çatan qadınlarla

5

 və öz qardaşı arvadı ilə



evlənə bilməz"

6

. Feodalların əmlakının irs olaraq yalnız oğullarına



keçə biləcəyi və bunlar olmadıqda kilsənin həmin əmlaka dotələb ola

biləcəyi nəzərə alınırsa, demək lazımdır ki, "bu qərarda hərislik:

qadın vərəsəni əmlakdan məhrum edib onu əlindən almaq arzusu ola

bilər"


7

. Yenə də eyni səbəbə görə  əcnəbilərlə evlənmək qadağan

edilirdi

8

.



Katolikos Simeonun qərarları kilsənin feodallar və "hərbi

adamlar" təsiri və nəzarətinə tabe olması əleyhinə çevrilmişdi, "çünki

ilahi qanunlara görə camaatın Allah evinə gətirdiyi nəzirlərdən yalnız

1

История Агвана,  168, 170, 209/134, 136, 168.



2

Yenə orada, стр. 172/137.

3

Sonralar, Vaçaqanın kilsə qanunları Arran katolikosu Simeonun (704-



706) qərarları ilə təsbit edilmişdi. Bax: История Агван, стр. 249/199.

4

K.P.Patkanovun tərcüməsində maddələrin sayı ixtisar edilmişdir, 21



əvəzinə 19. Bu maddə Patkanovda 8-cidir.

5

"Zerrord azqi kin", yəni öz babasının nəvəsi, onun "т'орнакис"i. Belə



bir evlənmə hadisəsi katolikos Mikael (706-741) dovründə evlənən adama lənət

oxunmasına səbəb olmuşdu: "Varazo, Vaxtanqın oğlu Varazmanın nəvəsi

(Cavanşirin qardaşı) Varazmanın qız nəvəsi Vardanuxi (yəni əmioğlu, əmiqızı -

Z.B.) ilə evlənmişdi. Mikael Varazo ailəsinə lənət yağdırdı". (История Агван, стр.

215/204).

6

История Агван, стр. 67, 255-256/52, 204-205.



7

З.И.Ямпольский. О зарождении феодализма в Азербайджане, л.17.

8

История Агван, стр. 172/137.



84

keşişlər və mehrab din xadimləri faydalanmalıdırlar. Bu, onların

gəliridir! Ləyaqətsizlərə və ya hərbi adamlara kilsə üzərində hakim

olmağa icazə verilmir; ona görə ki, heç kəs Allahın kilsəsini

ləyaqətsizlərə və ya hərbi adamlara tabe etməyə, yaxud onu bir

əmlak kimi satmağa, ya da knyazlara və ya onların hökmdarlarına bir

hədiyyə kimi bağışlamağa cürət etməsin; ona görə də, ləyaqətsizlər

və hərbi adamlar cəsarət edib kilsəni özlərinə tabe etməsinlər, kim

cəsarət edərsə, ona lənət oxunacaqdır"

1

.



Katolikos Simeonun qərarının bütün maddələrində başlıca

cəhət belə bir əmr idi ki, kilsə işlərini ancaq keşişlər idarə etməlidir,

ruhani olmayanların və hərbi adamların kilsə üzərində beç bir

hüququ yoxdur və camaatdan güclə nəzir almağa əsla ixtiyarı

yoxdur

2

.



Arran kilsəsi tez bir zamanda o qədər güclənib müstəqil oldu

ki, hökmdar knyaz və feodalları  əmrlər verib ki, torpaq satılarkən,

yaxud varislərə vəsiyyət edilərkən "hansı torpağın hansı kilsəyə

məxsus olduğunu"'

3

 göstərməyi onlardan tələb etməyə başladı, yəni



feodal, istəsə də, istəməsə də torpağın bir hissəsini kilsəyə

ayırmalıdır, yoxsa ona lənət oxunacaqdır.

Katolikos və ruhanilər başa düşürdülər ki, kilsənin nüfuzu və

gücü torpaq mülkünün böyüklüyündən asılıdır, buna görə də onlar

heç bir şeyə baxmadan cəhd edirdilər ki, öz mülklərini

genişləndirmək üçün hətta ən cüzi fürsəti əldən qaçırmasmlar.

Məsələn, Arranın knyazlar knyazı Varaz-Trdat tərəfindən Pusan Vex

adlı bir süvariyə bağışlanan kiçik bir kəndin irsiyyəti məsələsinə

baxılarkən kilsə işə qarışmş və Pusan Vexi pozğunluq və

yalançılıqda ittiham edərək "sübut etmişdi" ki, Varaz-Trdat bu kiçik

kəndi "öz ruhunu şad etmək üçün müqəddəs xaça" vəsiyyət etmişdir

4

.



etmişdir

4

.



1

История Агван, стр. 249-250/199-200.

2

Yenə orada, səh. 252/201.



3

История Агван, стр. 251/200.

4

Yenə orada.



85

Bütün Arran yepiskopluqlara bölünmüşdü. Ruhanilər silki

sırasına yepiskoplardan başqa, alim ilahiyyatçılar, keşişlər, dyakon

və rahiblər də daxil idi. Onlar katolikosun ətrafında toplanan adamlar

idi. Yepiskoplar əsil ruhani knyaz olub, böyük qüvvəyə malik idilər.

Əgər bunlardan bəziləri hər hansı bir bidətçi təriqətə tərəfdar

olduğuna və ya başqa səbəblərə görə katolikosun itaətindən

çıxırdılarsa, katolikos onları öz əlində saxlamaq üçün zora əl atırdı.

Xristian bir ölkə olan Arranda ruhanilərin çox olmasının

səbəbi qismən budur ki, hər bir knyaz keşişdən tutmuş dyakonlara

qədər öz xanədan kilsəsinə mənsub çoxlu ruhanini vassal kimi öz

itaətində saxlayırdı. Lakin əsas səbəb budur ki, kilsə hakimiyyətə və

sərvətə yol açırdı, buna görə hamı kilsəyə soxulmağa cəhd edirdi.

Bütün bu kilsə xadimləri kütləsinin yaşamaq üçün çoxlu vəsaitə

ehtiyacı  vardı,  odur  ki,  onlar  bu  vəsaiti  qara  camaata  dəhşətli  zülm

etməklə onların belindən çıxarırdılar.

Ərəblərin hücumuna yaxın zamanda kilsələrə, necə deyərlər,

"bəxşiş" olaraq kənd və vilayətlər verilməsi sistemi diqqəti cəlb edir.

M.Kalankatuklu bu "bəxşişlər" üçün, demək olar, standart bir ifadə

olaraq, "əhalisi ilə birlikdə kəndlər" və "balığı çox olan çaylar"

sözlərini təkrar edir

1

; bu cəhət isə kilsə və feodalların mülkləri özləri



istismar etdiklərindən, yaxud icarəyə verdiklərindən asılı olmayaraq,

kilsə və feodal hakimiyyətinin iqtisadi xarakterini qeyd edir, habelə

kilsə və feodalın əsas gəlir mənbəyi olan kənd əhalisinə onların

münasibətini göstərir. Kilsə və feodallara edilən bəxşişlər cox vaxt

kəmər, qolbaq, paltar, mirvari, qızıl, parça, az tapılan heyvan, quş,

zinət şeyləri və sairədən ibarət idi

2

.

Arran xalqı başlıca olaraq kənd əhalisindən ibarət idi; onların



çox hissəsi isə mülki və ruhani knyazların feodal asılılığında idi.

Məsələn, yada salaq ki, padşah Vaçenin min ailəlik təhkimli kənd-

1

Yenə orada, səh. 139/112.



2

История Агван, стр. 139, 149, 249/112, 120, 199.



86

liləri var idi.. Kilsə və feodalların ixtiyarında olan bütün kəndlərin

əhalisi, əlbəttə, təhkimçilik asılılığında idi.

Lakin tədqiq edilən vaxtda Arranda azad olub bir qədər

sıxışdırılan kəndlilər hələ var idi. Bu kəndlilər çox vaxt öz

hüquqlarını açıq (çox ehtimal, silah ələ alıb) müdafiəyə qalxırdılar.

Bu mübarizə çox kəskin idi və padşah Vaçaqanın hökmranlığı

dövründə bununla nəticələndi ki, padşah Aquen dini yığıncağını

çağırdı; burada isə azad icmaçıların feodallar və kilsə ilə mübahisəsi

müəyyən dərəcədə həll olunurdu. Elə "əsilzadələr" və qara camaat bu

yığıncağın çağırılmasına və "Kilsə qaydası" qərarlar qəbul etməsinə

səbəb olmuşdur.

Yığıncaqda bir tərəfdən padşah Vaçaqanın özü ilə bərabər

Partav, Qəbələ və digər şəhərlərin yepiskopları, keşişləri, digər

tərəfdən "azad adamlar", "əsilzadələr", Arsax və Kalankatuk və sair

yerlərin qəbilə ağsaqqalları iştirak edirdilər.

"Azad adamların" açıq müqavimətinə baxmayaraq, padşah

Vaçaqan öz hökmü ilə  əmr etdi ki, "hər bir azad şəxs, yaxud kənd

əhli, ya da "əsilzadələrdən" hər kəs ölənləri yad etmək üçün bir il

ərzində ibadət etməli" və bunun üçün kilsəyə müvafıq nəzir

verməlidir

1

, kəndli pəhriz vaxtı  ət yedikdə, kilsə kətxuda vasitəsilə



kəndlinin öküzünü əlindən alıb keşişə verirdi

2

.



Həmin yığıncaqda yepiskoplar və keşişlər padşah Vaçaqana

şikayət edib demişdilər ki, azad kəndlilər öz kəndlərinin hər birində

iki-üç kilsə və ya monastır tikməklə kilsənin gəlirini dağınıq hala

salırlar. Padşah Vaçaqan buradaca sərəncam vermişdi ki, bu

kilsələrin bütün gəliri bütöv kilsə camaatını birləşdirən vahid baş

kilsəyə verilsin

3

.

Vaçaqan onda bir vergini ödəyən "azad adamları" məcbur etdi



ki, bu verginin yarısını baş kilsəyə, ikinci yarısını isə öz kənd

kilsəsinə versinlər; halbuki əvvəllər onda bu verginin hamısı kənd

1

Yenə orada. səh. 66-67/51.



2

Yenə orada, səh. 68/52.

3

История Агван, стр. 68/53.



87

kilsəsinə verilirdi

1

. Bundan sonra "azad adamların" keşişləri öz



kəndlərindən qovmaları və öz istədiklərini kəndə gətirmələri qadağan

olunurdu.

Qərarın həmin və digər maddələri əsasında azad kəndlilərin

hüququ xeyli məhdud edilirdi və onlar tədricən kilsə və feodallardan

asılı olurdular.

Qeyd etmək lazımdır ki, tədqiq etdiyimiz dövrdə, Arranda

quldarlıq hələ ləğv edilməmişdi, qul və kənizlərin sayı olduqca çox

idi


2

.

Arranda bu silklərdən başqa "hərbi adam" və "atlı" adlananlar



var idi; bunlar, yəqin, müharibə zamanı feodal ordusu kimi padşahın

qoşununda xidmət etmək üçün pulla tutulan və padşah qoşununun

özəyini təşkil edən muzdlu əsgərlərin bir növü idi və kənd yerlərində

qoşun sırasına yığılırdı. Dinclik dövründə bu "hərbi adamlar" heç bir

maaş almır, ancaq qənimət və qarətlə dolanırdılar, Çətinlik çəkmədən

ehtimal etmək olar ki, bu silk həqiqətdə kilsənin fəaliyyəti üçün ciddi

təhlükə təşkil edirdi, buna görə də kilsə var qüvvəsini sərf edirdi ki,

"hərbi adamların" kilsəyə zidd fəaliyyətini cilovlasın. Varaz-Trdatın

hökmranlığında katolikos Simeon xüsusi bir qərar çıxarmalı oldu; bu

qərarda Arran kilsəsinə və onun xadimlərinə tövsiyə olunurdu ki,

"ləyaqətsizlərə, hərbi adamlara, habelə atlılara kilsə üzərində hakim

kəsilməyə icazə və yol verilməsin. Heç kəs cəsarət edib kilsənin

ixtiyarını onlara tapşırmasın, onlara nə taxıl, nə də başqa gəlir

verilməsin". "Ləyaqətsizlər və hərbi adamlar" cürət edib kilsəyə

yaxınlaşmırdılar. "Ləyaqətsizlər və hərbi adamlar kilsəyə hakim

kəsilməməli və ölkəni Allahın qəzəbinə düçar etməməlidirlər...

Ləyaqətsizlər və hərbi adamlar cəsarət edib kilsəni özlərinə tabe

etməsinlər, kim cəsarət edərsə, ona lənət oxunsun... Heç kəs cürət

1

Yenə orada, səh. 69/53. K.P.Patkanov səhv olaraq "onda bir alır"



tərcümə etmişdir.

2

Yenə orada, səh. 249-250/199-200.



88

edib Allahın kilsəsini ləyaqətsizlərə və hərbi adamlara tabe

etməsin"

1

.



"Hərbi adamlar" və "atlılar" kilsə xadimlərinin

səhlənkarlığından istifadə edərək tez-tez kilsə vəzifələrinə və rahiblər

sırasına soxulurdular; odur ki, kilsənin nüfuzu üçün onların törətdiyi

təhlükə və əhalini maneəsiz olaraq qarət etmək imkanı artırdı. Buna

görə Simeon kilsə xadimlərini bu cəhətə də ciddi diqqət yetirməyə

çağırırdı: "Mənə çox vaxt belə nəql edirdilər ki, çox yerlərdə Allahın

kilsələrində hərbi adamlar rahiblər sırasındadır, halbuki bunlar öz

bəd əməllərinə gorə nəinki kilsənin çörəyini və gəlirini yeməyə, hətta

Allahın kilsəsinə ayaq basmağa da layiq deyillər... Hərbi adamların

kilsə üzərində heç bir ixtiyarı olmamalı və onlar zorla nəzir

almamalıdırlar". Simeon deyir ki, "ləyaqətsiz adamlar hərbi adam və

atlılar deyil", yepiskoplar və keşişlər kilsənin qayğısına

qalmalıdırlar

2

.



Yuxarıdakı materialdan gördüyümüz kimi, Şimali

Azərbaycanda "əsilzadələr" (azad mərdlər), "hərbi adamlar" və

"atlılar" kimi əhali təbəqələri mövcud idi. Cənubi Azərbaycanda eyni

kateqoriyanı yenə də "əsilzadələr" (azadlar) təşkil edirdilər. Ölkənin

həm şimalında, həm də cənubunda bu əhali kateqoriyaları padşah və

ya knyaz hakimiyyətinin dayağı və arxası olub öz xidmətləri

əvəzində onlardan şərti olaraq torpaq alırdılar. "Əsilzadələr" və

"hərbi adamlar" kiçik dvoryan olub yeni əmələ gələn feodallar sinfıni

təşkil edirdilər, müstəqil vəziyyət və hakimiyyəti olan qədim qəbilə

əyanlarına nisbətən, padşahdan və ya knyazdan xeyli asılı idilər

3

.

Həmin "əsilzadələr" və "hərbi adamlar" cənubda ölkənin



padşahı ilə, ya da şimalda knyazla hərbi qulluq təəhhüdü ilə bağlı

idilər və mülk olaraq onlara verilmiş torpaqlarda yaşayan kəndliləri

feodal kimi istismar etməklə öz rifahlarını təmin edirdilər.

"Əsilzadələrin" 'hərbi adamların" hakimiyyəti və mülkiyyətinin əsas

1

 История Агван, стр. 249-250/199-200.



2

Yenə orada, səh. 251-252/200-201.

3

Н.В.Пигулевская. К вопросу о феодальной собственности на землю



в Иране, стр. 82-83; M.M.Dyakonov. Sitat gətirilən əsəri, səh. 282.

89

obyekti, öz icmasını mühafızə edən kənd idi; odur ki, kəndləri ələ

keçirmək məqsədi kəndli icması üzvlərini daha artıq istismar edib

əsarətdə saxlamağa cəhd edən bu adamlar üçün əsas olmuşdur.

Qəbilə  əyanları da qəbilə mülklərinə istinad edirdilər,

bunların arasında isə malikanələr çox yer tuturdu

1

.

İzafi məhsulu bölüşdürmək üstündəki mübarizə bu iki qrup



arasında gedirdi, nəhayət, kilsə də bu mübarizəyə qarışdı və tərəfləri

barışdırmaq bəhanəsi ilə mülklərin çoxuna əl uzatdı və hər iki

düşmən tərəfinin hərəkətini məhdud etdi.Təəssüf ki, VI-VII əsrlərdə

istər Şimali, istərsə Cənubi Azərbaycanda ruhani olmayan feodalların

xeyrinə  əhali üzərinə qoyulan vergilərin miqdarı haqqında heç bir

mənbədə məlumat tapmadıq. Sasanilər xəzinəsinin xeyrinə isə,

mərzbanlar həmin ölkələrdən xərac (torpaq vergisi, xərac), gizit (can

vergisi, cizyə) və bac alırdılar

2

. Bu vergilərin, can vergisi və bacların



Arranda pul və ya məhsulla alındığını söyləmək çətindir. Sasanilər

dövründə ölkədə olan daimi və səyyar sikkəxanalar ölkənin hər iki

hissəsi üçün pul kəsirdi; bu isə göstərir ki, lap ərəblərin istilası

zamanından ölkədən vergi həm məhsulla, həm də pulla alınırdı.

Sasanilərin Azərbaycandan vergi almaq qaydasına gəlincə, bu

qayda imperiya əhalisi və torpaq mülklərini xüsusi olaraq siyahıya

aldıran  I Xosrov Ənuşirəvan tərəfindən  qoyulmuşdu.  Bu isə

Sasanilər xəzinəsinin,  istər Azərbaycanın  hər iki  hissəsində, istərsə,

ümumiyyətlə, bütün imperiyada əhalidən vergi alınmasını qaydaya

salmasına imkan vermişdi. I Xosrovadək torpaq vergisi

3

, kənd


təsərrüfatı məhsullarının gəliri nəzərə alınaraq, götürülən hasilatın

üçdə bir, dörddə bir, beşdə bir və altıda bir hissəsi miqdarında əsasən

məhsulla alınırdısa, I Xosrovun dövründə vergi torpağın becərilməsi

və suvarılmasından və məhsulun miqdarından asılı idi. Can vergisi,

əyanlardan, ruhanilərdən və hərbi adamlardan  başqa, 20-dən 50

1

История Агван, стр. 62/48. B a x; Н.В.Пигулевская. Города Ирана в



раннем средневековье, стр. 202-206.

2

Bu barədə b a x: ət-Təbəri-Neldeke, səh. 243-245; Н.В.Пигулевская. К



вопросу о податной реформе Хосрова Ануширвана. ВДИ, 1937, №1.

3

 M.M.Dyakonov. Sitat gətirilən əsəri, səh. 284.


1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   28




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə