Азярбайъан милли елмляр академийасы м. Фцзули адына ялйазмалар институту



Yüklə 3,95 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə11/45
tarix05.05.2017
ölçüsü3,95 Mb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   45

 

Литература 



 

1. Введенская Л.А., Павлова Л.Г. Культура и искусство речи. Ростов-на- 

    Дону: РГПИ, 1996. 

2. Дейкина А.Д. Обучение и воспитание на уроках русского языка. М.,   

    1990. 

3. Жинкин Н.И. Речь как проводник информации. М.: Наука, 1982. 

4. Костомаров В.Г., Митрофанова О.Д. Методическое руководство для  

    преподавателей русского языка иностранцам. М.: МГУ, 1976. 

5. Розенталь Д.Э., Голуб И.Б., Теленкова М.А. Современный русский  

    язык. М.: Айрис – пресс, 2007. 

6.  Щукин  А.Н.  Методика  обучения  иностранным  языкам.  М:  Филоматис, 

2004. 


 

G.Abbasova 

Rus dilinin xarici dil kimi öyrənərək tələbələrin nitqinin inkişafı  

Xülasə 


 

Məqalədə rus dilini xarici dil kimi öyrənərək azərbaycanlı tələbələrin nitq mə-

dəniyyətinin inkişaf etdirmək imkanları tədqiq edilir. Müasir rus ədəbi dilinin nor-

malarına əsaslanaraq nitqin inkişaf şərtləri və dil tələffüzünü formalaşdıran meyar-

lar şərh edilir. Tələbələrin rus dilində nitq təfəkkürünün formalaşmasının müxtəlif 

istiqamətləri təhlil edilir. Sözün leksik və qrammatik mənalarının qarşılıqlı əlaqəsi 

bilavasitə cümlədə nəzərdən keçirilərək müqayisə edilir. 


 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



96

G.Abbasova 

Learining  Russian as a foreign language for  development  of speech 

Summary 


 

The  article explores learning  Russian as a foreign language for development  

of  speech of  students. 

According  to the norms of  modern Russian literature,  condition of  speech 

development and criterion  of  formation pronunciation explains  here. There  are  

different  directions  in the  formations of  thinking  speech. 

Lexical  and grammatical   meaning  of  words are  compared by reviewing in 

the  sentences.  

 

Rəyçi:                      Alimə Osmanzadə 



          pedaqogika elmləri doktoru, professor

 


 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



97

                                                                                           RÖVŞANƏ ƏSGƏROVA 

ADPU 

FELİ SİFƏTİN SƏCİYYƏVİ  XÜSUSİYYƏTLƏRİ 

 

Açar sözlər. Dil, fel, söz birləşməsi, şəkilçi, feli sifət  



Ключевые слова: язык, глагол, суффикс, причастие, выражение 

Key words: language, verb, expression, affix, verbal adjective 

 

Felin təsriflənməyən formalarindan biri də feli sifətlərdir. Feli sifət ikili xarak-



ter daşıyan, yəni həm fellik, həm də sifətlik xüsusiyyəti olan fel formasıdır. .Feli si-

fət əşyanın hərəkətlə bağlı əlamətini bildirir. Burada əşyanın elə əlaməti nəzərdə tu-

tulur ki, o özlüyündə hərəkət mənası da daşıyır və ya əksinə eyni zamanda həmin 

hərəkət başqa bir cəhətdən müəyyən bir predmeti, əşyanı, subyekti də əlamətləndir-

miş olur. Demək ,feli sifət özünün bəzi mühüm əlamətləri ilə haqlı olaraq fel siste-

minə daxil edildiyi kimi ,bəzi cəhətlərinə görə  də tamam fərqli kateqoriya olan 

sifətlə qarşılaşdırıla bilər. Müasir Azərbaycan dilində feli sifətlər fel köklərinə 

müəyyən sözdüzeldici şekilçilərin əlavə edilməsi ilə əmələ gəlir. Bu zaman.   feller 

hərəkət bildirmək anlayışını itirərək, əsyanin əlamətini bildirir. Lakin feli sifətlər fe-

le mexsus bir cox qrammatik kateqoriyaları da özündə saxlayir.Ümumiyyətlə söz 

birləşmələri arasında feli birləşmələrin xüsusi mövqeyi, bu birləşmələrin qrammatik 

və semantik rəngarəngliyi onların formalaşmasında həlledici rol oynayan fellə bağ-

lıdır. 

Tədqiqatçılar felin geniş məna və kateqorial xüsusiyyətlərinin birləşmə yarat-



maqda rolunu qeyd etməklə yanaşı, bu nitq hissəsinə aid sözlərin xüsusiyyətlərinin 

reallaşmasında kontekstin rolunu da nəzərə alırlar. 

Prosesin fellərlə ifadə olunmaqla diferensiasiyası faktının özü fel sferasında anla-

yış və mənanın spesifikasını müəyyənləşdirməyə imkan verir və onların məntiqi kate-

qoriyalar olan “substansiya”  və “proseslə”, “prosesin proseslə” əlaqəsini göstərir. 

Felin mənsı təkcə daha çox onun sturukturu ilə deyil, semantikası ilə, onunla 

birləşən, sağ və sol əhatəni təşkil edən sözlərin leksik tamlığı ilə uzlaşır. 

Qeyd edilməlidir ki, fel özünün leksik-qrammatik və semantik xüsusiyyətləri-

nə görə digər nitq hissələrindən –adlardan əsaslı şəkildə fərqlənir.Felin monopoliya-

sı bu cəhətdən çox genişdir.Məna tutumu və həcmi çoxşaxəli olan fel özünün kate-

qorial semantikasına görə dinamikdir.Felin dinamizmi onun semantik əlamətlərinin 

dərəcə fərqi və mənasının mücərrəd və konkretliyi ,real və potensial komponentləri 

nisbətlərinin daimi qarşılıqlı təsiri ilə bağlıdır. Fellərin dinamizmi onların mənala-

rında mücərrəd sxemlər olması ilə bilavasitə bağlıdır.Həmin sxemlər söyləm kon-

tekstində konkretləşmənin və aktuallaşmanın olmasını tələb edir. 

Fellər insanların iş, hal, hərəkət məhfumlarını ifadə etmək tələbini ödəməyə 

xidmət edir.Fellər həmçinin geniş (yalnız hərəkət) və lokal (hal, iş, vəziyyət və s) 

mənaları ehtiva edir. Bu həmçinin feli sifətlərə  də aiddir. Hərəkət mənası isə 

aparıcıdır. Eyni zamanda hərəkət mənası çoxcalarlıdır. Ümumi hərəkət anlayışı 

fonunda müxtəlif mənalar silsiləsi yaranır. 

Feli sifətlərdə təsriflənən felə uyğun gələn əlamətlər aşağıdakılardır: 

a) Feli sifətlər də bütün fellər kimi hərəkət, hal-vəziyyət anlayışı ifadə edir: danı-

şan (oğlan), yazılan (roman), baxılacaq (film),görüləsi (iş), oxuduğum (hekayə) və s 


 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



98

b) Feli sifətlər müəyyən dərəcədə zaman, bəzən də  şəkil anlayışı ifadə 

edir:görünən (kənd),gördüyüm (hadisə),gürüləcək (iş) və s 

  H.Mirzəyev qeyd etmişdir ki, feli sifətin zaman bildirməsi vacibdir. Ona 

görə ki, zaman kateqoriyasını ifadə etmək, feli sifəti şərtləndirən ən başlıca əlamət-

lərdəndir.(6:259) Onu da qeyd etmək lazımdır ki, fellər konkret zaman bildirdiyi 

halda, feli sifətlər ümumi zaman bildirir.  

c) Felə məxsus olan inkarlıq kateqoriyası feli sifətlər də də özünü göstərir: gü-

lən (uşaq) ,gülməyən (uşaq) gələn( tələbə), gəlməyən (tələbə) və s 

ç) Feli sifətlərdə fellər kimi təsirli və təsirsiz olur: sənədləri (nəyi?) göndərdi-

yim gün, filmə (nəyə?) çəkilən oglan, kitabini(nıəyi?) axtaran tələbə və s 

d)) Feli sifət felin müvafiq növlərində olur və feli sifət şəkilçiləri də fel köklə-

rinə  əlavə oluna bilindiyi kimi , növ şəkilçilərindən sonra da işlənə bilir: yazan, 

yazılan, yazışan, yazdıran(adam),gürüləcək,gürüləsi(iş) və s. 

e) Feli sifətlər də fellər kimi tərkib yarada bilirlər.  

f) Feili sifətlər fellər kimi özündən əvvəl gələn ismi, əsasən, dörd halda, yön-

lük, təsirlik, yerlik və çıxışlıq halda idarə edə bilir.  

H.Mirzəyev "Azərbaycan dilində fel" adlı kitabında qeyd edir ki, feli sifət  di-

gər fellərdən fərqli olaraq ismi yiyəlik halda da idarə edə bilir. Feli sifət isə ismi yi-

yəlik halda idarə etmək üçün mənsubiyyət  şəkilçisi qəbul etməlidir. Bu isə özünü 

iki halda göstərə bilər. Unutmayaq ki, feli sifət şəkilçilərindən - dıq, -dik, -duq,  -

dük  şəkilçisi həmişə, -acaq, -əcək  şəkilçisi isə  mənsubiyyət çəkilçisi ilə  işlənir. 

Məhz buna görə  də bu şəkilçiləri qəbul etmiş feli sifətlər ismi yiyəlik halda idarə 

edə bilir.  

Digər tərəfdən feli sifətlər substantivləşdikdə mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edib 

ismin yiyəlik halı ilə əlaqələnib onu idarə edə bilir.  

Qeyd etdik ki, feli sifətlər fellə yanaşı sifətin də bəzi morfoloji və sintaktik xü-

susiyyətlərini əks etdirir. Ən əsası feli sifətlər əşya ilə bağlı olub, onun əlamət və key-

fiyyətini bildirir və sifət kimi sintaktik roluna görə cümlədə təyin vəzifəsini daşıyır.  

Feli sifətin sifətə uyğun gələn əlamətləri aşağıdakılardır: 

 a)Feili sifətlər sifətlər kimi  aid olduğu ismin əvvəlində gəlib onun əlamətini 

bildirir.Fərq burasındadır ki sifətlər  əşyanın daimi əlamətini bildirdiyi halda , feli 

sifətlər  əşyanın hərəkətlə ifadə olunmuş müvəqqəti  əlamətini bildirir.Müqayisə 

edək: ağlayan uşaq- ağlağan uşaq, kəsilmiş ağac- kəskin fikir və s 

Sifətə məxsus əsas əlamətlərdən biri də feli sifətlərin substantivləşməsidir. Bu 

zaman feli sifət ismə  məxsus olan hal, cəm, mənsubiyyət və  xəbərlik  şəkilçilərini 

qəbul edir.  H.Mirzəyev qeyd etmişdir ki, feli sifət hal və cəm şəkilçisi qəbul etdik-

də öz məzmununu qoruyub saxlaya bilmir. Yəni keyfiyyət və əlamət məzmunuyla 

yanaşı, həmin keyfiyyət və əlamətə malik olan şəxs məzmunu da ifadə edir. (7;302). 

Substantuvləşmə zamanı feli sifətlər sintaktik vəzifəsini də dəyişir. Feli sifətin 

hal, cəm və  xəbərlik  şəkilçilərini qəbul edərək feli sifətin sifət kimi əsas vəzifəsi 

olan təyin etmək vəzifəsini itirir və onun isim kimi cümlədə  mübtəda, tamalıq ro-

lunda  çıxış etməsinə səbəb olur.  

Feli sifətlər felə və sifətə aid xüsusiyyətlərə malik olmaqla yanaşı onlara məx-

sus bəzi cəhətləri də özündə əks etdirir. Feli sifəti feldən fərqləndirən əsas əlaməti 

onun söz yaradıcılığında çıxış etməməsidir.  



 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



99

Feli sifətə məxsus əlamətini adlara xas olan -lıq, -lik, -luq, -lük, qəbul etmir. 

Feli sifətlər sifətlərdən fərqli olaraq əlaməti hərəkətlə bağlı üzə çıxarır. 

Dilçilikdə bəzən feli sifətlə feldən düzələn düzəltmə sifətlər qarışdırılır və ya 

eyniləşdirilir. Feli sifətlər sifətlə yanaşı felin də  əlamətlərini özündə  əks etdirdiyi 

halda feldən düzələn// düzəltmə sifətlər felə aid heç bir əlaməti özündə göstərmir. 

Çünki  felə feli sifət şəkilçisi əlavə edikdikdə kökdəki hərəkət məzmunu mənasını 

itirmir, lakin felə feldən düzələn //düzəltmə sifət şəkilçisi artırıldıqda feli sifət lüğə-

vi mənasını - kökdəki hərəkət məzmununu itirir sifət məzmununu və sifət əlamətini, 

məzmununu ifadə edir. Elə buna görə  də feldən düzələn // düzəltmə sifətlər felin 

heç bir xüsusiyyətini ifadə edə bilmir. 

Felin  morfoloji əlamətlərini daha geniş izah etmək üçün felin sifət şəkilçiləri-

ni ayrı-ayrı  şərh etmək və onların məna xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirmək daha 

məqsədə uyğundur. 

Dilçilik əsərlərində feli sifət şəkilçiləri əsasən eyni göstərilmişdir: 

- an,-ən;  -mış, -miş,-muş,-müş; -dıq, -dik.-duq,-dük; -acaq,-əcək; -ası, -əsi; -

malı,-məli; -ar,-ər; -maz,-məz; 

M.Hüseynzadə "Müasir Azərbaycan dili" kitabında feli sifət düzəldən şəkilçi-

lər sırasına əlavə etmişdir və göstərmişdir ki, bu növ feli sifətlər həm məlum, həm 

də məchul növ fel köklərindən əmələ gəlir, lakin felin inkar şəkli ilə işlənə bilmir. -

ma,-mə  şəkilçsilə düzələn feli sifətlər inkarlıq bildirmədən özündən sonra gələn 

sözün növünü təyin edir.  

Qeyd etmək lazımdır ki, -ma, -mə şəkilçili feli sifətə az təsadüf olunur. Bunun 

da əsas səbəbi yəqin ki, dilçilik əsərlərinin əksəriyyətində -ma, -mə; şəkilçisinin in-

kar fel və isim düzəldən şəkilçi kimi verilməsidir. 

1.-an,-ən, (-yan, -yən; ) şəkilçiləri məlum, qayıdış, qarşılıq-müştərək və icbar 

növdə olan fellərə artırılaraq iş görəni işlə əlaqədə təyin edir və indiki    zaman bə-

zən də keçmiş zaman məzmunlu feli sifətlər  əmələ  gətirir.Məsələn:yazan  şagird, 

oxuyan qiz, görməyən göz, döyünən ürək, açılan gül, vuruşan dəstə, döyüşən ordu, 

gülüşən qızlar,pıçıldaşan ləpələr və s. 



-an,-ən, (-yan, -yən;)  şəkilçisini məchul fellərin uzərinə  əlavə etdikdə feli 

sifətlər əmələ gəlir ki, bunlarda əsasən həm əşyanı ,həm də əşya üzərində nə kimi iş 

icra olunduğunu müəyyənləşdirməyə xidmət edir: yazılan  əsər, oxunan mühazirə, 

anlaşılmayan məsələ, eşidilən səs, yazdırılan məktub və s. 

Bu şəkilçi həm felin , həm də sifətin xüsusiyyətlərini tam ifadə edən, şəxsin 

və ya əşyanın əlamətini, keyfiyyətini bildirən məhsuldar şəkilçilərdən biridir. 

H.Mirzəyev "Azərbaycan dilinin tarixi morfologiyası" kiatbında bu şəkilçinin 

mənşəyini türk dillərində  məhsuldar olan -kan-kən;-qan-ğan;  şəkilçilərilylə  əlaqə-

lənmişdir.(8;276) 

Bu şəkilçilər feli sifət tərkibləri əmələ gətirməkdə xüsusi iştirak edir. 

.-mış,-miş,-muş,-müş; şəkilçiləri məlum və  məchul fel köklərinə artırılaraq 

keçmiş zaman məzmunlu feli sifət əmələ gətirir. Bunlar felin keçmiş zamanı ilə əla-

qədar olduqları üçün yalnız cümlədəki yerlərinə və rollarına görə feli sifət ola bilir: 

oxumuş adam , görmüş insan, oxumamış adam,qurumamış yarpaq, çürümüş meyvə, 

silinmiş döşəmə, açılmış çiçək və s 

Bu şəkilşilərlə əmələ gələn sözlərin feli sifət , feli bağlama və ya təsriflənən 

fel olduğunu yalnız cümlə daxilində müəyyən etmək mümkündür.Çünki bunlar 


 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



100

ayrı-ayrı cümlələrdə müxtəlif cümlə üzvləri olduqlqrı kimi ,müxtəlif nitq hissələri 

də ola bilər. Məsələn: Oxumamış adamlar kor kimi olurlar cümləsində  oxumamış 

sözü cümlənin təyini və nitq hissələrinə görə feli sifətdir.Oxumamışa nə deyəsən? 

Cumləsində oxumamışa sözü cümlənin tamamlığı və nitq hissəsinə görə substantiv-

ləşmiş feli sifətdir. Yaxşıca oxumamış imtahana getmə cümləsində oxumamış sözü 

cümlənin zərfliyi və nitq hissəsinə görə feli bağlamadır. Xosrov ona göndərilən 

kitabı hələ oxumamış cümləsində oxumamış sözü cümlənin xəbəri və nitq hissəsinə 

görə təsriflənən feldir.(5:186) 

H.Mizəyevin də -mış  şəkilçisiylə düzələn feli sifətlər əşyanın keçmişdə aldığı 

və ya düşdüyü vəziyyətin bitməsi, sabitləşməsini göstərdiyini qeyd edir. (8;278). 

Bu  şəkilçi vasitəsilə düzələn feli sifətlər də müəyyən sözlərin  bir sintaktik 

vəhdət - tərkib təşkil etməsində mühüm rol oynayır. 

3.-dıq,-diq,-duq,-dük; şəkilçisi dilimizdə əsasən mənsubiyyət şəkilçisiylə işlə-

nir və keçmiş zaman mənalı feli sifətlər əmələ gətirir. Bu şəkilçi də ədəbi dilimizim 

bütün dövrlərində məhsuldar olmuş və fel köklərinə sərbəst şəkildə artırılmışdır.  

-dığı, -diği formasında işlənən bu şəkilçi tərkibinə görə mürəkkəbdir bu və ya 

şu hudi keçmiş zaman şəkilçisi -dı, -di ,isim düzəldən -q, -k və  şəxs  şəkilçiləri 

daxildir. Bu şəkilçi hər üç şəxsin tək və cəmində işlənə bilir (8;280). Məsələn: yaz-

dığım kağız, oxudugum kitab, yazışdığı adam, yazıldığım jurnal, çaldiqları hava, 

gəldiyi nəticə, sürdüyün həyat, vuruşduğu cəbhə və s.  

.-acaq,-əcək,(-yacaq, -yəcək) şəkilçiləri də müxtəlif növdə olan fellərin, xü-

susən  məlum və məchul fellərin üzərinə əlavə etməklə  gələcək zaman mənalı feli 

sifətlər əmələ gətirir, bir də bütün zamanlara aidlik mənası təsəvvür edilir: olacaq iş

gələcək zaman, oxunacaq material, alınacaq şey, deyiləcək söz, baş tutmayacaq iş 

və s. Bu şəkilçi dilimizdə mənsubiyyət şəkilçisi ilə işlənə də bilir.  

5.-ası, -əsi,(-yası,-yəsi)  şəkilçiləri təsdiq bildirən fel köklərindən feli sifət 

əmələ gəlir ki , məna etibarı ilə bunlar da –malı (-məli), şəkilçisi ilə düzələn  feli 

sifətlərin eynidir.Bunlar da yalnız isimlərdən əvvəl işləndikdə feli sifət olur.Başqa 

vəziyyətdə isə felin lazım şəklidir. 

H.Mirzəyev yazı abidələrinin dilinə  əsaslanaraq yazır ki, -ası, -əsi  şəkilçisi 

XVIII əsrə qədər çox az və gələcək zaman şəkilçisi kimi işlənmişdir. XVIII əsrdən 

sonra feli sifət şəkilçisi kimi formalaşmış nisbətən geniş işlənmişdir.  

6. -malı, -məli şəkilçisi əsasən təsdiq bəzən də inkar fellərin sonuna artırılaraq 

gələcək zaman mənalı feli sifətlər əmələ gətirir ki, bunlar da əşyanın və ya hadisə-

nin keyfiyyət və ya fərqləndirici xüsusiyyətini ifadə edir: yeməli xörək, içməli su, 

oxumalı kitab və s. 

Bu  şəkilçi tarixi nöqteyi - nəzərindən son dövrün məhsuludur və  işlənmə 

dairəsinə görə qeyri-məhsuldardır. 

H.Mirzəyev Azərbaycan şifahi dilinin ilk abidəsi olan "Kitabi  Dədə Qorqud" 

dastanının dilində -malı, -məli  şəkilçisinin işlənməsini  bu şəkilçinin xalq dilində  

geniş istifadə olunması ilə əlaqələndirir.(8:.279)  

7.-ar,-ər,-r,-maz, -məz şəkilçiləri  məlum və məchul fellərin sonuna artırılaraq 

qeyri- qəti  gələcək zaman məzmunlu feli sifətlər əmələ gətirir. Bu şəkilçiləri qəbul 

etmiş feli sifətlər məzmun və vəzifə etibarı ilə əşyanı əlamətləndirir. 


 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



101

Dilçilikdə -ar,-ər,-r  şəkilçiləri qeyri-məhsuldar və keçid mərhələsində olan 

şəkilçilər kimi göstərilmişdir. Müasir dilimizdə bu şəkilçilər  feli sifət düzəltmək 

qabiliyyətini itirərək feldən düzələn // düzəltmə sifət əmələ gətirmək vəzifəsini daşı-

maqdadır. 

Feli sifət   şəkilçisi olmaqla yanaşı -miş,-miş, -muş,-müş nəqli keçmiş zaman, 

-an, -ən sifət düzəldən -acaq, -əcək gələcək zaman, -malı, -məli felin vacib şəklinin 

-ası,-əsi felin lazım şəklinin şəkilçiləri kimi də işlənir. 

Feli sifət  şəkilçiləri haqqında  verilən izahlaradan aydın olur ki, müasir 

dilimizdə  bunların bir qismi- ilə məhsuldar, bir qismi qeyri-məhsuldar, bir qismi isə 

keçid vəziyyətindədir. Onu da qeyd etmək olar ki,bu sekilciler felin zaman ve bezi 

sekilcilərinin gostericileri ilə bir menbeden cixaraq muasir dilimizdə muxtəlif 

vəzifəve məna kəsb etmisdir. 

 

Ədəbiyyat 

 

1.  Əbilov A. Müasir Azərbaycan dilində  feli sifət tərkibləri, Aspirantların elmi 



konfransı. Məruzələrin tezisləri. 

2. Əbilov A. Feli sifət tərkibi təyin rolunda, Filoloji fakultəsinin əsərləri ADU,1958. 

3. Əbilov A. Feli sifət tərkibləri zərflik rolunda. BDU-nun elmi əsərləri Humanitar 

seriya, 1959, №2.. 

4. Əiyev V.Azərbaycan dilində felin təsriflənməyən formaları məsdər. Bakı, 1986 

5.Hüseynzadə M.Müasir Azərbaycan dili (morfologiya) (III hissə) Bakı 2007 

6. Xəilov B. Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası (II hissə) Bakı 2003 

7. Mirzəyev H.  Azərbaycan dilində fel. Bakı, 1986 

8. Mirzəyev H. Azərbaycan dilinin tarixi morfologiyası. Bakı, 

 9. Seyidov Y. Müasir Azərbaycan ədəbi dilində söz birləşmələri. Bakı,1956. 

 10. Seyidov Y. Azərbaycan dilində söz birləşmələri. Bakı ,1992. 

11. Seyidov Y. Azərbaycan dilinin qrammatikası (morfologiya). Bakı, 2011 



 

Ровшана Аскерова  

Характерные особенности причастия 

Резюме 


 

Причастие – это одна из форма неспрягаемых глаголов. В современном 

азербайджанском  языке  причастие  образовывается  добавлением  определён-

ных деривационных суффиксов к корням глаголов. В этом случае, глаголы те-

ряя способность обозначения перемещения, указывают на признак предмета. 

Однако,  причастие  сохраняет  несколько  грамматических  категорий,  свойст-

венных глаголу 

 

 

  


 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



102

Rovshana  Asgarova  

Characteristic features of participle 

Summary 


 

Participle is one of the types of non -finite verb form. Participles are formed 

by adding word-building suffixes to the stem of the word in the Modern Azerbaijan 

language. At this time verbs lose denoting action and gains the concept of quality. 

But participles still share some of the grammatical categories of verb. 

 

Rəyçi: Professor Cəfər Cəfərov  



 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



103

Л. ИЛДРЫМЗАДЕ  

АГНА 


 

ПОНЯТИЕ  ФРАЗЕОЛОГИЧЕСКОГО  СОЧЕТАНИЯ  СЛОВ 

 

Açar sözlər: frazialogiya, frazialoji vahidlər, frazioloji birləşmələr, feil, söz 

birləşmələri, söz yaradıcılığı, ədəbi dil.     



Ключевые слова: фразеология, фразеологические единицы,  

фразеологические сочетания, глагол, словосочетания, словообразования 

литературный язык, предложение, существительное, техническая литература 

Key words: phraseological unit, phraseological combination, verb, combination of 

words, word formation, literary language, sentence, noun, technical publications. 

 

То или иное понятие в языке не всегда передается одним словом. 



Нередко  для  этого  используется  словесный  комплекс,  представляющий 

собой определенное, более или менее устойчивое лексическое сочетание - так 

называемую фразеологическую единицу. 

Такие фразеологические единицы могут выполнять функции различных 

частей речи, например: 

существительного: угрызения совести, козел отпущения; 

глагола: принимать меры, бить баклуши; 

наречия: не покладая рук; очертя голову и т.д. 

Нередко фразеологические единицы выступают как самостоятельные за-

конченные речения, принимающие форму пословиц и поговорок: попасть как 

кур во щи; попасть из огня до  в полымя и т.д. 

Фразеологические  единицы  обладают  различной  степенью  закреплен-

ности своих компонентов; в некоторых из них составные части сохраняют бо-

льшую или меньшую семантическую самостоятельность, в других же эта са-

мостоятельность  полностью  утрачена,  и  все  сочетание  воспринимается  как 

единый, неразложимый комплекс. 

С этой точки зрения фразеологические единицы можно разделить на три 

категории: фразеологические сочетания; фразеологические единства; фразео-

логические сращения. Рассмотрим каждую из этих категорий в отдельности и 

наметим основные приемы их перевода на русский язык. 

Фразеологическое  сочетание  является  подвижным  семантическим  ком-

плексом, компоненты которого сохраняет свое основное значение, но вступа-

ют в сочетание лишь с определенными словами: играть роль, иметь значение. 

Нельзя  произвольно  изменить  установившееся  в  языке  сочетание,  например: 

играть значение, иметь роль. 

Вместе  с  тем  фразеологическое  сочетание  не  является  застывшим  ком-

плексом и в некоторых случаях допускает синонимическую подстановку или 

замену: обратить внимание, направить внимание. 

to win the victory - одержать победу - to gain the victory 

to achieve success - добиться успеха - to attain success 

Надо иметь в виду, что каждый язык обладает своими внутренними за-

конами  сочетаемости  слов,  вследствие  чего  составные  элементы  фразеоло-



 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



104

гических  сочетаний  не  всегда  являются  аналогичными  в  английском  и  рус-

ском языках:  

to take steps- не брать, а предпринимать шаги 

to pay attention - не платить,  а обращать внимание 

specific gravity - не специальный, а удельный вес 

direct current- не прямой, а постоянный ток 

Английский  глагол to strike, например,  в  различных  сочетаниях  пере-

дается различными русскими глаголами:  

to strike a match- чиркнуть спичкой. 

to strike the iron- ковать железо 

to strike oil-найти (обнаружить) источник нефти 

to strike hands-ударить по рукам   

to strike the eye-броситься в глаза 

to strike a flag-сдаться, капитулировать 

to strike a mine-подорваться на мине, наскочить на мину 

to strike a blow-нанести удар 

to strike a bell-бить склянки 

Наоборот – различные  английские  глаголы  в  разных  сочетаниях  могут 

передаваться одним русским глаголом:  

to open a book – открыть памятник 

to discover America – открыть Америку 

to reveal a secret – открыть секрет  

Подводя итоги, можно установить, что значение фразеологического со-

четания в целом, возможно вывести из значений составляющих его слов, кото-

рые отыскиваются в словаре обычным порядком. 

При  передаче  значения  данного  сочетания  на  русском  языке  требуется 

найти адекватное выражение в соответствии с общепринятыми нормами рус-

ского литературного языка, при этом перевод может быть сделан двумя спосо-

бами. 


Словосочетанием:  

They took necessary measures-  Они приняли необходимые меры. 

Одним  словом: The reaction took place immediately- Реакция  произошла 

немедленно.  Фразеологическое  единство,  в  отличие  от  сочетания,  представ-

ляет собой неподвижный синтаксический комплекс. 

Общее  значение  единства  (так  же,  как  и  фразеологического  сочетания) 

мотивировано значением входящих в его состав слов, но оно не допускает ни 

подстановки, ни замен: 

to show one

′ s teeth-огрызнуться 

to hit the mark-попасть в цель 

Словарь,  как  правило  приводит  значение  фразеологического  единства. 

Отыскивать  его  нужно  по  главному  слову,  несущему  основную  семантичес-

кую нагрузку, например: He can hardly make both ends meet. 

Смысл этого выражения отыскивается по слову end: Он с трудом сводит 

концы с концами. 



 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



105

В некоторых случаях словарь не дает значения единства; тогда следует 

перевести его дословно по составляющим словам, а затем подобрать русский 

аналог, например: He lives at the world

′ s end. 

Дословный перевод: Он живет на конце мира. 

Аналоги: Он живет на краю света. 

Он живет у черта на куличках. 

She generally makes a mountain out of a molehill. 

Дословный перевод: Она обычно делает гору из кротовины. 

Аналоги: Она обычно сильно преувеличивает. 

Она обычно делает из мухи слона. 

Таким образом, можно установить следующее: 

1) Значение фразеологического единства, как правило, дается словарем; 

отыскивание значения производства по слову, несущему во фразеологической 

группе основную семантическую нагрузку. 

2) Если словарь не дает значения всего единства в целом, то установить 

его смысл можно, отыскивая в словаре значение каждого слова в отдельности, 

т.к. общий смысл фразеологического единства всегда мотивирован значением 

его компонентов. 

3)  При  переводе  фразеологического  единства  на  русский  язык  могут 

встретиться два случая: 

а) Мысль, выражаемая единством, передается и в русском языке с помо-

щью эквивалента, иногда лишь с некоторыми незначительными откло-нения-

ми: He put an end to his troubles. Он преодолел свои затруднения. 

They meet him half way in this question- Они пошли ему навстречу в этом 

вопросе. 

She rides her hobbyhorse-Она села на своего любимого конька.   

Перевод в таких случаях не представляет трудностей. 

б)  Мысль  выражая  единством,  передается  в  русском  языке  другими 

изобретательными средствами, т.к. в основе ее выражения лежит совершенно 

другой образ. Это особенно часто встречается при переводе пословиц и пого-

ворок: Can the leopard change his spots? Горбатого могила исправит. 

East or west-home is best. В гостях хорошо, а дома лучше.  

Перевод в этих случаях делается с помощью аналога, т.е. выражения, не 

совпадающего по форме и по образному содержанию с выражением подлин-

ника.  

Фразеологическое сращение (идиома) представляет собой давно сложи-



вшийся в языке, обычно эмоционально окрашенный, застывший оборот речи. 

Основной особенностью фразеологических сращений, в отличие от сочетаний 

и  единств,  является  то,  что  общий  смысл  их  не  мотивирован  значением  сос-

тавляющих элементов и не может быть из них  выведен.  

Слова,  входящие  в  состав  сращения,  полностью  утратили  семантичес-

кую  самостоятельность  и  своими  значениями,  следовательно,  не  объясняют 

смысла всего оборота в целом. 

Возьмем для примера два идиомы. 

В русском языке быть не в своей тарелке. 

(т.е. быть в плохом настроении, чувствовать себя неловко). 



 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



106

В английском языке: to sit above the salt   занимать видное положение. 

Мотивировка общего значения идиомы часто остается неясной, а в неко-

торых случаях может быть раскрыта лишь путем экскурса к истокам данного 

выражения.  Так,  например,  вышеприведенная  русская  идиома  (не)  в  своей 

тарелке  оказывается  переводом  французского  выражения: «dans son assiete 

ordinaiere» со значением в своем обычном положении. 

При этом слово assiete положение имеет омоним со значением тарелка. 

При  первоначальном  переводе  на  русский  язык  это  слово  было  ошибочно 

понято  в  значении  тарелка  и  все  выражение  оказалась  переведенным 

неправильно, но фраза, однако сохранила истинный общий смысл французс-

кого  оригинала.  Английская  идиома: to sit above the salt-занимать  видное 

положение, (в дословном переводе сидеть выше соли) связана со старинным 

английским обычаем усаживать за столом наиболее почетных гостей ближе к 

хозяину, считая от сосуда с солью, стоявшего в центре стола.  

При переводе идиом дословный перевод, как первый черновой этап пе-

ревода не может иметь места, ибо, как было указано, общий смысл выражения 

никогда не равняется сумме значений составляющие его элементов. Основная 

задача переводчика, поэтому, заключается в том, чтобы подобрать определен-

ный аналог в русском языке, правильно передающий смысл данного высказы-

вания,  например: it rained cats and dogs – дождь  лил  как  из  ведра.  Значение 

идиомы, если оно дается словарем, отыскивается чаще всего по существитель-

ному. Например в предложении: The Turkish delegation the feather and yielded 

to the demands of the Americans. Значение выражения: to show the white feather- 

проявить трусость или малодушие находится по слову «feather». 

Перевод всего предложение: Турецкая делегация на конференции проя-

вила малодушие и уступила требованиям американцев. 

Фразеологические  единицы  обогащают  выразительные  средства  языка, 

придают ему живость и образность. 

Из числа наиболее широко в языке используется фразеологические соче-

тания; они встречаются в текстах любого характера, и в том числе в научной и 

технической литературе. 

Что  касается  фразеологических  единств  и  сращений,  то  они  упот-

ребляются  в  газетных  текстах  и,  чаще  всего,  в  художественной  литературе. 

Список  фразеологических  единиц,  часто  встречающихся  в  научно-техничес-

кой литературе и газетных текстах:  

all over the world-во всем мире    

a number off-некоторое количество, несколько 

as a matter of fast-в действительности 

as early as-еще в 

at any rate-во всяком случае 

in all respects-во всех отношениях 

in terms of-в единицах, в зависимости 

it can be seen-можно видеть 

it is assumed-предполагается 

it should be kept (borne) in mind-следует помнить 

it should be noted-следует отметить 


 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



107

it should be remembered-следует помнить 

in other words-другими словами 

no matter how (what)-независимо от того 

on the one hand-с одной стороны 

on the other hand-с другой стороны 

on the part of-со стороны 

one cannot but-нельзя не 




Yüklə 3,95 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   45




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə