Азярбайъан милли елмляр академийасы м. Фцзули адына ялйазмалар институту



Yüklə 3,95 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə34/45
tarix05.05.2017
ölçüsü3,95 Mb.
1   ...   30   31   32   33   34   35   36   37   ...   45

 

The activities of Henry Heine who was the well-known, revolutionary Ger-

man poet, played important part at the change of the world. The author explores 

diffusion and the learning of Henry Heine’s activities in Russia at this articles. At 

that time, Azerbaijan entered into tsar Russia and that is why this process also 

included us. 

 

Rəyçi:                         C.Nağıyev 



                    filologiya  elmləri doktoru, professor 

 

 



   

 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



330

                     SƏLTƏNƏT ƏLİYEVA 

AMEA Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutu  

selteneta@gmail.com 

 

ANADİLLİ ƏDƏBİYYATIN ÖYRƏNİLMƏSİNDƏ VƏ TƏBLIĞİNDƏ  



ƏLYAR SƏFƏRLİNİN ROLU 

 

Açar sözlər: anadilli ədəbiyyat, mətnşünaslıq, klassik ədəbiyyat, tərtib, tədqiqat. 

Ключевые  слова:  тюркоязычная  литература,  текстология,  классическая 

литература, составление и издание книг, исследования. 



Keywords: literature in Turkic, textual criticism, classical literature, compilation 

and publication of books, researches.  



 

Dağlarımın zirvəsi, bağlarımın qönçəsi, 

Döyüşdə şaqqıldayan Misri qılıncın səsi 

Səslərin ən incəsi  --- 

Azərbaycan Türkcəsi! 

(X.Rza) 

 

Hər bir xalqın fəxr edə, öyünə biləcəyi bir xəzinə də onun klassik ədəbiyyatı-



dır. Çünki klassik ədəbiyyat özündə həm də xalqın tarixi keçmişini, mədəniyyətini 

əks etdirir. Və bu xəzinə  nə  qədər zəngin olarsa və  nə  qədər çox tədqiq olunub, 

araşdırılıb üzə çıxarılarsa, dəyəri bir o qədər artar. Azərbaycan xalqıı da bu sahədə 

sözün əsl mənasında böyük və zəngin bir xəzinə sahibidir. Məlumdur ki,  əsrlərlə 

yurdumuz ərəb və fars işğallarına məruz qalmış,  bu isə öz növbəsində ədəbiyyata 

təsirsiz ötüşməmişdir. Belə ki hələ ilkin dövrlərdən başlayaraq ədəbiyyatımızın bir 

hissəsi  ana dilimizlə yanaşı ərəb, fars dilində də yazıya alınmışdı. Üç dildə yaranan 

bu ədəbiyyat içərisində anadilli ədəbiyyat xüsusi mövqeyə  malikdir. Çünki bir xal-

qın varlığı ilk əvvəl onun dili və dilinin inkişafı ilə ölçülür. Bəxtiyar Vahabzadənin 

sözləri ilə desək : - 

- Ana dilim, səndədir xalqın əqli, hikməti, 

Ərəb oğlu Məcnunun dərdi səndə dil açmış, 

Ürəklərə yol açan Füzulinin sənəti 

Ey dilim, qüdrətinlə dünyalara yol açmış. 

Səndə mənim xalqımın qəhrəmanlıqla dolu 

Tarixi varaqlanır, 

Səndə neçə min illik mənim mədəniyyətim 

Şan-şöhrətim saxlanır.  

Mənim adım, sanımsan, 

Namusum, vicdanımsan. (1,8) 

Beləliklə də, ana dilində yazılmış əsərlərdə mədəniyyət, tarix və ədəbiyyatın 

inkişafı ilə bağlı məlumatlarla yanaşı, dilimizin inkişafı, zənginlikləri, hansı təsirlə-

rə məruz qalması ilə bağlı məlumat da əldə edə bilirik  ki, bu da mühüm əhəmiyyətə 

malikdir.  

Bu baxımdan da ilk növbədə anadilli ədəbiyyatın aşkara çıxarılıb öyrənilməsi, 

tədqiq olunması və xalqa çatdırılması ədəbiyyat tarixçilərinin əsas vəzifələrindəndir.  



 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



331

Ədəbiyyat tarixçilərimizdən Firidun bəy Köçərli, Salman Mümtaz, Həmid 

Araslı, Mirzağa Quluzadə  və digərləri  ümumiyyətlə  ədəbiyyatımızın öyrənilməsi, 

tədqiqi sahəsində böyük işlər görmüşlər. Lakin bu sırada Ə. Səfərlinin rolu əvəzsiz-

dir. Çünki  Ə. Səfərli Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində anadilli ədəbiyyatın öyrənil-

məsində xüsusi xidmətləri ilə iz qoyan mühüm simalardan biridir.  

Alimin bu sahədəki uğurlarından bir qədər aşağıda bəhs olunacaqdır. Bu 

uğurlara nəzər yetirməmişdən əvvəl isə Əlyar müəllimin  keçib gəldiyi elm yoluna 

ümumi olaraq diqqət yetirək və zəhmətkeş tədqiqatçının ədəbiyyat tariximizə hansı 

töhfələri verdiyini ötəri də olsa gözdən keçirək. 

Klassik  ədəbiyyatımızla bağlı yüzlərlə məqalənin müəllifi olan tədqiqatçının 

yaradıcılıq yolu uzun  və  rəngarəngdir. Tədqiqatçı yaradıcılığı boyu həm klassik 

ədəbiyyatımızla bağlı bir sıra elmi-nəzəri fikirlərlə çıxış etmiş, ayrı-ayrı klassikləri-

mizin  əsərlərinin sadə və anlaşıqlı  bir dillə təhlilini vermiş, həm də ədəbiyyatımı-

zın açılmamış qatlarını açmağa səy etmiş, yeni-yeni yazılı abidələrin üzə çıxarılma-

sında öz xidmətlərini əsirgəməmişdir.  Belə ki, o həm də bir sıra monaqrafiyaların : 

“XVII-XVIII  əsrlər Azərbaycan epik şeiri”, “Qədim və orta əsrlər Azərbaycan 

ədəbiyyatı”, “Məsihi”,  “Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi”, Ankarada çap edilən “Azər-

baycan türk ədəbiyyatı”, Tehranda nəşr olunan “Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi” və s. 

müəllifi  kimi də tanınır.  Füzuli, Nəsimi, Məsihi, Xətayi kimi söz ustalarının sənət 

dünyası   Əlyar müəllimin mükəmməl tədqiqat və şərhlərində daha aydın dərk olu-

nur. Bir çox klassiklərimizi, xüsusilə  də, anadilli ədəbiyyatımızın zirvəsi sayılan  

Füzulini, Nəsimini  oxuyub dərk etdikdən  sonra bu dahi söz ustaları haqqında söz 

demək, əlbəttə ki, çətin bir işdir. Çünki deyəcəyin söz Füzuli ruhuna xələl gətirmə-

məli, həm də onun dühasını ortaya qoymalıdır. Füzuli sözünün yanında sözünün  

qiyməti itməməlidir.  

Ə.Səfərli isə, deyə bilərik ki, bu işi uğurla yerinə yetirmişdir. Klassik ədəbiy-

yatımızın bilicilərindən sayılan X.Yusifli alimin bu sahədəki fəaliyyətini mütəxəssis 

gözü ilə bu cür qiymətləndirmişdir. “Ə.Səfərlinin klasssik şairlərimizin çətin, ilk 

baxışdan anlaşılmaz  şeirlərinin  şərhi və açılması sahəsindəki fəaliyyəti də ayrıca 

qeyd edilməlidir. Bu baxımdan Füzulinin və  Nəsiminin  əsərlərinin nəşrini xatırla-

maq olar. Bu əsərlərin  şərh və izahlarla nəşri, ayrı-ayrı misra və beytlərin məna-

məzmunca araşdırılması, ədəbiyyatşünaslığımızda rəğbətlə qarşılanmışdır.”(2,3)  

Təkcə Füzuli və  Nəsimiyə  deyil, eləcə  də, Bürhanəddin, Xətayi, Məsihi və 

neçə-neçə klassik söz ustadlarına layiq olduğu qiyməti verən alim, bununla da 

ardınca onlarla filoloqun gəlməsinə nail olmuşdur. Bu günün filoloqları məhz Əlyar 

Səfərlinin “Qədim və orta əsrlər Azərbaycan  ədəbiyyatı” (X.Yusifli ilə birgə) və 

“Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi”   dərsliyindən qidalanmışlar.  

Anadilli ədəbiyyata isə daha həssaslıqla yanaşan Ə. Səfərli elə bu sahədə də 

zəngin bir irsə malikdir. Ümumiyyətlə, ömrünü klassik ədəbiyyatın tədqiqinə  sərf 

edən alimin yaradıcılıq yolunda anadilli ədəbiyyat, anadilli ədəbiyyatın öyrənilməsi, 

tədqiqi, nəşri, təbliği xüsusi bir çəkiyə malikdir və ya ayrıca bir mərhələni təşkil 

edir, desək, yanılmarıq. 

Alimin anadilli ədəbiyyata bağlılığı haqqında onunla elmin yollarında gənc 

yaşlarından bu günə qədər yol yoldaşlığı edən  Xəlil Yusifli yazır: “Ə. Səfərli Bakı 

Döövlət Universitetinin fars dili ixtisasını bitirsə də, bütün elmi araşdırmaları zama-

nı türk dilində yazılmış əsərlər və sənətkarlar üzərində tədqiqat aparmışdır.” (3,35) 


 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



332

Həqiqətən də,  Ə  Səfərlinin yaradıcılıq yoluna ötəri nəzər salmaq kifayətdir ki, bu 

sözlərin nə  qədər həqiqətə uyğunluğunun  şahidi olasan. İlk dəfə  məhz anadilli 

ədəbiyyat nümunəsi olan Məsihinin “Vərqa və Gülşa” əsəri ilə tədqiqata başlayan 

Ə. Səfərli təkcə tədqiqatla kifayətlənmədi. 

Hərtərəfli öyrənmək, işini səliqəli görmək vərdişi və hər şeydən də əvvəl milli 

ruhlu vətənpərvər tədqiqatçının anadilli ədəbiyyata bağlılığı onu tədqiqat yolların-

dan mətnşünaslığa doğru apardı. Bununla da tədqiqatın mətnşünaslıqdan ayrı olma-

dığını  da sübuta yetirdi. 

İlk dəfə 1976-cı ildə Qazi Bürhanəddin  Əhmədin bir neçə  qəzəlindən ibarət 

“Gülşənə gəl, nigara, bülbülü gör” adı altında şeir toplusunu çap etdirən tədqiqatçı 

daha sonra  elə ilkin olaraq tədqiqinə başladığı “Vərqa və Gülşa”nın Londonda sax-

lanılan  əlyazmasını  çətinliklə  də olsa əldə edərək,  1977-ci ildə respublikamızda 

nəşrinə nail oldu və bununla da mətnşünaslıq sahəsində ilk imzasını  və  həm də 

uğurlu imzasını atdı. Beləliklə də, “öz elmi fəaliiyyətini quru və mücərrəd fərziyyə-

lərin deyil, sanballı, təkzibedilməz faktların üzərində qurmağı yaradıcılıq üslubu 

seçmiş Əlyar müəllim, elə ilk fundamental əsərində bu üslubu bütün ciddiliyi ilə nü-

mayiş etdirrməyə nail olmuşdur.”(4,10) Bununla da ədəbiyyat tariximizə      gözəl, 

faktlara söykənən   bir tədqiqat əsəri  daxil oldu.  

Lakin alim bununla kifayətlənmədi. Tədqiqatlar, araşdırmalarla yanaşı 

mətnşünaslıq sahəsində də araşdırmalarını davam etdirərək yeni-yeni əlyazmaların 

əldə edilib xalqın ixtiyarına verilməsində mühüm rol oynadı.  

Belə k, onun bir-birinin ardınca tərtib etdiyi Məhəmməd Əmaninin “Əsərləri”,  

“Şəhriyar” dastanı, “Dastani Əhməd Hərami” poeması, Məhəmməd Füzulinin 

“Seçilmiş  əsərləri”, Məhəmməd Füzulinin “”Həqüqətis-süəda”  əsəri (ortaq müəl-

liflə),  Şah  İsmayıl Xətayinin “Əsərləri” (ortaq müəlliflə), Məhəmməd  Füzulinin 

“Şikayətnamə”, yenə də  Məhəmməd Füzulinin “Qoy məni dərdimlə”,  İmadəddin  

Nəsiminin “Seçilmiş əsərləri”, Məhcur Şirvaninin “Qisseyi-Şirzad”, Hamidin “Sey-

fəlmülk”  və s. nəşrləri də məhz bu baxımdan qiymətlidir.  

Burada onu da qeyd edək ki, işinin mütəxəssisi olan alim bu əsərləri yalnız 

tərtib etməklə kifayətlənməmiş, hər bir əsəri tərtib edərkən onlara geniş şərh vermə-

yi də unutmamışdır.  

Anadilli ədəbiyyatın mühüm simalarından olan XIV əsr Azərbaycan şairi Qa-

zi Bürhanəddin Əhməd “Divan”ını nəşrə hazırlayıb xalqın ixtiyarına verməsi də ali-

min bu qəbildən olan xidmətlərindəndir.  

Qazi Bürhanəddin “Divan”ının   1988-ci ildə bütövlükdə nəşr edilməsi Azər-

baycan xalqına sözün əsl mənasında bir töhfə oldu. “Əvvəlcə qazi rütbəsinə qədər 

yüksəlmiş Qazi Bürhanəddin 1381-ci ildən ömrünün sonunadək öz adı ilə adlanan 

dövlətin əsasını qoymuş, dövrünün qüdrətli hökmdarı kimi tanınmışdır. Lakin, şüb-

həsiz ki, onun böyüklüyü və ölməzliyi daha çox ana dilində şeir qoşması, öz sənət 

inciləri ilə dilimizi yüksək və yenilməz bir zirvəyə qaldırmasıdır.” (5,4) Çünki ana 

dilində dövrümüzə qədər gəlib çatan ilk “Divan” Qazi Bürhanəddinə məxsusdur ki, 

bu “Divan”ın aşkar edilməsi isə artıq XIV əsrdə Azərbaycanda ana dilində “Divan”  

yaradıldığını əyani şəkildə sübut edirdi. Ə.Səfərli özü isə XIV əsrdə  ana dilində ilk 

“Divan”ın mövcudluğunu və Qazi Bürhanəddin sənətini düzgün qiymətləndirərək 

yazırdı.  “Böyük bir tarixi vəzifəni şərəflə yerinə yeitrən Qazi Bürhanəddin Azər-

baycan divan ədəbiyyatının özülünü qoymuş, klassik poeziyanın ilkin gözəl 


 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



333

nümunələrini yaratmışdır. Onun yaradıcılığı Həsənoğludan sonra, İmadəddin Nəsi-

midən qabaq mədəniyyət tariximizdə yeni bir əlamətdar hadisə sayıla bilər. ”(6,3) 

Həmin dövrdə bu “Divan”ın nəşri elmi ictimaiyyət tərəfindən də böyük rəğbətlə 

qarşılanmışdır. M. Nağısoylu, X. Yusifli “Divan”la bağlı öz fikir və mülahizələrini  

mətbuat səhifələrində oxucularla bölüşmüşlər. Və bu hadisəni elmimiz üçün uğurlu 

bir hadisə saymışlar.  

Burada onu da qeyd etmək istərdik ki, Əliyar müəllimin  xaricdə çalışması da 

ona bu amalını həyata keçirməkdə böyük kömək oldu. Belə ki, müxtəlif illərdə xari-

ci ölkələrdə Vətənini tərcüməçi, diplomat kimi təmsil edən Əlyar müəllimə işlərinin 

ağırlığıı, çoxluğu yaradıcılıq axtarışlarında bir an da olsun mane olmadı.  Əksinə, 

bunu  ədəbiyyatımızın öyrənilməsi, araşdırılması, hələ açılmamış, elmə  məlum ol-

mayan qatlarının aşkarlanması üçün bir fürsət bilən Əlyar müəllim bu fürsəti yük-

sək dəyərləndirdi və yeni-yeni əlyazmaların üzə çıxarılıb Vətənə gətirilməsində bö-

yük xidmətlər göstərdi. Təkcə son illərdə ədəbiyyatımıza    Əlyar Səfərlinin səyləri 

nəticəsində  “Vərq və Gülşa” əsərinin müəllifi kimi daxil olan Məsihinin “Divan”ını 

aşkar etməsi və həm də güneyli soydaşlarımız üçün  İran İslam Respublikasında çap 

etdirməsi  bu axtarışların  ən gözəl nəticələrindən biridir. Belə ki, Məsihinin “Di-

van”ı  yeganə əlyazma nüsxəsindən 1998-ci ildə Tehranda  nəşr olunmuşdur. Yeri 

gəlmişkən qeyd edək ki, “Məsihinin “Divan”ı Ə.Nəvai ilə M. Füzuli şeirinin əks-sə-

dasıdır”,-  (7,42) deyən alim əsəri  2012-ci ildə geniş şərhlərlə  ölkəmizdə də nəşr 

etdirmişdir.  

 Bütün ömrünü elmə sərf edən, elmin yollarında saç ağardan,  amma bir an da 

olsun yorulmaq nədir, bilməyən və ömrünün  75-ci baharında belə özündə  20 yaşlı 

gəncin gümrahlığını hiss edən qocaman alim bu gün də yorulmaq bilmir, daima 

çalışır, elmə yeni-yeni tohfələr bəxş edir. 

Yuxarıda qeyd etdik ki, Əlyar müəllim elmə  həssaslıqla yanaşır. Burada bir 

məsələni  də xüsusilə vurğulamaq və diqqətə çatdırmaq istərdik ki, bu gün artıq el-

min zirvəsini fəth edən, qayğıkeş alim  tək elmə, ədəbiyyata həssaslıqla yanaşmır, o 

həmçinin elmin yollarında yenicə addım atan gənclərə də xüsusi qayğı göstərir, el-

min yollarında irəliləmək və xalqa xidmət etmək istəyən hər bir insanın əlindən tu-

tub məmuniyyətlə irəliyə aparır, onlara düzgün yol göstərməyi  özünə borc bilir.  

Biz də ömrünün  75-ci baharını qeyd edən AMEA-nın müxbir üzvü, professor,  

filologiya elmləri doktoru, ən əsası isə, qayğıkeş insan, gözəl müəllim, zəhmətkeş 

alim Əlyar Səfərlini təbrik edir, - ömrün uzun, qələmin iti olsun - , deyirik.  

 

Ədəbiyyat 

 

1.

 



Bəxtiyar Vahabzadə  Seçilmiş əsərləri, İki cilddə.  I cild (Şeirlər), Bakı, “Öndər 

nəşriyyatı” 2004, 328 s. 

2.

 

X. Yusifli  “Divan”ın ilk nışri,  Ədəbiyyat və incəsənət qəzeti,  Bakı, 1989, 6 



yanvar 

3.

 



Xəlil Yusifli “Kim nə miqdar olsa”, Azərbaycanın elm və  mədəniyyət 

xadimkləri: Əlyar Səfərli  Biblioqrafiya, Bak, “Elm”,2008, 128 s. 

4.

 

T.Kərimli “Klassik ədəbiyyatımızın görkəmli tədqiqatçısı”, Azərbaycanın elm 



və mədəniyyət xadimkləri: Əlyar Səfərli  Biblioqrafiya, Bak, “Elm”,2008, 128 s. 

 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



334

5.

 



M. Nağıyev “Qazi Bürhanəddin “Divan”ının ilk nəşri”, “Azərbaycan müəllimi 

qəzeti” Bakı, 1989, 20 yanvar 

6.

 

Əlyar Səfərli “Ön söz”, Qazi Bürhanəddin “Divan”, Bakı, “Öndər nəşriyyatı”, 



2005, 720 s. 

7.

 



Ə.Səfərli “Məsihi”, Məsihi  “Divan” , Bakı,”Elm”,  2012, 480 s. 

 

Селтенет Алиева 



Роль Алияра Сафарли в изучении и пропаганде отечественной  

литературы на родном языке 

Резюме 

 

В представленной статье проводится общий анализ творческого пути ис-



следователя, текстолога ученого Алияра Сафарли. Далее автор статьи касается 

деятельности и работ ученого в связи с отечественной литературой на родном 

языке и говорит о произведениях, изданных им.  

Ученый не ограничился лишь составлением книг, он дал к ним содержа-

тельные  комментарии.  Творческий  путь  А.Сафарли  был  высоко  оценен  и  со 

стороны специалистов. Все эти вопросы подробно рассмотрены в статье. 

 

Seltenet Aliyeva 



Role of Aliyar Safarli in the study and promotion of our literature  

in the native language 

Summary 

 

In the article author provides the general overview of creative way of the 



researcher, textual scholar Aliyar Safarli. Further author affects activities and works 

of the scientist related to our literature in the native language, speaks about the 

works published by them. The scientist is not limited only to drawing up the books, 

he gave meaningful comments to this works. Creative way of A.Safarli was highly 

appreciated also by professionals. All these issues are discussed in detail in the 

article. 

 

Rəyçi:           Ataəmi Mirzəyev 



           filologiya  elmləri doktoru, dosent  

 


 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



335

                                                                         AQŞİN  DADAŞZADƏ   

                                           AMEA Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutu 

                                                                      agshin1960@rambler.ru 

 

                        AZƏRBAYCAN DRAMATURGİYASININ JANR 

                  SPESİFİKASININ TƏDQİQİNİN BƏZİ PROBLEMLƏRİ  

 

Açar sözlər: dramaturgiya, komediya, faciə, dram, janr 

Ключевые слова: драматургия, комедия, трагедия, драма, жанр 

 

Key words: dramatic works, comedy, tragedy, drama, genre 



        

  Bədii əsərin estetik mahiyyəti, onun insanların emosiyalarına və ilk növbədə 

şüuruna təsiri, tətbiq edilən ifadə vasitələrinin kəskinliyi bir çox hallarda yazıçının 

öz fikirlərini bölüşmək üçün seçdiyi ədəbi növün xüsusiyyətləri ilə bilavasitə 

bağlıdır. Bu cəhətdən ədəbiyyatın dram növü xüsusi spesifikaya malik olduğundan 

daha böyük maraq kəsb edir. Ona görə ki, kökləri qədim mərasim ayinləri ilə bağlı 

olan dramaturgiya bir sıra özəl cəhətlərinə görə daha cazibəli, bəlkə də daha sehrli 

mahiyyətə malikdir. Əgər hər hansı roman, povest, şeir əsasən oxunmaq üçün nə-

zərdə tutulmuşsa, dram əsərinin qayəsini anlamaqdan ötrü onu həm mütaliə etmək, 

həm də teatr səhnəsində izləmək olar və bu, daha məqsədəuyğundur. Bəzən müəy-

yən bir faciə, yaxud komediyanın müxtəlif teatrların quruluşundakı səhnə təfsiri ilə 

tanış olarkən eyni bir əsərin daşıdığı məna yükünü ayrı-ayrı rejissorların təxəyyülü, 

konsepsiyası və yozumu nöqteyi-nəzərindən müzakirə etmək, dəyərləndirmək üçün 

münbit zəmin yaranır ki, bu da mütəxəssis və tamaşaçı rəylərinin daha əhatəli şəkil-

də formalaşması üçün faydalıdır.  

Dram əsərlərinin fərdi çalarları, onların emosionallıq dərəcəsi və bədii keyfiy-

yətləri, nəhayət,  ən başlıcası, insanlarda müəyyən ovqat yarada bilmək qabiliyyəti 

hələ antik dövrdən başlayaraq zaman-zaman nəzəriyyəçilərin diqqətini özünə  cəlb 

etmiş, bu sahənin görkəmli nümayəndələrini  ədəbiyyat aləminin hələ indinin 

özünədək qaranlıq qalan və mübahisələrə səbəb olan cəhətlərinə aydınlıq gətirməyə 

vadar etmişdir.  Əlbəttə, burada poetika ilə bağlı  nəzəri suallara cavab tapmaqdan 

ötrü klassik dram nəzəriyyəsinin ümumi qanunlarına, onun bölgü prinsiplərinə 

istinad etmək və beləliklə, səhnə üçün yazılmış əsərlərin dolğun qiymətini vermək 

mümkündür. Söhbət ondan gedir ki, pyesin süjet xəttinin inkişafı, baş verən 

hadisələrin qəhrəmanların taleyinə  təsiri, onların müxtəlif səhənələrdə düşdüyü 

vəziyyətlərin xüsusiyyətləri, nəhayət,  əsərin hansı finalla bitməsi janr bölgüsünün 

müəyyənləşdirilməsində az rol oynamır. Amma bir məsələ də vardır ki, gerçək əla-

mətlər toplusu nə qədər yekrəng tərkibli olsa da, onların daxili mexanizminə, çalar-

larına və incəliklərinə kifayət qədər fərqli baxışlar mövcuddur. Ona görə də səhnə 

üçün yazılmış hər hansı bir əsərin janrının təyin olunması zamanı müxtəlif fikirlər 

ortaya qoyulur və  həmin fikirlər bəzən bir-birini inkar edir. Nəticədə konkret bir 

pyesin poetika baxımından növ mənsubiyyəti ilə əlaqədar xeyli dərəcədə müstəqil 

və eyni zamanda mübahisəli fikirlər səslənir. Nəzərə alınmalıdır ki, “sadəlik—baş-

lanğıc deyil, nəticədir. Məhz bu amilə görə onun, öz mənbəyini nəzərə çarpmayan 

məqamlardan və sanki yaxında, “əl altında” olan cisimlərin “sadəliyindən” alan bö-

yüklüyü üzə çıxır”(5, 35). Əlbəttə, bu fikri mövzumuzla əlaqələndirib israr edə bilə-



 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



336

rik ki, sadə ifadə vasitələri istənilən əsərin qayəsinin daha dərindən anlaşılması üçün 

pozitiv mahiyyəti olan bir amildir. Belə olduqda, hələ Qədim Yunanıstanda yaşayan 

və yaradan görkəmli söz, sənət ustalarının zəngin bədii irsinin poetik incəliklərinə 

qiymət vermək o qədər də asan məsələ kimi görünmür. Söhbət ilk növbədə bizimlə 

onlar arasında olan və minilliklərlə ölçülən zaman məsafəsindən gedir. Bundan 

əlavə,  ən mükəmməl tərcümə belə, hər hansı konkret zaman kəsiyində mövcud 

ictimai-siyasi şərait, o şəraitin, əsərin konfliktinə qida verdiyi məna haqqında tam 

təəssürat yaratmır və beləliklə, müəllif fikrinin dərk edilməsi müəyyən qədər çətin-

ləşir ki, bu da öz növbəsində  bədii nümunənin ilk növbədə ideoloji mahiyyətinin 

təyin edilməsində az və ya çox dərəcədə subyektivizmə yol açır. Ona görə  də 

indinin özündə belə Sofoklun, Esxilin, Evripidin əsərlərinin janr mənsubiyyəti haq-

qında mülahizələr müxtəlif istinad nöqtələrinə söykəndiyindən, həmin məsələ ilə 

əlaqədar konkret və hamı üçün ümumi olan bir fikir formalaşdırmaq müşkül bir 

məsələyə çevrilir. Problemin heç də sadə olmadığını vurğulamaq üçün, məsələn, 

Evripidin “Medeya” əsərinə müraciət edək. Burada konfliktin müxtəlif vasitələrlə 

qızışdırılması  nəticəsində  əsərin müəyyən bir yerində elə bir vəziyyət yaranır ki, 

Medeya bəlkə  də düşünmədən, ağına-bozuna baxmadan silsilə  şəklində  qətllər 

törədir.  Əlbəttə, bu qadının hərəkətləri həddindən artıq qəddar səciyyə daşısa da, 

əslində onun bir insan, ələlxüsus təhqir edilmiş bir həyat yoldaşı kimi keçirdiyi iz-

tirablar başa düşüləndir. Təbii ki, bugünün nöqteyi-nəzərindən yanaşılarsa, hətta 

doğma uşaqlarını belə qətlə yetirməkdən çəkinməyən Medeyanın hərəkətlərinin psi-

xoloji səbəbləri, yəqin ki, tibbi ekspertiza vasitəsilə araşdırılmalıdır. Lakin nə bizim, 

nə də ki, vaxtilə Evripidin qarşısında belə bir məqsəd dayanmadığından, diqqətimizi 

“Medeya”nın sırf janr mənsubiyyəti məsələsinə yönəldək. Əgər əsərdə cərəyan edən 

hadisələrə bir qədər soyuqqanlı yanaşaraq emosiyalarımızı kənara qoysaq, təhlil im-

kanlarımızı cəmləşdirsək, aşkar edə bilərik ki, burada müəyyən bir janr müəmması 

vardır. Lakin həmin müəmma çox sadə bir şəkildə öz həllini tapır. Məsələ isə ondan 

ibarətdir ki, zahirən olduqca qanlı, faciəvi görünən hadisələrin üst qatı altında xeyli 

dərəcədə geniş yayılmış bir məişət probleminin təzahürləri vardır. Bu məqamda 

əsər haqqında ifadə edilən belə bir nöqteyi-nəzər kifayət qədər inandırıcı görünür: 

“Medeya”—Evripidin ailə münasibətləri çərçivəsində mənəvi müvazinətin qorunub 

saxlanılmasının zəruriliyi haqqında fikirlərini əks etdirən bir ailə-məişət dramıdır” 

(4, 265).  

Dram  əsərinin yaratdığı  əhvali-ruhiyyənin, onun mənəvi-psixoloji təsir im-

kanlarının təyin olunmasında bir sıra çox da gözəçarpmayan məqamlar vardır. Əgər 

toxunduğumuz mövzunu dərinləşdirmək yolu ilə gediriksə, qeyd etməliyik ki, bu 

baxımdan, məsələn, faciəvilik kateqoriyası üzərində dayanmaq lazımdır. Heç bir 

şübhə yoxdur ki, həqiqi faciədə ideya və məzmun dairəsi çərçivəsində böyük fəlsəfi 

problemlərlə uzlaşan mətləblər üzə çıxmalıdır. Eyni zamanda gərgin ictimai-siyasi 

mübarizələr fonunda güclü xarakterlərə malik qəhrəmanların toqquşması baş ver-

məlidir. Həm də səhnəni əhatə edən ehtiraslar burulğanında ümumi vəziyyət, qüv-

vələr nisbəti heç də əsas pozitiv ideyanın daşıyıcısı olan qəhrəmanın tərəfində olma-

malıdır. Bütün sadalanan amillərlə yanaşı, əgər müəllif əsərin finalında öz qəhrəma-

nına fiziki cəhətdən ölüm hökmü “imzalasa” belə, insanlar həmin personajın 

apardığı mübarizənin ali məqsədinə inanmalı və bu mübarizənin, heç olmazsa, pers-

pektiv gələcəkdə qələbə ilə nəticələnəcəyinə olan ümidlərini üzməməlidir. Məsələn, 


 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



337

ən qədim faciələrimizdən olan “Müsibəti-Fəxrəddin”də (N.Vəzirov, 1896) mənalı 

bir mövzu, olduqca cazibədar bir dramaturji dispozisiya, müəllif fikrinin inkişaf 

etdirilməsindən ötrü uğurla seçilmiş tipik və qeyri-tipik qəhrəmanlar vardır.  Əgər 

şahmat terminologiyasını işə salsaq, tərəddüd etmədən söyləyə bilərik ki, dramaturq 

artıq oyunun debütündə üstün bir mövqeyə malikdir. Şübhəsiz ki, əsərin əvvəlində 

bədii manevr baxımından belə bir perspektivli vəziyyət heç də öz-özünə yaranma-

mış, göydən yerə asanlıqla enməmişdir. Bu fakt N.Vəzirovun uzun sürən düşüncələ-

rinin və dramaturji istedadının bəhrəsidir. Beləliklə, müəllif xaricdə oxuyub ali 

məqsədlərlə doğma yurda qayıdan Fəxrəddini tələsmədən dram intriqasının ümumi 

planına daxil edir və onun ideoloji hədəflərini açmağa başlayır. Lakin əsərin ilk sə-

hifələrindən (səhnələrindən) etibarən təsvir edilən mühitdə sanki  dəf edilməsi 

mümkün olmayan ağır bir ovqat hiss olunmaqdadır. Bu ovqat onillər, bəlkə  də 

yüzillər boyu formalaşıb bərkimiş, sümükləşmişdir. Doğma mühit geri qayıtmış 

Fəxrəddini cismani şəkildə  qəbul etsə  də, onun düşüncə  tərzini, yad ölkədə yeni 

çalarlar  əldə etmiş psixoloji-mənəvi durumunu və maarifpərvər ideyalarını  qəbul 

etmir. Ona görə ki, Fəxrəddinin vaxtilə tərk edib getdiyi məkan öz qayda-qanunları 

ilə yaşamağa vərdiş etmişdir. Hər hansı yenilik onun oturuşmuş patriarxal ab-ha-

vasına ziddir. Deməli, burada faciə janrının tələblərinə cavab verə biləcək bir əsərin 

yaranması üçün kifayət qədər zəmin vardır. Bu əminlik, qəhrəmanı əhatə edən mü-

hitin təmsilçilərinin gücü ilə onun şəxsi müqavimət qüvvəsi arasında olan qeyri-bə-

rabərlik təəssüratı  nəticəsində daha da möhkəmlənir. Bunun ardınca müəllif faciə 

janrının  əsas normativlərinə uyğun olaraq pyesin əsas personajını müxtəlif 

çətinliklərlə üzləşdirməyə başlayır. Lakin amansız reallıqla artıq ilk toqquşma qəh-

rəmanın qəlbinə sağalmaz mənəvi yaralar vurur. Bir-birini fantasmaqorik tərzdə 

əvəz edən qanlı hadisələr  əsərin süjet xəttini qarşısıalınmaz bir tərzdə  ağır bir 

razvyazkaya doğru sürükləyir və Fəxrəddin, təəssüf ki, bu mehvərindən çıxmış pro-

seslərin qarşısını almaq iqtidarında deyil. Əsərin finalı bir-birinə düşmən olan iki 

nəslin nümayəndələrinin qarşılıqlı qətlləri—ağır fiziki itkiləri ilə yadda qalır. Bura-

da hadisələr o qədər sürət və şiddətlə cərəyan edir ki, sanki söhbət qan ədavətindən 

deyil, döyüş meydanında baş verən hadisələrdən gedir. Qeyd edilməlidir ki, 

N.Vəzirov öz pyesində sözün həqiqi mənasında güclü dramaturji dinamika və eks-

pressiyaya nail olmuşdur. Doğrudan da, “Müsibəti-Fəxrəddin” əsəri, faciə janrının 

parlaq nümunəsi haqqında fikir yürütməyə, elə bil ki, əsaslı surətdə imkan verir. La-

kin finalda, sanki janrın tələblərinə aid daha bir komponent çatışmır. Söhbət xeyir 

qüvvə və niyyətlərin müvəqqəti məğlubiyyətinə baxmayaraq, onların haçansa qalib 

gələcəyi ilə bağlı hissin oyanmamasından gedir. Biz təsvir olunan mühitin gələcək 

perspektivlərinin işıqlı çalarlar əldə edəcəyinə bir o qədər də inanmırıq, çünki 

“Müsibəti-Fəxrəddin”in ümumi ruhu və  məzmunu nikbin ovqat yaratmaqdan çox 

uzaqdır. Burada pyes boyu bir neçə dəfə təkrarlanan “bir güllə bahar olmaz” kəlamı 

da heç cür yaddan çıxmır. Beləliklə, pyesin spesifik çalarlarının ətraflı təhlili nətic-

əsində elə təəssürat oyanır ki, onun janrının dəqiqləşdirilməsi ilə əlaqədar müəyyən 

polemikaya ehtiyac vardır. 

Janr etibarilə mübahisələr doğuran pyeslərdən biri də “İnsan” mənzum dramı-

dır (S.Vurğun, 1945). Burada qaldırılan problem, onun ümumbəşəri fəlsəfi vəzni, 

ifadə vasitələrinin incəliyi həmin bədii nümunəni Azərbaycan ədəbiyyatında şeirlə 

yazılmış  ən uğurlu  əsərlər sırasında görməyə imkan verir. İctimai-siyasi dünya-


 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



338

görüşlərinin toqquşması, bir-birinə tamamilə zidd ideoloji platformaların mübarizəsi 

əsərdə özünü açıq şəkildə göstərsə də, müəllif tam mənada monumental səciyyəyə 

malik güclü qəhrəmanların surətini yarada bilməmiş, yaxud belə bir vəzifəni 

qarşısına qoymamışdır. Baş qəhrəman Şahbaz nə qədər humanist bir filosof olsa da, 

onun fəlsəfi sistemi ümumbəşəri mahiyyət daşısa da, əsir düşdüyü düşmənlərin onu 

fiziki cəhətdən susdurmaq üçün hər cür imkanı vardır. Belə bir ağır şəraitdə Şahba-

zın əks cəbhənin nümayəndələri qarşısında inamlı duruşuna baxmayaraq, o, kobud 

güc vasitəsilə  əzilir, qətlə yetirilir. Lakin cismani ölüm filosofun mənəvi-ideoloji 

inanclarının üstündən xətt çəkə bilmir. Bu zaman elə bir illüziya yaranır ki, müəllif 

janr axtarışları çərçivəsində özü də hiss etmədən uğurlu addım atmış, tam mənada 

mənzum bir faciə yarada bilmişdir (halbuki S.Vurğun heç vaxt “İnsan”ı faciə adlan-

dırmamışdır – A.D.). Lakin “İnsan”, mövzusu baxımından deyil, onun bədii-drama-

turji vasitələrlə işlənməsi cəhətdən faciə janrının bir nümunəsi kimi o qədər də inan-

dırıcı görünmür. Şahbazın, kamalın ümumbəşər kontekstində  nə vaxtsa qalib gələ 

biləcəyi haqqında təkrarlanan düşüncələri, onun fəlsəfi ritorikası real gerçəkliklə tə-

zad təşkil edərək bu personajı mahiyyət etibarilə daha çox orta əsrlər ədəbiyyatının 

utopik, hətta bir qədər qeyri-müəyyən məramlı qəhrəmanlarına yaxınlaşdırır ki, bu 

da XX əsrin ortalarında dünya çapında mövcud olan reallıqla uyuşmur. Eyni zaman-

da onun, kommunizmin az qala otuz ildən sonra bütün yer üzündə qalib gələrək bə-

şəriyyəti xoşbəxtliyə qovuşduracağına olan dolayısı inamı da ciddi təsir bağışlamır. 

Bütün bu məqamlar əsərin nikbin finalla yekunlaşmasına dair bəzi şübhələr oyadır. 

“İnsan” qələmə alındıqdan cəmi bir neçə onillik ötdükdən sonra kommunizm haq-

qında proqram xarakterli fikirlərin, sosialist ideyalarının əsas daşıyıcısı olan SSRİ 

kimi dövlətin tarix səhnəsindən qeyb olması  və son illərdə Yer kürəsini bürüyən, 

onminlərlə insanın amansızcasına məhv edilməsi ilə müşayiət olunan dəhşətli hadi-

sələr isə bu illüzor nikbinliyin üzərindən birdəfəlik olaraq çarpaz xətt çəkmiş olur. 

Görünür ki, incə yaradıcı duyuma və dərin təhlil imkanlarına sahib olan S.Vurğun, 

əsərinin janr mənsubiyyətini göstərəkən onun bütün spesifik çalarlarını göz önünə 

gətirmiş  və zənnimizcə, burada “mənzum dram” təyinatına üstünlük verməklə  bə-

dii-nəzəri obyektivlik prinsipinə sadiq qalmışdır. Halbuki vaxtilə qiyabi olaraq belə 

fikirlər səslənirdi ki, müəllif mövcud tarixi-siyasi konyunkturanın tələblərinə  əsa-

sən, istəsə belə, bu əsərini faciə kimi xarakterizə edə bilməzdi.   

Sənətdə ciddilik, düzgün seçilmiş, yerində işlənən bədii vasitələrlə auditoriya-

ya  əbədi dəyərə malik fikir və ideyalar aşılamaq hər zaman yaradıcı insanlar qar-

şısında duran mühüm vəzifə olmuşdur. Bu baxımdan ciddi komediya anlayışı özü-

nün tərbiyəedici pafosu etibarilə xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Nəzərə alınmalıdır ki, 

“komediyaya məxsus gülüş ümumi, kortəbii və amansız inkar, nəyi isə dağıtmaq 

demək deyildir. Ağıllı fikirlərin əsasını bəşəri nihilizm deyil, yüksək estetik ideallar 

təşkil edir. Məhz onların təsdiqindən ötrü tənqiddən istifadə edirlər. Ona görə də gü-

lüş eyni dərəcədə  həm inkaredici, həm də  təsdiqedici mahiyyəti olan tənqidi bir 

qüvvədir” (3, 90). XIX əsrdə (M.F.Axundov) və XX əsrin  əvvəllərində  (əsasən 

N.Vəzirov) yazılan Azərbaycan komediyaları öz quruluşu, süjet xətti və mövzuları-

nın işlənmə keyfiyyəti baxımından səviyyəcə yüksək, tərbiyəedici dram əsərləri sta-

tusuna  əsasən cavab verirdilər. Bu əsərlərdə müəlliflər ümummilli kontekstdə bö-

yük  əhəmiyyəti olan problemlərə toxunur və onları  tənqidi priyomlar vasitəsilə 

bədiiləşdirərək həm mənalı gülüş yaradır, həm də bu gülüşün təsiri ilə o zamankı 


 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



339

cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinə təsir etmək vəzifəsini həll edirdilər. Azərbaycanda 

klassik mənada dramaturgiya Avropa ölkələri ilə müqayisədə daha gec meydana 

gəlsə də, göstərilən müəlliflərin əsərlərinin həm ümumilikdə dram növünün, həm də 

konkret olaraq komediya janrının əzəli normativlərinə bir çox cəhətdən uyğun gəl-

diyini də qeyd etmək lazımdır. Lakin tarixi inkişafın istiqaməti, ictimai-siyasi for-

masiyanın gözlənilmədən dəyişməsi, şübhəsiz ki, komedioqrafların yalnız dünyagö-

rüşü və mövzularına deyil, həm də yaradıcılıq metodu və əsərlərin estetik parametr-

lərinə də təsir göstərməyə başladı. Nəticədə janrın ehtiva etdiyi vəziyyətlər, xarak-

terlər, lirik, yaxud satirik komediyalar əvəzinə məzmun və ideya baxımından dola-

şıq, müəyyən hallarda isə müəllifin  əsil qayəsi haqqında dumanlı fikirlər oyadan 

nümunələr çoxalmağa başladı. Komediya sahəsində uzun müddət mövcud olan “qu-

raqlıq”dan sonra “Toy” əsərinin (S.Rəhman, 1937) meydana gəlməsi Azərbaycan 

ədəbiyyatında bu janrın üslub və forma baxımından inkişafının müvafiq yolu tapıla-

cağı ümidini yaratsa da, gerçəklikdə  həmin bədii-estetik proses bir qədər başqa 

çalarlar əldə etmişdir. İctimai qüsur və tendensiyaların tənqidində liberalizm möv-

qeyinin seçilməsi, cəmiyyətin mənəvi-əxlaqi dayaqlarını sarsıdan təhlükəli ünsürlə-

rin ifşa olunması  əvəzinə, bəzən müəllif qələmi ilə sanki tərbiyə edilməsi, yaxud, 

bunun tam əksi olaraq, bədii cəhətdən şübhəli priyomlarla alçaldılması, nəyin baha-

sına olursa-olsun gülüş effekti yaradıb tamaşaçını əyləndirmək istəyi komediyaları-

mızın janr şəffaflığına, onların təbii, sağlam komikliyinə ciddi zərbə endirmişdir. 

Odur ki, faktiki olaraq komediya kimi təqdim edilən bəzi  əsərlərdə vodevil, fars, 

buffonada elementləri üzə  çıxmışdır ki, bunun nəticəsi olaraq forma və  məzmun 

vəhdəti pozulmuş, müəllif fikrinin təsbit olunması üçün heç də mühüm əhəmiyyət 

daşımayan ikinci dərəcəli təfərrüatlar üstünlük təşkil etmişdir. Bəzən dramaturqlar 

auditoriyanın hisslərini ələ almaqdan ötrü dramatik xəttin qəsdən zəiflədilməsi yolu 

ilə müəyyən mənada novatorluğa meyl göstərmiş, komediyaları, onların qaldırmalı 

olduğu ciddi problemlərin təsvirindən və qiymətləndirilməsindən uzaqlaşdırmış, 

əslində lirik-sentimental çalarlara üstünlük vermişlər. Bu halda əgər ifadə 

vasitələrinin tətbiqi baxımından ölçü hissi gözlənilmişsə, əsərlərin bədii-tərbiyəedici 

mahiyyəti əsasən mühafizə olunmuşdur. Lakin bəzən həmin bədii-estetik müvazinə-

ti qoruyub saxlamaq mümkün olmadığından, məzmunca amorf, ideyaca müəmmalı, 

qeyri-müəyyən janr yönümlü nümunələr yaranmışdır. Çünki komediyanın  əsas 

məqsədi əyləndirmək, bir növ operetta effekti yaratmaq deyil, insanları müvafiq ya-

radıcılıq üsulları ilə cəmiyyətin problemlərinə qarşı diqqətli olmağa yönəltməkdir. 

Bu halda müəlliflərin  əsil komik gülüşlə  mənfi qəhrəmanı birləşdirən telləri bədii 

cəhətdən təbii işləməsi, eyni zamanda zəruri əhəmiyyətə malik islahedici xüsusiy-

yətləri qabartması bacarığı heç bir vəchlə  nəzərdən qaçırıla bilməz.  Əks təqdirdə, 

yəni “bu vəhdət parçalananda ciddi ictimai gülüş  məhv olur. Şübhəsiz,  şən, lirik 

komediyalar ola bilər. Lakin yalnız lirikadan ibarət olan komediyalar ola bilməz. 

Ciddi komik xarakteri, qüvvətli ictimai konflikti komediyada lirika əvəz edə bil-

məz” (2, 98). 

Maraqlıdır ki, Sabit Rəhman və Mirzə İbrahimov kimi qüdrətli komedioqraf-

larımız öz yaradıcılıq vəzifə və imkanlarına nə qədər ciddi yanaşsa da, dövrün mü-

hüm, aktual məsələlərini teatr sənətinin zəngin arsenalı vasitəsilə gündəmə gətirmə-

yə çalışsa da, janrın poetikası və təbiətindən irəli gələn əbədi qanunları gözləməyə 

səy göstərsə də, heç də həmişə bu işin öhdəsindən axıradək gəlməyə müvəffəq ol-


 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



340

mamışlar. Təbii ki, dramaturgiya sahəsinin bu ustadlarının yaradıcılığındakı  bəzi 

qüsurlar digər müəlliflərin yazdığı komediyalarda daha qabarıq şəkildə üzə çıxmış-

dır. Bu halda hətta üslub, forma və bədii priyomların müxtəlifliyinə yönələn zahiri 

səylər də,  əlbəttə, tam mənada səmərə verməmiş,  əsil komiklik vasitəsilə gülməli 

vəziyyətlər yaratmağa hesablanan tapıntılarla səthi, vəzncə yüngül səhnə effektləri, 

balaqan tipli yersiz əlavələr bir-birinə qarışaraq, əsərləri müsbət səciyyəli ideallar-

dan uzaqlaşdırmış və bunun məntiqi davamı olaraq həm janr oriyentirləri pozulmuş, 

həm də sənət meyarları enmişdir. 

Azərbaycan  ədəbiyyatında dramın bir janr kimi inkişafı, zaman ötdükcə  əv-

vəllər bəlli olmayan çalarlarla zənginləşməsi də diqqətəlayiq bir proses hesab edilə 

bilər. Milli dramaturgiyada bu qəbildən olan əsərlərin yazılması  əsasən ötən  əsrin 

20-ci illərindən başlayaraq vüsət almışdır. Belə olan təqdirdə qələmini uzun müddət 

bu sahədə sınayan müəlliflərdən biri—İ.Əfəndiyevin yaradıcılığına diqqət yetirmək 

məqsədəuyğun görünür. Səciyyəvidir ki, dramaturqun hələ ilk pyesləri—“İntizar” 

(M.Hüseynlə birgə, 1944), “İşıqlı yollar” (1946), “Bahar suları” (1948) həyatda 

cərəyan edən proseslərə bir növ seyrçi mövqedən yanaşma, xəfif romantika və lirik 

emosiyalar üzərində köklənən bir ovqatla aşılanmışdır. Artıq bu əsərlərdə müəllifin 

ənənəvi dramaturgiyanın cəbbəxanasında olan priyomlardan kənara çıxmaq, süjet 

xəttini lirik ünsürlərlə bəzəmək, qəhrəmanları bir qədər mücərrəd aləmə qərq etmək, 

bir sözlə, janr etibarilə yeni tipli dramlar qələmə almaq istəyi hiss edilməkdədir. Bu 

baxımdan dramaturqun sırf mənəviyyat və ictimai əxlaq məslələrinə həsr olunmuş 

“Atayevlər ailəsi” pyesi (1954) konfliktinin kəskinliyinə görə bir qədər fərqli təsir 

bağışlayır. Ümumiyyətlə, göstərilən  əsəri həm problematikasına, həm də onun 

dramaturji cəhətdən həlli yollarına görə ictimai-məişət dramı adlandırmaq olar ki, 

bu da vaxtilə janrın imkanlarının genişləndirilməsi baxımından müəyyən perspek-

tivlər vəd edirdi. Lakin İ.Əfəndiyev bütün yaradıcılığı boyu sənətdə şərti olaraq li-

rik-psixoloji üslub adlanan bədii istiqamətə meylli olmuşdur ki, bu amil də Azər-

baycan ədəbiyyatında dram janrının daha da şaxələnməsinə, mövzu və estetik məz-

mun etibarilə  zənginləşərək özünəməxsus inkişaf yolu ilə irəliləməsinə  təkan ver-

mişdir. Zənnimizcə, yazıçının yaradıcılığına 1930-50-ci illərdə bütün sovet məka-

nında, demək olar ki, sənət növlərinin hamısını təzyiq altında saxlayan “konfliktsiz-

lik nəzəriyyəsi” təsirsiz ötüşməmişdir. Hər hansı bir konfliktin təsvirini vaxtı ötmüş 

bir hal sayan, həyatda və cəmiyyətdə mövcud olan problemlərə bəzək verərək, ger-

çəkliyin yalnız işıqlı tərəflərini göstərməyi tələb edən, əsər qəhrəmanlarının yolun-

dakı maneələri müəllifin iradəsi ilə yumşaldan, hətta tamamilə yox edən bu nəzəriy-

yə  sənət aləmində ideya-bədii mükəmməllik baxımından xeyli fəsad yaratsa da, 

onun, bəlkə qeyri-ixtiyari olaraq, pozitiv tərəfləri də olmuşdur. Belə ki, məsələn, 

ədəbiyyatda, o cümlədən dramaturgiyada kəskin toqquşmaların, xarakter və əqidələr 

mübarizəsinin işlənməsinə əslində tabu qoyulan bir şəraitdə İ.Əfəndiyev kimi qələm 

sahibləri zamanın nəbzini “tutmağa” məcbur olmuş, yeni mündəricə və ifadə vasitə-

ləri axtarışına çıxmış və beləliklə, bu axtarışlar, üslubuna görə əvvəllər bəlli olma-

yan yaradıcılıq təzahürləri ilə  nəticələnmişdir. Odur ki, konkret halda şərti olaraq 

“İ.Əfəndiyev teatrı” adlanan hadisə heç də təsadüfi səciyyə daşımır. Bu prosesin tə-

bii davamı olaraq dram janrında yazılan əsərlərdə insan qəlbinin dəruni, müəyyən 

qədər intim hissləri ön plana çəkilmiş, hər bir fərdin  şəxsi həyatı  və psixoloji 



 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



341

sarsıntıları dramaturgiyanın imkan verdiyi vasitələrlə, sanki bir projektorun şüaları 

ilə işıqlandırılmışdır. Bəzən bu dramlarda sosial və fəlsəfi mahiyyət arxa plana keç-

sə də, məişət təfərrüatlarının və hisslərin təsvirinə daha çox yer ayrılsa da, müəlli-

fin, dram janrının ifadə imkanlarını genişləndirmək, səhnə üçün yazılan  əsərlərin 

məzmun və formasını müsbət mənada təftiş etmək baxımından fəaliyyətinin məqsə-

dəuyğunluğu şübhə predmeti ola bilməz. 

Hələ ötən əsrin ortalarında akademik Məmməd Arif ədəbiyyatda həmişəyaşar 

yaradıcılıq vəzifələrinin labüdlüyünü nəzərdə tutaraq yazırdı: “Böyük ehtiraslarda, 

bəşəri ehtiraslarda böyük fikirlər, mənalar saxlanmışdır; insanlar dəyişir, lakin in-

sanın qəlbi və fikri üçün əbədi qanun olan mənalar az-çox dəyişsələr də, yenə bir 

məna olaraq yaşayırlar” (1, 192). Deməli, dramaturgiyanın poetika aydınlığı ba-

xımından səhnə əsərlərinin janr bölgüsü və kateqoriya mənsubiyyəti haqqında pole-

mikalar nə qədər faydalı olsa da, hər bir zaman əsas meyar olaraq yaradıcılığın ide-

ya məzmunu və bədii siqlətinə xüsusi önəm verilmişdir. Belə olan təqdirdə məsuliy-

yətsiz  şəkildə  qələm işlədib oxucu və tamaşaçıların diqqətinə “təcavüz etmək”, 

zövqləri korlamaq yolverilməzdir. 

 

Ədəbiyyat 



 

1.Məmməd Arif. Seçilmiş əsərləri. Üç cilddə. I c. Bakı: Elm, 1967 

2.Yaşar Qarayev. Səhnəmiz və müasirlərimiz. Bakı: Azərnəşr, 1972 

3. Борев Ю. Эстетика. Москва: Издательство политической литературы,1981 

4. Поспелов Г. Теория литературы. Москва: Высшая школа, 1978 

5. Хайдеггер М. Исток художественного творения. Москва: “Академический 

    проект”, 2008 



Yüklə 3,95 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   30   31   32   33   34   35   36   37   ...   45




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə