Азярбайъан милли елмляр академийасы м. Фцзули адына ялйазмалар институту



Yüklə 3,95 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə14/45
tarix05.05.2017
ölçüsü3,95 Mb.
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   45

 

5.

 



А.С. Новикова «Некоторые вопросы анализа сложных слов», М-1983. 

6.

 



Азманова О.С. «К вопросу об отличии сложных слов от фразеологических 

единиц» М-1985. 

7.

 

Азманова О.С. «Некоторые закономерности построения английской речи» 



М-1981. 

8.

 



Банкевич Л.В. «Способ образования сложных глаголов в современном 

английском языке» Л-1979. 

9.

 

Борисенко И.И. «Сложные глаголы в современном английском языке» 



Киев-1983. 

10.


 

Malthews P.H. «Morphology» Cambridge-1982. 

L.Məsimovanın  


 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



125

İngilis dilində insan intellekt bacarığının frazaloji vasitələrlə  

qiymətləndiriləsi  

Xülasə 


 

Mözuda  İngilis dilində intellektual bacarıqlarının qiymətləndirilməsi 

müzakirə edilir. Frazeoloji alətləri və qiymətləndirmə meyarları müqayisəli təhlili 

frazeoloji vahidlər bəzi xarakterizə araşdırılır.  Əqli qabiliyyətlərini effektiv 

öyrənmə müxtəlif bacarıq və bilik üçün öhdəlik kimi müəyyən və insanların 

informasiya müxtəlif növ idarə edə bilərsiniz nə  qədər yaxşı  əks etdirən fərdi 

səciyyəvi var. 

 

 l.Masimova  



Phraseological means of the estimation of mental abilities 

 of the person in english 

Summary 

 

 



To article it is considered estimations of mental abilities of the person in 

English. The comparative analysis of phraseological means is given and are 

investigated allowing to characterize criteria of estimation some phraseological 

units.   

 

Rəyçi:         Xoşqədəm Əhmədova   



                   fəlsəfə  elmləri doktoru 

 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



126

                                                                                      ŞƏHLA NAMAZOVA 



                                                                                ADPU 

DİLÇİLİKDƏ MODEL VƏ KOQNİTİV MODELLƏŞDİRMƏ 

 

Açar sözlər: model, koqnitiv, modelləşdirmə, mental, məkan 



Key words:

  

model, cognitive, modeling, mental, space 



Ключевые слова: модель, когнитивная, моделирование, психического, прост-

ранство 


 

Dil prosesləri və hadisələrinin təhlili xeyli mürəkkəbdir və bu mürəkkəblik 

həmin proseslərin çoxaspektliyi, onların qarşılıqlı əlaqəsi, dinamikliyi, zamanda də-

yişkənliyi və s. ilə  şərtlənir. Dil hadisələrinin inkişaf məntiqini bir çox hallarda 

müəyyənləşdirmək olduqca çətindir. Buna görə  də situasiyaların idrak (koqnitiv)  

modelləşdirmə vasitələrindən istifadə etmək lazım gəlir.  

Modelləşdirmə dedikdə öyrənilən hadisənin koqnitiv qanunauyğunluqlarının 

aşkar edilməsi, problem haqqında nəzəri və praktik biliklərin  əldə edilməsi və bu 

zəmində praktik nəticələrin formalaşdırılması vasitəsi başa düşülür. Lakin modellər 

də vahid və birdəfəlik verilmiş qəliblər deyil.  

Modelləşdirmə şüur strukturunun növlərindən biri olub, mətnin interpretasiya-

sı  nəticəsində hazırlanan ssenari yanaşmasına  əsaslana bilər. Bu interpretasiya za-

manı  mətnin  əsas sözləri və ideyaları  məfhumi (terminal) elementlərə aid edilən  

standart, stereotip mənalar əsasında yaddaşdan çıxarılan tematik (ssenari) struktur-

lar yaradırlar.  

Proseslərin modelləşdirilməsinin aşağıdakı mərhələlərini fərqləndirirlər: 

1) situasiyanın hazırkı  mərhələdə inkişafını  səciyyələndirən ilkin şərtlərin, 

tendensiyaların müəyyənləşdirilməsi; 

2) situasiyada proseslərin dəyişmə tendensiyalarının məqsədli, arzuedilən isti-

qamətlərinin verilməsi; 

3) situasiyaya  təsir amilləri kompleksinin seçilməsi; 

4) situasiyaya gücü və yönümü müəyyənləşdirilməli olan mümkün təsirlər 

(amillər) dəstinin seçilməsi; 

5) situasiyanın  inkişafını  səciyyələndirən müşahidə edilən amillərin seçimi 

təhlilin məqsədindən və istifadəçinin istəyindən asılı olaraq həyata keçirilir (11) 

Modelləşdirmənin gedişində öyrənilən obyekti əlyetər şəkildə öyrənməyə  im-

kan verən digər, süni bir obyekt yaradılır. Dilçilikdə model məfhumu altında öyrə-

nilən dil hadisəsinin əsas təzahür formalarını özündə əks etdirən müəyyən «qəlib» 

başa düşülə bilər. «Qəlib» (model) oxşar dil hadisələrini analogiyalar əsasında öy-

rənməyə, onlar haqqında ümumiləşdirilmiş təsəvvür yaratmağa imkan verir. 

Aydındır ki, analogiya təqribi bilik verir və bu biliyi təcrübədə yoxlamaq la-

zım gəlir. Model və orijinal eyniyyət təşkil etmir, onlar yalnız və yalnız oxşardır. 

Amma analogiya müəyyən mülahizələrə təkan verməsi ilə faydalıdır.  

Modelləşdirmə əşyavi, fiziki, riyazi, məntiqi və s. ola bilər. Dilçilikdə əsasən 

məntiqi modellər tətbiq olunur. Onlara bir sıra tələblər qoyulur:  

1. Model psixoloji gerçəkliyi əks etdirməlidir.  

2. Model universal olmalıdır.  


 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



127

3. Model həmçinin dildən praqmatik istifadəyə aid olan hadisələri də  nəzərə al-

malıdır.  

4. Yaradılan model dilin müxtəlif növ maşın işlənməsinə tətbiq edilə bilməlidir.  

5. Təsvir tam, dilin ayrı-ayrı fraqmentlərini deyil, onu bütövlükdə əhatələyən olma-

lıdır.  


6. Model qrammatikaların (yəni dilin strukturu təsvir olunan kitabların) yazılmasına 

tətbiq oluna bilməlidir. (Daha ətraflı bax: 13, s. 16-17) 

Hazırda bu və ya digər dərəcədə «mənadan formaya» prinsipini əsas götürən 

onlarla linqvistik model mövcuddur. Onlar özlərində generativ (törədici) qrammati-

kaların, funksional qrammatikaların və s. çoxsaylı semantik variasiyalarını ehtiva 

edirlər. Amma demək olar ki onların heç birində yuxarıda qeyd olunan tələblərin 

hamısı nəzərə alınmamışdır. Həqiqətən də, onların hamısının eyni zamanda nəzərə 

alınması qeyri-mümkün görünür, buna görə də elə gəlir ki, dilçilərin bu faktla barış-

maqdan başqa çıxış yolu yoxdur. «Dilçi bilavasitə danışma və anlama məqamında 

beyində dəqiq baş verən neyrofizioloji (neyrofiziki, neyrokimyəvi) proseslərin özü 

ilə  məşğul olmadığından, dilçi üçün çevirici-dil geniş  məlum olan «qara qutu» 

rolunda çıxış edir.  Dilçi yalnız dilin müxtəlif aktlarda fəaliyyətinin nəticələrini mü-

şahidə edə bilər, amma bilavasitə  işləməkdə, fəaliyyətdə olan dəyişdiricini, yəni 

dilin özünü müşahidə edə bilməz. Amma bu zaman dilçini birinci növbədə və daha 

çox məhz dil maraqlandırır: dili tədqiq edəndə onlar həmişə nitq «arxasında» duran 

və onu doğuran sistemi (dili) başa düşməyə  və  təsvir etməyə  cəhd etmişlər»        

(12, s. 13).  

Koqnitiv dilçilikdə modelləşdirmənin və koqnitiv modellərin daha geniş 

yayılmış bir neçə növünü fərqləndirmək olar. 

1) Ronald Lanqakerin koqnitiv qrammatikası.   

Ronald Lanqakerin işləyib, inkişaf etdirdiyi dil nəzəriyyəsi  əvvəlcə  məkani 

qrammatika adlansa da, sonra koqnitiv qrammatika adını almışdır. R.Lanqakerin 

koqnitiv qrammatika modeli özündə semantik və sintaktik nəzəriyyələri ehtiva edir. 

Alimin fikrincə, koqnitiv qrammatikanın məqsədi insanın  dil qabiliyyətini, yəni 

onun konvensional müəyyənləşdirilmiş dilə yiyələnə bilmə qabiliyyətini  təşkil edən 

psixoloji strukturların xarakteristikasıdır. Buna görə  də öz modelini o, həmçinin 

dilin işlədilməsinə  əsaslanan model (usage based model of language structure)       

(6, s.13) adlandırır. R.Lanqaker dil sistemini geniş  və alqoritmik hesablamaya 

gəlməyən xeyli dərəcədə izafi vahidlər (units) dəsti kimi nəzərdən keçirir. Vahid 

dedikdə o, tam təkmil mənimsənilmiş struktur ((thoroughly mastered structure) və 

ya danışanın kompozisiya xüsusiyyətləri haqqında düşünmədən istifadə edə biləcəyi 

öncədən yığılmış (prepackaged assembly) koqnitiv  şablon (cognitive routine) başa 

düşür. Koqnitiv qrammatikaya görə, leksik vahidlərin çoxunun qarşılıqlı  əlaqədə 

olan mənalar qrupu var və onları əlaqəli şəbəkə hesab etmək olar. Leksik vahidlərin 

mənası bütün şəbəkənin mənalarına bərabərdir.  

Mürəkkəblik dərəcəsindən asılı olmayaraq, bütün dil ifadələri, R.Lanqakerin 

fikrincə, semantik planda profilin (əsas  daxilində daha qabarıq vəziyyətə malik 

olan altstruktur) əsasın üzərinə qoyulması ilə  səciyyələnir. Bu müddəa nominativ 

predikasiyalara, həmçinin tərkibində fel, zərf, sifət, önlüklər və s. olan relyasiya 

predikasiyalarına (relational predications) tətbiq oluna bilir.   

 


 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



128

2) Mətnin F.Conson-Lerd mental modelləri. 

F.Conson-Lerd mental modeli «çoxsaylı modellərdən deyimi qane edən yega-

nə layiqli nümunə» (Djonson-Laird, 1988, s. 255) hesab edir. Conson-Lerddə im-

plisit və eksplisit mülahizələrin təhlili nəticəsində yaranan və eksperimental təd-

qiqatlar və kompüterdə realizə hesabına inkişaf tapmış  mental modellər nəzəriyyə-

si, alimin fikrincə, məna, başa düşmə, diskursla bağlı problemləri başqa semantik 

nəzəriyyələrə nisbətən daha adekvat izah etməyə qabildir. Alim hesab edir ki

«mental modellər obyektlərin, situasiyaların, hadisələr zəncirinin, zahiri aləmin ol-

duğu kimi, gündəlik sosial və psixoloji hərəkətlərin reprezentasiyasında mərkəzi və 

birləşdirici rol oynayırlar» (8, s. 397).  

F. Conson-Lerd çoxsaylı mümkün modellərə üç məhdudiyyət göstərir          

(8, s. 398): 

1) onların qurulma və interpretasiya mexanizmləri hesablanmaya gəlməlidir; 

2) sonluqluluq prinsipi (finitism): mental model sonluqlu olmalıdır (bu, insan 

beyninin məhdudluğu ilə şərtlənir); 

3) konstruktivizm prinsipi (constructivism): mental model əşyaların aləmdə 

müəyyən vəziyyətini  əks etdirən müəyyən strukturda təşkil olunmuş simvollardan 

ibarətdir.  

Mental modellərin hamısı iki qrupa bölünür. Bunlardan biri maddi aləmi təm-

sil edən fiziki, digəri isə daha abstrakt mahiyyət və hadisələrin reprezentasiyasına 

xidmət edən konseptualdır.  

Conson-Lerd konseptual modellərin dörd tipini fərqləndirir: 

1) Birvalentli model (monadic). Bu, obyektlər, onların xüsusiyyətləri və 

aralarındakı eynilik münasibətlərinin göstərilməsindən ibarətdir 

2) Relyasiya modeli də birvalentlidir, lakin buna simvollar arasında digər mü-

nasibətlərin sonlu sayı  əlavə olunur. Buraya, birinci növbədə, müxtəlif növ fiziki 

modellərin konseptual analoqları, yəni abstrakt mahiyyətlər, keyfiyyətlər və müna-

sibətlər də statik «freym»lərdə və ya məkani, temporal, kinematik, yaxud dinamik 

modellərdə verilə bilər.  

3) «Diskurs haqqında diskursu» çatdıran metadil modelində dil deyimlərinə 

müvafiq simvollar, həmçinin onlarla istənilən tip mental modelin elementləri 

(metadil modelinin özü də daxil olmaqla) arasında bəzi  abstrakt münasibətlər  olur.  

4) Nəzəri-çoxluq modeli bilavasitə çoxluğu çatdıran sonlu sayda simvollardan 

ibarət olur. Onun tərkibində həm də bu və ya digər çoxluğun abstrakt xüsusiyyətlə-

rini bildirən sonlu sayda simvollar və çoxluğu bildirən simvollar arasında sonlu say-

da münasibətlər (eynilik və onun olmaması da daxil olmaqla) ola bilər. 



3) J.Fokonyenin mental məkanı. 

Jil Fokonyenin mental məkanlar (mental spaces) nəzəriyyəsi dil dərki mexa-

nizmlərinin koqnitiv linqvistikanın nəzəri prinsipləri zəminində modelləşdirmək 

cəhdidir (6, s.151). Deyimin dərki dil ifadələrinin koqnitiv səviyyədə nəsə bir men-

tal konstruksiyalaşdırmanı  həyata keçirməyə imkan verən özünəməxsus təlimat 

funksiyası yerinə yetirməyə  səbəb mümkün olur (5, s. 62). Gündəlik ünsiyyət və 

sağlam düşüncənin koqnitiv fonunu təşkil edən  şeyi  əks etdirən nəzəri konstrukt 

qismində müəllif mental məkan təklif edir.  



 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



129

J.Fokonye mental məkanı «elementlərli (a, b, c,...) və  aralarında müvafiq ola-

raq yeni elementlər və münasibətlərlə doldurulmaq üçün açıq olan münasibətlərli 

(Rl ab, R2 ad, R3 bf..) nizamlanmış çoxluqlar» (7, s. 16) kimi təyin edir. 

Məzmun baxımından mental məkan situasiyaların (real və ya hipotetik) insan 

tərəfindən necə konseptuallaşırlarsa, elə o şəkildə  də modelidir. Mental modellərə 

misal bilavasitə hazırkı gerçəklik (bizim onu dərk etdiyimiz kimi), hipotetik situasi-

yalar, uydurulmuş situasiyalar (məsələn, rəsm  əsərləri, kino süjetləri), predmetli 

sahələrdir (iqtisadiyyat, siyasət,  və b.) (9, s. 281). 

Yuxarıda gətirilmiş misallardan göründüyü kimi, real aləm J.Fokonyenin kon-

sepsiyasında mental məkanlardan biri kimi təzahür edir. J.Fokonyenin konsepsiya-

sında dil yalnız insan interpretasiyasının  şərhi (gerçəkliyə  və ya mümkün aləmə, 

kontekstə, situasiyaya və s. nisbətdə) deyil, həm də konstruktiv başlanğıcdır: dil 

mental məkanlar yaradır və onlar arasındakı münasibətləri, həm də məkan daxilində 

elementlərin öz aralarında münasibətlərini başlanğıc verir.  

4) C.Lakoffun ideallaşdırılmış koqnitiv modeli. 

İdeallaşdırılmış koqnitiv modellər nəzəriyyəsi insan beynində biliklərin təşki-

linə cavab verən strukturların modelləşdirilməsinə  cəhddir. C.Lakoff ən mühüm 

mənbələr qismində Ç.Fillmorun freym semantikasının, C.Lakoff və M.Consonun 

metafora və metonimiya nəzəriyyəsinin, R.Lanqakerin koqnitiv qrammatikasının və 

J.Fokonyenin mental məkanlar nəzəriyyəsinin adını çəkir:  

1) Ç.Fillmorun freymlərindəki kimi propozisiya strukturları; 

2) R.Lanqakerin koqnitiv qrammatikasındakı kimi obrazlı-sxematik strukturlar; 

3) C.Lakoff və M.Consonun təsvir etdiyi metonimik əkslər; 

4) C.Lakoff və M.Consonun təsvir etdiyi metaforik əkslər. 

Propozisiya modelləri elementləri, onların xüsusiyyətlərini və onların arasın-

dakı münasibətləri  spesifikasiya edən modeldir. Biliklərimizin strukturunun çox 

hissəsi propozisiya modelləri formasında mövcuddur. 

Bütövlükdə, ideallaşdırılmış koqnitiv model bir halda gerçəkliyi olduqca də-

qiq əks etdirə bilir, digər, qeyri-səciyyəvi halda isə bunu edə bilmir.  

Obrazlı-sxematik modellər trayektoriyalar və ya uzun, nazik obrazları  və ya 

konteynerləri spesifikasiyalaşdıran sxematik obrazlardır. «Hətta kateqoriya klassik 

kimi müəyyənləşdirilsə də, prototipik effekt – bu sxemin sistemdəki digər sxemlərlə 

qarşılıqlı əlaqəsindən effekt meydana çıxa bilər» (9, s.70-71).

 

Daha mürəkkəb prototipik effektlər bir neçə koqnitiv modelin interferensiya-



sının nəticəsi olan klaster adlandırılan modellər tərəfindən yaradılır.  

 

Ədəbiyyat 



 

1. Abdullayev Ə.Ə. Koqnitiv dilçiliyin əsasları. Bakı,”Sabah”, 2006. 

2. Abdullayev.Ə.Mətni anlama modelləri. Bakı, “Səda”, 1999.

 

3. Veysəlli Fəxrəddin. Diskurs təhlilinə giriş.Bakı, “Təhsil” NPM, 2010. 



4. Məmmədov Azad, Məmmədov Misgər. Diskurs təhlilinin koqnitiv perspektivləri. 

Bakı, Çaşıoğlu, 2010. 

5. Fauconnier, G. Quantification, roles, and domains [Text] / G. Fauconnier // U. 

Eco, M. Santambrogio, P. Violi (ends). Meaning and mental representation. 

Bloomington; Indianapolis, 1988. - P . 61-80 


 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



130

6. Fauconnier, G. Domains and connections [Text] / G. Fauconnier // Cognitive 

Linguistics. 1990. - Vol. 1, № 1. - P . 151- 174. 

7. Fauconnier G. Mental Spaces : Aspects of Meaning Construction in Natural 

Language [Text] / G. Fauconnier. - 2nd ed. - Cambridge :Cambridge Univ. Press, 

1994.  


8. Johnson-Laird, P. N. Mental models: Towards a cognitive science of language, 

interference, and consciousness (Cognitive Science Series, vol. 6) [Text] / P. N. 

Johnson. - Cambridge, 1983. - P. 71- 115 

9. Lakoff, G. Women, fire, and dangerous things: What categories reveal 

about the mind [Text] / G. Lakoff. - Chicago: Univ. of Chicago press, 1987.

 

10. Langacker, R. W. An overview of cognitive grammar [Text] / R. W.Langacker.-



Amsterdam: Philadelphia, 1988. (b) - P. 3 – 48. 

11. Максимов, В. Управление сферами банковской деятельности, Май-Июнь 

1999: [электронный ресурс] / В. Максимов //www.bizcom.ru. 

12. Мельчук И. А. Опыт теории лингвистических моделей "Смысл-Текст" - 

М.: Школа "Языки русской культуры", 1999.-1 - XXII, - 346 с. 

13. Мустайоки, А. Возможна ли грамматика на семантической основе? [Текст] 

/ А. Мустайоки // Вопросы языкознания. - 1997. - №3. - С. 15-25. 

 

                                       Shahla Namazova 



Models and cognitive modeling in linguistics 

Summary 


 

     The article is devoted to the study of models and cognitive modeling in the 

framework of the modern linguistics. Here the author has analyzed 

R. W. Langac-

ker’s cognitive grammar, P. N. Johnson-Laird’s mental models, G. Fauconnier’s 

mental spaces and C. Lakoff’s 

idealized cognitive models. 

 

                                                                                                        Шахла Намазова 



                

Модели и когнитивное моделирование в лингвистике 

Резюме  

 

    Статья посвящена исследованию моделей и когнитивного моделирования в 



рамках современной лингвистики. Здесь автор проанализировал когнитивной 

грамматики Р. Лангакера, ментальные модели Ф. Джонсон-Лэрда, ментальные 

пространства  Ж.  Фоконье  и  идеализированные  когнитивные  модели  Дж. 

Лакоффа. 



 

 

Rəyçi:                        Fikrət  Cahangirov 

               filologiya elmləri doktoru, professor


 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



131

                                                                                   ХАТИРА СУЛЕЙМАНОВА 

Азербайджанский Университет Языков 

suleymanovakhatira@yahoo.com 

 

СЕМАНТИЧЕСКАЯ ВАЛЕНТНОСТЬ И ПАДЕЖНАЯ  

ГРАММАТИКА  Ч. ФИЛМОРА 

 

Açar sözlər: valentlik, hal, vəziyyət, səviyyə, arqument 



Ключевые слова: валентность, падеж, позиция, уровень, аргумент 

Key words: valency, case, position, level, argument 

 

Одной из наиболее интересных и многогранных понятий в лингвистике 



является понятие валентности. В «Словаре-справочнике лингвистических тер-

минов»  Д.Э.  Розенталя  и  М.А.  Теленковой    валентность  определяется  как 

«способность слова вступать в словосочетания с другими словами».[2:32]    Л. 

Теньер  же  определял  валентность  как  возможность  глагола  «притягивать  к 

себе  большее  или  меньшее  число  актантов  в  зависимости  от  большего  или 

меньшего количества крючков, которыми он обладает, чтобы удерживать эти 

актанты при себе». [5: 250].  Данные определения недостаточны для вскрытия 

всей  сущности  валентности.  В  этих  целях  применяется  уровневый  подход  к 

изучению, что является очень ценным исследовательским приёмом. 

Как известно, «языковая система представляет собой многоступенчатую 

и опосредованную систему, единство различных компонентов, которые сами 

по себе являются относительными подсистемами, не соотносятся однозначно 

и не обладают параллельной структурой. Однако они находятся в тесной свя-

зи и диалектическом взаимодействии, благодаря чему в целом осуществляется 

отображение  комплексов  значений  на  звуковые  комплексы  путём  различных 

регулирующих систем на разных уровнях.» [ 4:153]              

Знакомясь с работами многих лингвистов, можно  прийти к тому заклю-

чению, что исследователи выделяют cледующие уровни валентности: 

1. логический; 

2. семантический;  

3. синтаксический.  

Прежде чем дать определение семантической валентности, коротко рас-

смотрим  понятия  логической  и  синтаксической  валентности.  Как  известно, 

логическая валентность  рассматривается на внеязыковом уровне. Она изучает 

содержательную  сторону  безотносительно  к  конкретному  языку.  По  мнению 

некоторых  лингвистов,  логическая  валентность  является  универсальной,  она 

лежит в основе формальной и семантической валентности. На данном уровне, 

аргументами являются члены, которые зависят от логического предиката. Ло-

гическая валентность как бы оформляет семантическую сущность (значение) 

предиката.  

К  примеру,  в  английском  языке  значение  глагола  “to swim” –плавать 

может быть выражена одноместным предикатом “ swim(X)”, где Х указывает 

на лицо, которое плавало. 


 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



132

Или глагол “ to visit” принимает два аргумента –Х и У, где Х- « посети-

тель, лицо», а У- « место, которое посещают». 

         На логическом уровне речь идёт о логических предикатах, которые соче-

таются с аргументами непроизвольно. Важно отметить, что эти предикации не 

только актуальные, но и потенциальные. 

 На данном уровне валентности слова выявляются и объясняются логи-

чески на основе их денотативных признаков. При анализе валентности глаго-

ла  на  данном  уровне  исследователи  исходят  из  конкретного  содержания  ин-

формации, передаваемой его значением, рассматривают только количество ар-

гументов при предикате и характер их связи.  

         Синтаксическая валентность рассматривает облигаторное или факульта-

тивное  заполнение  открытых  позиций,  количественно  и  качественно  опре-

деляемых носителем валентности в каждом отдельном языке.[ 4:156]  

Первоначально термин «синтаксической валентности» был употреблён у 

Л.Теньера,  Г.  Бринкмана,  Л.Вайсгербера.  Эти  лингвисты  отмечали,  что  син-

таксическая  валентность – это  сочетание  глагола  с  подлежащим  и  дополне-

ниями. Позже были введены необходимые добавления к глаголу, а именно об-

стоятельства.  В  дальнейшем  было  доказано,  что  существуют  непереходные 

глаголы  для  реализиации  которых  необходимы  определённые  типы  об-

стоятельств. 

К примеру: 

She put the money into her pocket.  

Семантическая валентность отражает тот факт, что слова в качестве но-

сителей валентности требуют определённых контекстных партнёров с опреде-

лёнными семантическими признаками. Она регулирует заполнение открытых 

позиций классами партнёров, отобранных по смыслу по определённым семан-

тическим  признакам.  Совместимость  и  сочетаемость  семантических  компо-

нентов являются основой для выявления семантической  валентности. Приме-

ром семантической валентности в английском языке может послужить глагол 



“ to admire” – любоваться, восхищаться.  

“ to admire” ( X, Y), где  Х – admirer(обожатель,  поклонник).  Эту  роль 

выполняет  человек.  Подлежащее  с  абстрактным  значением  или  животное  не 

может заполнить позицию действующего лица. 

Между  валентностью  и  грамматикой    падежей  существует  определённая 

связь,  несмотря  на  их  различные  корни.  Это  не  совпадение,  что  семантическая 

валентность  как  отдельный  уровень  был  введён  в  лингвистику  именно  в  то 

время, когда развивалась падежная грамматика. В то время как концепция семан-

тических ограничений на заполнителей валентности был заимствован из падеж-

ной  грамматики,  последовала  ответная  реакция  в  противоположном  направле-

нии, когда глаголу была назначена более важная роль в более поздних версиях 

теории Ч. Филмора.  «Глубинная структура  всякого грамматического предложе-

ния представляет собой построение, состоящее из глагола плюс некоторое коли-

чество именных групп, которые находятся в специальных отношениях (падежах) 

ко всему предложению», пишет Ч. Филмор. К примеру:   

buy- покупать – четырёхаргументный глагол ; 

rob - грабить – трёхаргументный глагол; 



 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



133

touch –касаться – двухаргументный глагол; 

ascend- подыматься – одноаргументный глагол. 

Ч. Филмор отступает от обычной практики. Его подход к данной пробле-

ме выражается необходимостью  указания не только на число аргументов, но 

и на их роли. То есть, в данном случае, речь идёт уже о семантическом содер-

жании  аргументов.  В  его  трактовке  весьма  ясно  прослеживается  рассмотре-

ние ролевой структуры  в теории падежа.  Итак, Ч. Филмор  выделяет следую-

щие  падежи аргументов: 

1)  Агент - падеж  обычно  одушевленного  инициатора  действия,  иден-

тифицируемого с глаголом.  

Например:    Он говорит.   

2) Контрагент  –  сила, против которой направлено действие. 

Например: сопротивляться кому-либо. 

3) Объект – вещь, которая передвигается или изменяется, положение или 

существование которой является предметом внимания; 

 Например: Разбить окно; осуждать кого-либо за опоздание. 

4)  Место – физическое  тело,  испытывающее  непосредственное  воз-

действие со стороны деятеля; 

Например: задеть чей-либо нос

Место отличается от объекта тем, что допускает перифразу типа задеть 

чей-либо нос - задеть кого-либо по носу. 

В случае объекта такая перифраза недопустима. 

Например, сравним: разбить чей-либо нос - разбить кого-либо по носу; 

5) Адресат (goal) – лицо, в пользу которого или во вред которого или во 

вред которому совершается действие. 

Например:  осуждать  кого-либо,  учить  кого-либо,  продавать  что-либо 



кому-либо, покупать что-либо у кого-либо. 

6) Пациенс – вещь, которая испытывает эффекты действия; 

Например: Он осуждает Петра; 

                   Грабить кого-либо; 

                   Красть что-либо у кого-либо. 

7) Результат – вещь, которая возникает в результате действия. 

Ч.Филмор не приводит каких-либо ясных примеров. 

8)  Инструмент – стимул  или  непосредственная  физическая  причина 

события. Например: ударить кого-либо кнутом, подняться на ноги; 

9) Источник – место, от (из) которого что-либо направлено. 

Например: Он преподаёт мне математику. 

                   Он продаёт книгу.  

Ч.  Филлмор  отмечает,  что  один  аргумент  может  выполнять  несколько 

ролей. 

Например: Она преподаёт мне французский.  



В данном примере подлежащее обозначает и Агента и Источника. 

Также  говорится  о  том,  что  «аргумент  может  быть  обязательным,  а 

выполняемая им роль факультативной.» На основании этого, можно привести  

следующий пример и постараться разобраться в его утверждении. 

 К примеру: Брэд упал.  


 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



134

В данном случае, есть обязательный объект, а именно тело Брэда. А так-

же факультативный агент- сам Брэд, если он упал намеренно. Значение Аген-

та  в  данном  высказывании  не  будет  выражено  в  том  случае,  если  Брэд  упал 

ненамеренно. 

Следующим  утверждением  Ч.  Филмора  является  мысль  об  обязатель-

ности роли и факультативности аргумента. На  примере английского глагола “ 

blame”-  осуждать  он  говорит  о  четырёх  семантически  необходимых  ролях,  а 

именно: 

1)

 



Источник; 

2)

 



Пациенс; 

3)

 



Объект; 

4)

 



Адресат. 

Но по его мнению, лишь только Адресат реализуется в любом предложе-

нии с данным глаголом, и лишь эта роль является обязательной на поверхнос-

тном уровне. 

К примеру: They were blamed. 

Следующим  и  не  менее  интересным    предположением  является  мысль 

об  имплицитном выражении роли.  

К примеру: взбираться (по именно  лестнице). 

В данном случае, Инструмент – ноги выражен имплицитно, то есть вооб-

ражается, но не выражено в языке.  

Следует  отметить,  что  существуют  некоторые  проблемы,  связанные  с 

утверждениями  Ч.Филмора  о  системе  ролей.  Выше  был  приведён  пример: 



задеть чей-либо нос. В данном примере, выделенное слово интерпретируется 

как Место, а не как Объект, на том основании, что в данном случае допустима 

трансформация задеть чей-либо нос- задеть кого-либо по носу. Но словосоче-

тание задеть потолок не допускает такой трансформации. 

Другой  проблемой  является то, что грамматики падежей берёт за осно-

ву  лишь  единый  уровень  «глубинной  структуры».  Следовательно,  члены 

предложения  превращаются просто в поверхностное явление. Но становится 

ясным тот факт, что понятие «глубинной структуры»- с самого начала весьма 

изменчивое, оно должно быть дифференцировано. Таким образом, появляется  

необходимость выделять отдельные уровни и по меньшей мере различать син-

таксическую, семантическую и логическую «глубинную структуру». 

Далее  возражение  о  том,  что  «при  признании  семантических  падежей 

получает самостоятельность и переносится исключительно в именное окруже-

ние предиката нечто уже заложенное в семантические признаки глагола и де-

терминированное глагольной семантикой.» 

Не  менее  спорным  является  вопрос  о  включении  факультативных 

глубинных  падежей    в  семантическую  структуру. «Оно  во  всяком  случае  не 

согласуется с обычным представлением о том, что имеются логико-семаннти-

ческие открытые позиции, заполнение которых на поверхностной структуре – 

в соответствии с контекстом- может быть только факультативным. Это явле-

ние мы называем « факультативной валентностью». При этом имеются в виду 

актанты, которые могут быть опущены.» 



 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



135

Вопрос  субкатегоризации  является  наиболее  трудным.  Данный  вопрос 

ставит целью различить то, что должны ли время, место, исходная точка, цель 

и т.д. рассматриваться как семантические падежи или не должны ли быть под-

ключены кроме этих падежных ролей дополнительно модификаторы или де-

финиторы,  статус  которых  не  совпадает  со  статусом  аргументов,  необ-ходи-

мых с точки зрения семантики предиката. 

Следует  отметить,  что  список  падежных  ролей  много  раз  изменялся  и 

вопросы их разграничения  окончательно решены не были. 

Наконец, возникновение  терминологических трудностей из-за того, что 

употребляемые  названия  семантических  падежей  частично  совпадают  с  тер-

минами  определённых  поверхностных  падежей,  частично – с  обозначениями 

членов предложения. По этой причине – это, действительно, только термино-

логический вопрос, который ничего не меняет в сущности дела. 

Таким  образом,  семантическая  валентность  рассматривается  как  потен-

циальная сочетаемость словарных единиц при наличии одного определенного 

семантического признака в слове. Что касается теории падежей, важно отме-

тить, что хоть она и имеет много нерешённых проблем, данная теория  внесла 

огромный  вклад  в  развитие  языкознания  и,  особенно,  в  развитии  теории  ва-

лентности.  

 

Литература 



 

1.

 



 Кацнельсон  С.Д.  К  понятию  типов  валентности.  Вопросы  языкознания  ,    

№ 3, 1987 

2.

 

 Розенталь  Э.Д.,  Теленкова  М.А. «Словарь-справочник  лингвистических 



терминов», 1985 

3.

 



 Cеменюк  М.П.  Уровни  исследования  валентности.  Лексико-грамматическая 

сочетаемость в германских языках. Челябинск. 1977.Вып. 2.  

4.

 

Степанова  М.Д.  Части  речи  и  проблема  валентности  в  современном 



немецком языке.  Москва, 1978. 

5.

 



Теньер  Л.  Основы  структурного  синтаксиса./  Перевод  с  французского  И.Н. 

Богуславского и др./. Москва: Прогресс, 1988 (стр. 250-271) 

6.

 

Ch. Fillmore  The Case for Case. 1968.  In Bach and Harms ( Ed.): 



Universals in Linguistic Theory. New York: Holt, Rinehart, and Winston, 1-88  

 

X.E.Süleymanova 



Semantik valentlik və Ç. Filmorun hal nəzəriyyəsi 

Xülasə 


 

Hazırkı məqalə dilçilikdə mövcud olan semantik valentlik və hal qrammatika-

sı anlayışlarına həsr olunub. Məqalənin əsas məqsədi bu iki anlayış arasındakı əla-

qəni və  ən maraqlı  məqamları oxucunun nəzərinə çatdırılmasıdı. Bildiyimiz kimi 

dilçilər valentliyin üç səviyyəsini qeyd edirlər: semantik, sintaktik və məntiqi. Yal-

nız bu məqalədə biz semantik valentliyin təhlilin aparırıq. Müxtəlif köklərin olması-

na baxmayaraq, valentlik və hal qrammatikası arasında bir bağlılıq var. Təsadüfi de-

yil  ki, semantik valentlik ayrı bir səviyyə kimi dilçiliyə hal qrammatikasın inkişafı 



 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



136

dövründə daxil olmuşdu. Qeyd etmək vacibdir ki, Ç.Filmorun nəzəriyyəsi dilçiliyin 

inkişafında çox mühüm rol oynamışdı. 

 

Kh.E. Suleymanova 



Semantic valency and Ch. Fillmore’s case theory 

Summary 


 

The article deals with the problems of the semantic valency and case grammar 

in linguistics. This paper aims to highlight  the connection between valency and 

case grammar, the most interesting points of this problem. As it’s known, there are 

three levels of valency in linguistics: semantic, syntactic and logical. But this article 

deals with the semantic valency. In spite of different roots, there is connection 

between valency and case theory. It’s not  occasional that semantic valency as a 

separate level was introduced into linguistics at the same time with the development 

of  case grammar. It’s important to mention that Ch.Fillmore’s case theory with all 

its shortcomings  made a great contribution to linguistics.   

 

Rəyçi:               Nigar Vəliyeva 



             filologiya elmləri doktoru, professor  

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   45




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə