Азярбайъан милли елмляр академийасы м. Фцзули адына ялйазмалар институту



Yüklə 3,95 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə36/45
tarix05.05.2017
ölçüsü3,95 Mb.
1   ...   32   33   34   35   36   37   38   39   ...   45

1.

 

Ən qədim mifoloji görüşlər:  

Buraya son dərəcə  qədim mifik-əsatiri görüşlər aiddir. A.Xəlil göstərir ki

Novruz bayramının mifoloji əsaslarında qışın yazla əvəzlənməsi, təbiətin ölüb 

dirilməsi mifi durur (1, s. 116).  

Vaxtilə bu mifdən bəhs edən M.Seyidov göstərir ki, bir çox xalqlarda o sıra-

dan da azərbaycanlılarda yazın qışı əvəz etməsi mifologiyada vuruş kimi təsəvvür 

olunmuşdur (2, s. 9).  

“Ölüb-dirilmə” mifologoyada əsas və qədim motivdir. P.A.Qrintser ölüb-diri-

lən tanrı obrazı haqqında yazır ki, o, əjdaha, xtonik demon, yaxud təbiətin struktur-

dağıdıcı qüvvələrini təcəssüm etdirən tanrı ilə düşmənçilik edir. Özünün hansısa 

ixtiyari, yad da qeyri-ixtiyari hərəkəti ilə yer-ananın, yaxud öz qadın tanrı tərəf-mü-

qabilinin (Dumuzi – İnannanın, Adonis – Artemidanın, Dionis – Heranın) nifrətinə 

səbəb olur.  Konflikt nəticəsində tanrı – qəhrəman (Osiris, Balu, Adonis, Attis, 

Dionis) ölür; (Telepinus, Demetra) yox olur; müvəqqəti məğlubiyyətə uğrayır; özü-

nün həyati əhəmiyyətli hər hansı orqanını (Osirisin oğlu Qor – gözünü, hett ildırım 

tanrısı – gözünü və ürəyini) itirir. Bacı, ana, arvad, daha az halda – oğul, yaxud qo-

hum tanrının axtarışına (yaxud ona köməyə) çıxır. Onlar tanrını tapır, onun yaşadığı 

yerə qaytarır, yaxud dirildirlər. Bu zaman tanrı  təkbaşına, yaxud daha çox halda 

onlarla birgə özünün demonik rəqibini öldürür. Dirilmiş (yaxud qayıtmış) tanrı öz 

əvvəlki statusunu bərpa edir (3, s. 547).  

R.Əliyev Azərbaycan nağıllarında bu mifologemin üç tipini aşkarlayaraq gös-

tərir ki, həyat ölümü doğurur, ölüm isə yenidən həyatda doğulur. İnsan bu ziddiyyə-

ti dərk edirdi. Bu ziddiyyətə səbəb olan od və su stixiyaları idi. Od və su həm həya-

tı, həm də yoxluğu təmsil edirdi. Onların mifik təfəkkürdə obrazlaşdırılması isə mif 

mətnlərində ölüb-dirilmə ilə bağlı  təsəvvürlərin yaranmasına  imkan  verirdi            

(4, s. 36). 

S.Rzasoy Novruz bayramının  əsasında duran mifoloji yaradılış ideyası haq-

qında yazır: Novruz bayramının konseptual strukturunun əsasında bütün varlıq alə-

minin (insanın, canlı və cansız təbiətin) yaradılması ideyası durur. Bütövlükdə yeni-

dən yaradılmanı – kosmoqoniyanı özündə ehtiva edən bu bayram varlığın bütün ün-

sürlərinin (ilk insan, ilk predmet, ilk zaman), ilkin stixiyaların necə meydana çıx-

ması (ölüb-dirilməsi) haqqındakı ilkin mifoloji təsəvvürləri təcəssüm etdirir. Bu 

bayram bütün sonrakı tarixi-mədəni transformasiya, modifikasiya, şəkil və forma 

dəyişmələrinə baxmayaraq, mifogenezi (mifoloji-kosmoqonik başlanğıcını – mən-

şəyini) simvolik-metaforik strukturlar səviyyəsində qorumaqda davam edir (5, s. 

87-88). 


 

 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



350

2. Arxaik mərasimlər: 

Novruz bir bayram kompleksi kimi çox qədim mənşəyi olan mərasimlərlə 

zəngindir. A.Xəlil yazır ki, baharın gəlişi, havaların istiləşməsi, qarların əriməsi, tə-

biətin canlanması bütün insanlara olduğu kimi türklərə  də dərin təsir etmiş, həyə-

canlandırmış  və bu dəyişikliyi müxtəlif mərasimlərlə qeyd etmələrinə  səbəb 

olmuşdur. Türk sözü olan bayram M.Kaşqarlının “Divan”ında “Bedhrem” (bayram) 

– bir yerin işıqlarla və çiçəklərlə bəzənməsi və orada sevinc içində əylənilməsidir” 

şəklində izah edilmişdir. Buradan aydın olur ki, bayram artıq ritual kimi arxaikləş-

miş və şənlik (karnaval) şəklinə düşmüşdür. Məlumdur ki, “Novruz” bayramı ərə-

fəsində bayram hazırlıqları başlanır. Buraya ev-eşiyin, həyət-bacanın təmizlənməsi, 

yeni paltarların alınması, bayram bazarlığı, bayram yeməklərinin hazırlanması və s. 

daxildir. Bayramda müqəddəs yerlər ziyarət edilir, qohumlara baş  çəkilir, 

bayramlaşılır, küsülülər barışır, kasıblara yardım edilir, bayram payı paylanır və s. 

Təmizlənməmiş  həyət-baca, köhnə paltar, kasıblıq və aclıq xaosu simvolizə edir. 

Küsülülük, kommunikativ böhran sosial xaosun ifadəsidir. Təmizlik, təzə paltar, 

yeməklər, xaosun natəmizlik, köhnəlik, aclıq kimi formalarını aradan qaldırır və 

onları yeni nizamla əvəz edir. Küsülülk barışla əvəzlənəndə sosial harmoniya bərpa 

olunur. Bütün bunların edilməsi üçün ritualın sakral elementinin prosesə  cəlb 

edilməsi zərurəti yaranır. Çünki kosmosun bərpası üçün profan elementlər kifayət 

etmir. Xaosu sakrallaşdırmaq üçün xaos məkanına, məsələn, qəbirsanlığa (və ya 

ziyarətgaha, pirə, övliya məzarına) gedilir və qurulacaq xaos sakrallaşdırılır. Sakral-

laşmış xaos artıq köhnə mahiyyətində qala bilmir və kosmosla əvəzlənərək yenidən 

qurulur: ev-eşik təmizlənir, paltarlar təzələnir, aclar doyur, küsülülər barışır və s. 

Təbiətdən alınan təbii boyalarla yumurta boyanması dünyanın və  təbiətin yenidən 

rənglənməsi və ya dirilməsi mənasını simvolizə etməkdədir. Döyüşdürülən yumurt-

alar da iki dünyanın-qışla yazın, soyuqla istinin, xaosla-kosmosun mübarizəsini nü-

mayiş etdirməkdir. “Toxum cücərtmək” və ya “Səməni qoymaq” da bir şəkildə təbi-

əti canlandırmaq, ona təsir etmək vasitəsi kimi anlaşılır. “Qulaq falı” və ya “Qapı 

pusmaq” da yeniləşmənin məlumat səviyyəsini  əks etdirir. Eyni zamanda bayram 

leksikonunu nəzarətdə saxlayaraq onun sakral məzmununu mühafizəsini təmin edir. 

Bunların ümumi sxem üzrə arxaik ritual semantikası yeni nizamın yaradılması, kos-

mosun bərpası və yeni nizamın dəstəklənməsidir (1, s. 68-69). Yaxud S.Rzasoy gös-

tərir ki, Novruz bayramı özünün ritual-mifoloji strukturuna görə təqvim bayramıdır. 

Miladi təqvimi ilə mart ayının müxtəlif günlərinə (əsasən 21 mart) təsadüf etməklə 

qışın, köhnə ilin qurtarmasını, yazın, yeni ilin gəlişini bildirir. Bu bayramın 

funksional strukturunun əsasında təbiətin zamanla dəyişməsi (qışın yazla) ritmi du-

rur. İnsan təbiətin üzvi struktur elementi kimi öz tarixinin mifoloji-kosmoqonik baş-

lanğıc nöqtəsindən təbiətin bu teokosmik-sinergetik ritminə köklənmiş, onu «Nov-

ruz» – «Yeni gün» adlandıraraq bütün tarixi boyunca həmin ritmlə kosmoloji har-

moniyada yaşamışdır (5, s. 87). 



3. Oyun və tamaşalar;  

4. Adət-ənənələr; 

5. Mahnı və nəğmələr;  

6. Epik, lirik və dramatik folklorun bayramla bağlı bir çox janrları: 

– lətifələr 

–  alqış-dualar  


 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



351

– mərasim şeirləri  

– tapmacalar və s.  

7. Sosial münasibətlər (küsülülərin barışması və s.); 

8. İdeoloji görüşlər: 

S.Rzasoy göstərir ki, Novruz bayramı tarixinə görə ilkin mifoloji-kosmoqonik 

görüşlərlə bağlıdır. Mifoloji düşüncənin parçalanaraq tarixi düşüncəyə keçidi zama-

nı əski dinlərə transformasiya olunmuş, daha sonrakı inkişafında müxtəlif səmavi və 

qeyri-səmavi dinlər, dini-ideoloji görüşlərlə qovuşmuşdur. Bu baxımdan, Novruz 

bayramı aşağıdakı din və dini-mifoloji dünyagörüşlərini özündə birləşdirir: 1. Qə-

dim tükrlərin  şamanizm  dönyagörüşü; 2. Qədim və erkən orta əsr türklərinin  

tanrıçılıq  dini; 3. Qədim Azərbaycan və İran xalqlarının  zərdüştilik dini; 4. İslam  

dini və onun müxtəlif təriqət və  məzhəbləri; 5. Xristan türk xalqlarının simasında  



xristianlıq dini; 6. İudaist türk xalqlarının (əsasən tarixi xəzərlərin və onların çağdaş 

törəmələrinin) simasında  musəvilik – iudaizm dini. 7. İki milyona yaxın buddist 

türklərin simasında  buddizm dini və s. (5, s. 90). 

9. Mərasimi davranış formaları (bayramlaşma, payapardı və s.);  

10. Zəngin mətbəx-məişət ənənələri.  

Bu bayramın Azərbaycan mədəniyyətinin nə qədər zəngin qatlarını, bu qatlara 

məxsus elementləri özündə qovuşdurub yaşatdığını  əhatə etmək belə  çətindir. Bu 

sadalananların hər biri ayrı-arılıqda müstəqil tədqiqatların mövzusudur. Bu cəhət-

dən bizim apardığımız araşdırmanın predmetini Azərbaycanda keçirilən Novruz 

bayramına məxsus ənənə və inancların öyrənilməsi təşkil edir.  

Novruz bayramı ilə bağlı çoxlu tədqiqatlar aparılmışdır. Bu tədqiqatlar mövzu 

baxımından çox məsələləri əhatə edir. Çünki bu bayram bir kompleksdir və özündə 

mərasimlərdən tutmuş poetik ənənələrə, mətbəx məişət məsələlərinə  qədər saysız 

dərəcədə  zəngin  ənənələri özündə birləşdirir. Tədqiqatlarda bu məsələlər müxtəlif 

yönlərdən işıqlandırılmışdır. Eyni məsələlərə müxtəlif dövrlərdə  fərqli münasibət 

bəslənmişdir. Sovet dövründə bu bayramın milli mədəniyyətimizdəki yeri və rolunu 

dərindən dərk edən tədqiqatçılar əsasən onu müdafiə edən yazılar yazmışlar. Çünki 

sovet ideoloqları Novruz bayramına sırf dini bayram donu geydirib, onu milli mə-

dəniyyətimizdən silməyə çalışırdılar. Odur ki, tərəqqipərvər alimlər Novruz bayra-

mının dini bir bayram olmadığını, dini ənənələrin bu bayrama sonradan qarışdığını 

sübuta yetirməyə çalışmaqla, onu xilas etməyə, yaşatmağa, hücumlardan, repressiya-

lardan qorumağa çalışırdılar. Bundan irəli gəlməklə Novruz bayramı həmin tədqiqat-

larda, əsasən, yaz bayramı, təbiət bayramı kimi təqdim olunur (bax: 6; 7; 2 və s.). 

Novruz bayramı haqqında daha dolğun tədqiqatlar müstəqillikdən sonra 

aparılmağa başlanmışdır. Bu tədqiqatlarda Novruz bayramı ilə bağlı bütün 

məsələlər  əhatəli  şəkildə qoyularaq həllinə çalışılmışdır. Ümumiyyətlə Novruzla 

bağlı araşdırmalarda “Azərbaycanda Novruz ənənələri və inancları” mövzusunun 

predmetini təşkil edən məsələlərə də toxunulmuşdur. Lakin bu tədqiqatın digər araş-

dırmalardan fərqləndirən başlıca cəhət ondan ibarət olmalıdır ki, bu tədqiqatda 

Azərbaycan Novruzuna məxsus  ənənələr inanc əsaslarına bağlı  şəkildə sistemləş-

dirilməlidir. Yəni burada Novruz ənənələri onların inanc qaynaqları, inanc kökləri 

ilə birgə tədqiq olunmalıdır. Bu zaman mövzu ilə bağlı mövcud tədqiqatlardan yetə-

rincə istifadə olunmalıdır. 


 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



352

Araşdırmanın  əsas nəzəri-metodoloji bazasını Azərbaycan alimlərinin tədqi-

qatları təşkil etməlidir. Bu, ondan irəli gəlir ki, Azərbaycan xalqına məxsus Novruz 

bayramı ənənə və inancları daha obyektiv və daha ətraflı şəkildə məhz Azərbaycan 

alimlərinin tədqiqatlarında əhatə olunmuşdur. Azərbaycan Novruzu ilə bağlı tədqi-

qat aparmış xarici ölkə alimləri (eləcə də bəzi Azərbaycan alimləri) xalqımıza məx-

sus bu bayramın tarixini, mənşəyini yad köklərə, yad mənşələrə bağlamış, onun 

Azərbaycan mədəniyyətinə  kənardan gəlmə olduğunu sübuta yetirmək istəmişlər. 

Halbuki  Şərqdə geniş yayılmış, çox böyük ərazidə keçirilən Novruz bayramının 

hamıya aid olan xüsusiyyətləri ilə  bərabər, elə  cəhətləri vardır ki, ona yalnız türk 

xalqlarının, o cümlədən Azərbaycan xalqının keçirdiyi Novruz bayramında rast gəl-

mək mümkündür. Bu cəhətlər xüsusilə qədim inanclarla, mərasimi görüşlərlə bağlı-

dır. Xarici ölkə alimləri bu faktlara bəzən göz yumub, bəzən onlara etina etmədiyi 

halda Azərbaycan alimləri bu kimi faktlara əsaslanıb Azərbaycan Novruzunun 

özünəməxsus cəhətlərini aşkarlamaq istiqamətində böyük işlər görmüşlər. Biz də 

tədqiqatda Azərbaycan alimlərinin araşdırmalarını əsas nəzəri-metodoloji baza kimi 

götürməyi məqsədəuyğun bilirik.  

Novruz bayramı çox qədim köklərə malik tarixi bayramdır. Onu tədqiq edər-

kən tarixi cəhətdən yanaşma həmişə  əsas götürülməlidir. Tarixi yanaşma eyni za-

manda müqayisəli yanaşmanı da tələb edir. Çünki Novruz bayramı tarixən inkişaf 

edib təkmilləşmiş,  şəklində, məzmununda dəyişikliklər baş vermişdir. Bunlar isə 

müqayisəli yanaşma tələb edir. Beləliklə, tədqiqatda metod kimi tarixi-müqayisəli 

yanaşma əsas götürülmüşdür. 

Tədqiqatda əldə olunmuş əsas nəticələr. Novruz bayramın Azərbaycan xal-

qının milli-mənəvi dəyərlər sisteminində yeri və rolu əlahiddədir. Bu bayram bir 

tərəfdən milli-mənəvi dəyərlərimizin tərkib hissəsidir.  

İkinci bir tərəfdən, Novruz bayramı milli-mənəvi dəyərlər sisteminin tərkib 

hissəsi olmaqla qalmayıb, eyni zamanda onun daşıyıcısıdır. Yəni Novruz bayramı 

bir tərəfdən milli-mənəvi dəyərlər sisteminin tərkibinə daxildir, digər tərəfdən isə 

xalqımızın milli-vənəvi dəyərlərini özündə daşıyaraq yaşatmaqdadır.   

İşin nəzəri və praktiki əhəmiyyəti. Tədqiqatın nəzəri və praktiki əhəmiyyəti 

vardır. Məqalənin  nəzəri  əhəmiyyəti ilk növbədə onda ifadə olunur ki, burada 

Azərbaycan Novruzunun özünəməxsus  ənənələri inanc əsasları ilə birgə  tədqiq 

olunaraq sistemləşdirilmişdir. Bu sistemləşdirmənin nəticələri, yenilikləri,  əldə 

olunan qənaətlər, ehtimal və fərziyyələrin bu mövzuda yazılacaq sonrakı tədqiqatlar 

üçün nəzəri əhəmiyyəti vardır.  

Məqalənin  praktiki  əhəmiyyəti ilk növbədə Novruz bayramının Azərbaycan 

mədəniyyətindəki rolunun və elmindəki yerinin get-gedə güclənməsi ilə  şərtlənir. 

İndi elektron informasiya vasitələrində (radio və televiziyalarda, internetdə) Novruz 

mövzusu hər vaxtaşırı  əsas mövzuya çevrilmişdir. Bundan başqa ali məktəb 

dərsliklərində Novruz bayram kompleksi şifahi  ədəbiyyatın, milli etnoqrafiyanın 

əsas mövzularından hesab olunur. Burada aparılmış  tədqiqat həm elektron 

informasiya vasitələrində, həm də ali məktəblərdə praktiki vəsait kimi istifadə oluna 

bilər. 


 

 

 

 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



353

Ədəbiyyat 

 

1. Xəlil A. Türk xalqlarının yaz bayramı və Novruz. Bakı, “Elm və təhsil”, 2012, 



144 c. 

2. Seyidov M. Yaz bayramı. Bakı: Gənclik, 1990, 96 s. 

3. Гринцер П.А. Умирающий и воскресающий бог / Мифы народов мира. В 2-

х томах. Том 2. Москва: Советская энциклопедия, 1982, с. 547-548 

4. Əliyev R. Ölüb-dirilmə motivinin  tipləri və tipikləşdirilməsi haqqında // «Dədə 

Qorqud» jur., 2005, № 3, s. 36-49 

5.  Rzasoy S. Novruz bayramının konseptual-fəlsəfi  əsasları / Azərbaycan  şifahi 

xalq ədəbiyyatına dair tədqiqlər, XXXI kitab. Bakı: Nurlan, 2009, s. 87-90 

6. Çəmənzəminli Y.V. Azərbaycanda zərdüşti adətləri / Y.V.Çəmənzəminli. 

Əsərləri. 3 cilddə, III cild. Məqalə, oçerk və xatirələr. Bakı: Elm, 1977, s. 82-89  

7. Təhmasib M. Adət,  ənənə, mərasim, bayram // «Ədəbiyyat və incəsənət» qəz., 

1966 


                                    

                                  Севиндж Гасымова 

Основы  проблемы  "Обычаи и верования праздника   

Новруз  в Азербайджане " 

Резюме 


 

Одним  из  древнейших  и  обладающих  богатой  историей,  в  то  же  самое 

время одним из самых и возможно, даже первых важных памятников нацио-

нально-духовной  культуры  Азербайджана  является  праздник  Новруз.  С  этой 

точки  зрения  дальнейшее  усиление  роли  этого  праздника  в  национальной 

культуре, изучение традиций, которые сохраняют жизнь этому празднику и не 

дают  ему  умереть,  а  также  священных  ценностей-  системы  верований,  кото-

рые лежат на их основе-- является особой научной задачей. Исследование ос-

новы  проблемы  охватывает  следующие  задачи:  Исследование  традиций, 

связанных  с  последними  средами  перед  праздником  Новруз.  Исследование 

традиций  спектаклей,  связанных  с  праздником  Новруз.  Исследование  тради-

ций  игр,  связанных  с  праздником  Новруз.  Исследование  магических  тра-

диций,  связанных  с  праздником  Новруз.  Исследование  бытовых  традиций, 

связанных  с  праздником  Новруз.  Исследование  традиций  верований,  связан-

ных с праздником Новруз. Исследование основных культов (огня, воды, рас-

тительности, земли и т.д), связанных с праздником Новруз. 

 

 Sevinc Gasimova  

The essence of the problem "Traditions and beliefs of Novruz holiday". 

Summary 

                 

Novruz holiday is one of the oldest and richest and at the same time one and 

probably the first of the most important monuments of national and spiritual culture 

of Azerbaijan. From this point of view the further strengthening of the role of this 

holiday in the national culture, the study of traditions that do not let this holiday die 

and sacred values, belief systems that are based on them is a particular scientific 

problem. The investigation of the essence of this problem covers the following tas-



 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



354

ks: Th investigation of customs connectef with the latest Wensdays before the holi-

day. The investigation of traditions of the spectacles connected with Novruz holi-

day. The investigation of traditions of the games connected with Novruz holiday. 

The investigation of magic traditions connected will Novruz holiday. The investiga-

tion of household traditions connected with Novruz holiday. The investigation of 

the traditiond of beliefs connected with Novruz holiday. The investigation of major 

cults (fire, water, vegetation, land, etc. ) connected with Novruz holiday. 

 

Rəyçi:               Seyfəddin Rzasoy 



                   filologiya üzrə elmlər doktoru 

 


 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



355

  F.e.n SOFİYA MİRZƏYEVA  

                                         ADU  

 

“KİTABİ-DƏDƏ QORQUD” DASTANINDA MİFOLOGİYA 

 

Açar sözlər: Dastan, sujet, mifologiya, Dədə Qorqud,  



Ключевые слова: Эпос, сюжет, мифология, «Деде Горгуд»  

Key words: epos, plot, mifoloji, Dede Gorgud  

 

Folklor xalqın həyatının mənəvi güzgüsüdür. Hər bir folklor materialının ifadə 



etdiyi içtimai məzmun xalqın milyon illər ərzində topladığı, qazandığı idrak və təc-

rübənin onun həyatında nə dərəcədə gərəkli olması ilə ölçülür. Folkloru öyrənməyin 

bir çox yolları vardır. Fikrimizcə folkloru dərindən öyrənmək üçün həmin xalqın 

mifologiyasını, mifoloji düşüncəsini öyrənmək lazımdır. Mif hər şeydən əvvəl dünya-

görüşüdür. Qədim insanların dünyanı anlama tarzidir. Mif geniş  mənada hökmdür, 

ibtidai cəmiyyətin insanlarının davranışlarını,  əxlaqını  tənzimləyən qanunlar məc-

musudur. Qədim insanlar mifın qanunlarına tabe olur, onun şərtlərini yerinə yetirirdi-

lər. Mifioloji şüur lap başlanğıcdan ictimai məhsuldur, nə qədər ki, insanlar mövcud-

dur belə bir məhsul olaraq da qalacaqdır. Ümumiyyətlə mifologiya cəmiyyətdə insan-

ların sosial həyatını  tənzimləməkdə xüsusi əhəmiyyətə malik olmuşdur.  İnsanlar öz 

düşündüklərini obrazlaşdıraraq öz həyatlarını mövhumi qüvvələrdan asılı hesab etmiş 

və ilkin təsəvvürlərində haqlı olduqlarını zənn etmişlər. Buna göra da qadim insanla-

rın həyat tərzini mifoloji qüvvələrdan ayrı hesab va əksinə onların yaşam tərzlərinin 

daim mifoloji qüvvələrin təsiri altında olduğu bir çox mənbələrdə öz əksini tapmışdır. 

Təbii ki bu öz əksini həmin dövrdə yaranan  ədəbiyyat nümunələndə açıq  şəkildə 

tapmışdır. Bunun nəticəsidir ki, onlar yaratdıqları obrazlarm əksəriyyətinə sözün bə-

dii qüvvəsindən istifadə edərək əzəmətlilik verirdilər.   Mifologiya  və  ədəbiyyat bir 

birindən asılı olduğu və daim əlaqədə olduğu üçün, mifologiya da dünyagörüşünü 

özündə aks etdirdiyi üçün qədim dövrə aid ədəbiyyat nümunələrini oxuyub həmin 

dövr insanının mifoloji dünyagörüşünü, həyat tərzini asanlıqla öyrənə bilirik. Ümu-

miyyətlə mif şifahi nitqin məhsuludur, onu ancaq danışmaqla yaşatmaq olar. Hətta 

qədim zamanlarda xüsusi mif söyləmə qabiliyyəti olanları seçirdilər hansılar ki, onlar 

mifləri nağıl kimi danışmağı bacarırdılar. 

Qədimdə padşahların saraylarında yaşayan nağılçılari buna ən yaxşı misal ki-

mi göstərmək olar. Folklor nümunələrinin böyük hissəsi onların köməyi ilə dildən-

dilə keçərək bugünümüzə qədər gəlib çıxmışdır. Təbii ki, hər bir xalqın uzun bir yol 

keçmiş, tarixini, qədim adət-ənənələrini, mədəniyyətini özündə  əks etdirən 

mədəniyyət abidəsi, folklor nümunəsi olur.  

Xalqımızın tarixini və  mədəniyyətini özündə  əks etdirən mənbələrdən biri 

“Kitabi-Dədə Qorqud” dastanıdır. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanı bu günün  oxucu-

ları üçün çox güclü əsər deyil, lakin eyni zamanda çox dəyərlidir. F.Köprülünün 

sözləri ilə desək. “Bütün türk ədəbiyyatını tərəzinin bir gözünə, “Kitabi-Dədə Qor-

qud” dastanını isə o biri gözünə qoysaq, yenə də “Kitabi-Dədə Qorqud” ağır gələr. 

Bu çox dəyərli fikirdir ona görə yox ki, müasir dövrümüz üçün mövzu cəhətdən ak-

tual əsərdir, ona görə ki, bu əsərdə xalqımın tarixi, adət-ənənəsi, etnoqrafıyası, etik- 

estetik görüşləri, xalqımızın həmin dövrdəki dünya görüşü və mədəniyyəti əks olu-



 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



356

nub və bu əsər vasitəsi ilə  bütün dünyaya sübut etmək olar ki,  xalqımızın tarixi ne-

cə qədimdir. Bundan əlavə “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında xalqımızın dəyərləri 

əks olunduğuna görə dəyərlidir. Doğrudur həmin dəyərlər bu günümüzdə mentalitet 

adı altında çox cılız bir şəkildə  təqdim olunur, buna baxmayaraq əslində bizi biz 

edən həmin dəyərlərdir, hansı ki, bu dəyərlər “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında öz 

geniş  əksini tapmışdır. Məsələn qonaqpərvərlik, böyüyə hörmət, ata və anaya 

məhəbbət, iman və etiqat, namus və qeyrət, qadını uca tutmaq, vətənpərvərlik və s. 

kimi bugünümüzdə də qoruyub saxladığımız adət-ənənələr bu əsər vasitəsi ilə nəsil-

dən- nəsilə ötürülmüşdür. 

“Kitabi-Dədə Qorqud” qəhrəmanlıq eposudur, özü də bir cəngavər, bir igid 

haqqında yox, bütöv bir xalqın qəhrəmanlığını özündə cəmləşdirən bir eposdur.  

Bu dastandakı müsbət xüsusiyyətləri gələcək nəsillərə bir ideologiya şəklində 

təbliğ edərək onların mənəvi dünyalarını inkişaf etdirməlidir. çünki bizim vatandaş-

larımızın bu qəhrəmanlıq ideologiyasından faydalanmasının nə  dərəcədə vacib ol-

duğu gün kimi aydındır. 

Öz möhtəşəmliyi ilə bir çox xalqların nümayəndələrinin diqqət mərkəzinə 

çevrilmiş “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanı müxtəlif istiqamətlərdə tətqiq olunmuşdur. 

Belə ki, əsərin ilk nüsxəsinə XIX əsrin əvvəllərində Almaniyada Drezden kitabxa-

nasında rast gəlinmişdir. Həmin kitabxananın kataloqunu tərtib edən Fleyşer əlyaz-

manın üzərində olan bir qeydə əsaslanaraq əsəri XVI əsr kataloquna daxil etmişdir. 

1815 ci ildə şərqşünas Dits həmin əlyazmanın üzünü çıxardaraq Berlinə gətirmiş və 

“Təpəgöz” boyunu da tərcüməsi ilə birlikdə nəşr etdirmişdir. Dits həmin nəşr müna-

sibətilə yazdığı məqalədə “Təpəgöz” boyunu Homerin “Odisseya” sı ilə müqayisə 

etmiş, hətta “Odisseya” nın yaradılmasında bu boydan istifadə olunduğunu söylə-

mək ilə əsərin çox qədim olması iddiasını irəli sürmüşdür. 

Sonra bu abidə böyük rus alimi Bartoldun diqqətini cəlb eləmişdir. 

Bartold 1814 cü ildə  “Записки  Восточного  Отделения  Императорского 

Русского Общества”  adlı məcmuənin 8 ci cildində bu əsər haqqında məlumat ver-

miş və “Duxa qoca oğlu dəli Domrul” boyunu ruscaya tərcüməsi ilə birlikdə nəşr et-

dirmişdir. 

Bu abidə ətrafında Türkiyə alimləri də tədqiqat aparmışlar. 1916 cı ildə Kilisli 

Müəllim Rifət əsəri Berlin nüsxəsi əsasında ərəb əlifbası ilə nəşr etmişdir. 1938 ci 

ildə yenə də Türk alimi Orxan Şaiq Gökyay əsəri yeni əlifbada nəşr etdirmişdir. 

Son illərdə İtaliya şərqşünası, professor Rossi bu abidənin başqa bir nüsxəsini 

Vatikan kitabxanasından tapıb, 1952 ci ildə böyiik bir müqəddimə ilə nəşr etmişdır. 

“Kitabi-Dədə Qorqud” qəhrəmanları ilə bağlı əfsanə və rəvayətlərin bir çoxu-

nun nağıl variantı da mövcuddur. Xüsusən, altay, qırğız, qazax rəvayətbrini bir janr 

kimi nağıllardan fərqləndirmək çətindir. Təbii ki, dastanm araşdırıcılarının elmi lek-

sikonunda Dədə Qorqud rəvayətləri gah nağıl (Jirmunski), gah rəvayət (Gökyay) 

adlandırılmışdır.  Əslində isə onların çoxu əfsanədir. Çünki onların  əksəriyyətində 

mifık obrazlar mövcuddur. Hətta Dədə Qorqudun özünü də mifık obraz hesab edir-

lər. Belə ki, Əli Sultanımın qeydlərində Dədə Qorqud haqqında xalq arasında olan 

belə bir əfsanəni xatırlatdığını qeyd olunur. Dədə Qorqud aydın, bərraq gözlü divin 

qızından dünyaya gəlmişdir. Boyu altı arşın imiş. Gənc yaşlarında qopuz və tambur 

çalmağı öyrənmişdir. O, xanların məsləhətçisi olmuş, 400 il yaşamışdır. 



 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



357

Dədə Qorqud ölümdən qaçarmış. O, bir gün yuxuda yer qazanlara rast gəlir. 

Soruşur ki: “Bu yerləri nə üçün qazırsınız?” “Müqəddəs Qorqud üçün qazırıq” 

deyirlər. О, qəbirqazanlardan qaçır, yer kürəsinin mərkəzinə enir. Su üstündə yaşa-

maq qərarına gəlir, oraya xalça salır və orada 100 ilə qədər qopuzunu çalır. Lakin 

ölüm ondan əl çəkmir. 

“Dədə Qorqud”un mifık obraz olması ilə bağlı Mirəli Seyidov qeyd edir ki, 

“Boylardakı Qorqud daha əskilərlə bağlıdır və özgə dünyanın - mifık aləmin nüma-

yəndəsidir. Qorqud Ata türk dilli xalqların mifoloji təfəkkürlə yaşaıqları çağın mifık 

obrazıdır”. O, Qorqud sözünün qor-qut şəklində iki kökə ayırmış  və onu xoşbəxt, 

uğurlu od mənasında izah etmişdir. “Qut” sözünü də mifoloji təfəkkürlə bağlamış, 

türk dilli xalqların ən əski inamları ilə səsləşdiyini göstərir. 

Ümumiyyətlə tarixi əsərlərdə,  əfsanələrdə, Oğuz atalar sözlərində, yaşayan 

Qorqud Ata vahid bir obrazın müxtəlif variantlarıdır. Sadəcə olaraq Dada Qorqud 

türklər arasında müdriklik simvoluna çevrildiyi üçün onu şaman dualarından ta das-

tana qədər mədəniyətin bir çox laylarında görmək mümkündür. Onun hər bir şeyə 

ad qoymaq səlahiyyəti isə onun tanrı oğlu kimi tanınmasından irəli gəlmişdir. Belə-

ki, onun Tanrı oğlu olması şamanlıqla bağlı olan yerlərdə açıq şəkildə göstərilirsə, 

dastanda sadəcə işarə xarakterlidir. Onun Tanrı oğlu kimi qəbul olunduğunu sübut 

edən belə bir yazıya rast gəlinir. Tanrı oğullarının  ölməzliyi şamanların Qorquda 

müraciətlə “Ölü desəm ölü eməs, tiri desəm, tiri eməs, Ata Qorqud auliya” poetik 

deyimində qalmışdır. Bundan alava Tanrı oğullarının atası malum olmur, daha doğ-

rusu qəhrəmanın möcüzəli doğuluşunda atanın rolu heçə endirilir. Atanın tanrı va ya 

onun təcəssümü olması ananın isə yer yaxud göy qızı olması ön plana çəkilir. Qor-

qud Atanın kimliyi ila bağlı olan əfsanələrdə də onun atası ilə bağlı heç bir məlumat 

verilmir, yalnız anasının ala gözlü div qızı, bəzi mənbələrdə isa bərraq gözlü div qı-

zı olduğu qeyd olunur. 

Əsərdə ölümdən qaçan təkça Dədə Qorqud deyildir. Ölümdən qaçma motivi-

nə “Duxa qoca oğlu dali Domrul” boyunda da rast gəlinir. Əslində burada ölümdən 

qaçmaq yox, can yerinə can vermək motivi ön plana çakilmişdir. Əzrail ilə mübari-

zə aparan qəhrəman haqqında olan mətnlərin təkcə türk xalqlarına məxsus olması 

bu motivin türklərin özüna məxsus olduğunu, heç bir təsir nəticəsində yaranmadığı-

nı sübut etsə də, bəzi mənbələrdən əldə etdiyimizə  əsasən deyə bilərik ki, bu şa-

manlıqla bağlıdır. Belə ki, qədim şaman əfsanələrində şamanların ölümlə mübarizə-

si və olan adamın əvəzinə heyvan qurban verməsi əfsanədəki bu motivin məhz şa-

manlıqla bağlı olduğunu sübut edir. 

Əsərdə Dədə Qorquddan başqa da mifık obrazlar mövcuddur. Buna ən gözəl 

nümunə Tapagöz obrazıdır. Təpəgöz  əfsanəsinin 40 dan çox variantı mövcuddur. 

Hətta bəzi mənbələrdə təpəgözlə yanaşı damirdırnaq adlı bir qadınında adı çəkilir. 

Bəzi əfsanələrdə o Təpəgözün qızı, bacısı, hatta arvadı kimi da təqdim olunmuşdur. 

Təpəgöz  əfsanələrdə o biri dünyanın işarasi kimi təqdim olunur, dəmirdırnaq isa 

şamanlıqdan galma bir anlayışdır. Biz çox tədqiqatçılar xüsusilə də Qəzənfər Kazı-

mov Təpəgözü tədqiq etmişdir. Ümumiyyətlə Qəzənfər Kazımov “Dədə Qorqud”un 

“Basatın Təpəgözü öldürməsi”, “Qam Boranın oğlı Bamsi Beyrək”, “Salur Qazanın 

evinin yağmalandığı” boylarında içtimai hadisələrin təsvirində, ictimai siyasi məsə-

lələrin quruluşunda, dini görüşlərdə “İliada” və “Odisseya” əsərləri ilə çox mühüm 

uyğunluqlar olduğunu qeyd etmişdir. Bu əsərlərin sayəsində biz ədəbiyyatda bir-bi-


 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



358

rinə çox yaxın olan yunan va Azərbaycan Təpəgöz surətləri ilə tanış oluruq. Bir çox 

tədqiqatçılar “Odisseya”dakı Polifemin yoxsa “Kitabi-Dədə Qorqud”dakı  Təpəgö-

zün daha qədim olması ilə bağlı araşdırmalar aparmışlar və onlardan bir çoxu sübut 

etməyə çalışmışlar ki, Təpəgöz daha qədim obrazdır. Ümumiyyətlə isə onların 

arasında bir çox oxşar və  fərqli cəhətlər mövcuddur. Belə ki, bizim Təpəgözün 

doğulması, böyüməsi barədə əsərdə məlumat vardır, Bizim Təpəgöz takdır, işləmir, 

tufeyli hayat sürür, Oğuz cəmiyyəti ilə  sıx bağlıdır, bədəninə  qılınc keçmir, lakin 

“Odisseya” dakı Polifem bütün bunlardan fərqli olaraq tək deyil, mövcud bir Təpə-

gözlar ölkəsi var, tufeyli həyət sürmür çünki çobandır, cəmiyyətlə əlaqəsi yoxdur, 

cəmiyyət tanımır və əsərda Polifemin doğulması ilə bağlı məlumat yoxdur. Bütün 

bunlara baxmayaraq onların oxşar cəhətləri da çoxdur: Hər iki Təpəgözlə mağara 

şəraitində tanış oluruq, hər iki Təpəgöz su ilə bağlıdır belə ki, Təpəgöz su 

pərisindən doğulur, Polifem isə su ilə əhatə olunmuş adada yaşayır. Onların hər ikisi 

adamyeyəndir və hər ikisi gün ərzində iki adam yeyir, və nəhayət həm Təpəgöz həm 

də Polifem eyni formada gözlərindən vurulduqlarına görə ölürlər. 

Fon Diezin 1825-ci ilda dediyi kimi Təpəgöz başqa sikloplara, hələ Homerin 

siklopuna bütün cəhətləri ilə bənzəyir, lakin oğuz siklopu yunanlarınkından alınma 

deyil, əksinə yunanlarınla bunun təqlididir”. Fon Diez fikrini belə əsaslandırmışdır 

ki, “Əvvəla  şərq yunan şeriyyatını tanımamışdır. Bunun üçün Homerin əsərlərini 

tərcümə edə bilməzdilər, çünki melodiyaca heç kim tərəfından anlaşılmayacaqdı. O 

biri tərəfdan Oğuz dastanında hadisələr Təpəgözün doğumundan ölümünə  qədər 

təfsilatla anlaşıldığı halda, Polifemdə çatışmazlıqlar var. Bu cəhətdan Polifem 

Təpəgözün eyni və ondan iqtibas kimi görünür. Bundan başqa  əgər təpəgöz 

Oğuzların olmasaydı ağızdan-ağıza bu qədər tam gəlib çatmazdı.  Bəlkə də 

Homer Asiya səyahətində  Təpəgöz  əfsanəsini eşitmiş  və Polifemin əsas 

hayatını ondan almışdır. Ümumiyyətlə  həm Təpəgöz, həmdə Polifem ayrı-

ayrılıqda hər iki xalqın-Yunanların və  Oğuzların yaradıcılıq məhsuludur. 

Yəni, hər iki  xalq müstəqil olaraq eyni mif və hadisələr əsasında bu obraz-

ları, yaratmışdır. Lakin hər iki əfsanənin qəhrəmanı – Beyrək və Odissey 

öz doğma  yurduna qayıdır və nişanlısına qovuşur. 

 

Ədəbiyyat 



 

“ Kitabi Dədə Qorqud” -Ensiklopedik kitab 

Ramazan Qafarov-“Azərbaycan türklərinin mifologiyası” 

Aslan Bayramov-“Dədə Qorqud kitabında adlar və Qafqaz arialında onların 

toponimləşdirilməsi” 

“Dədə Qorqud dünyası” məqalələr 

Əzizxan Tanrıverdi- “Dədə-Qorqud kitabında at kultu” 

Ramil Əliyev- “Türk mifoloji düşüncəsi və onun epik transformasiyaları” 

“Əsatirlər, Əfsanələr və rəvayətlər” 

http://www.anl.az/el/latin_qrafıkasi/axe/ee&r.pdf 

http://www.turuz.info/Dedequrqut/26 

http://dede.musigi-dunya.az/d/dede_qorqud_revayet.htmlhttp://dede.musigi-

dunya.az/d/dede _qorqud_dastan.html 


 

Filologiya  məsələləri – №7, 2013

 

 



359

 http://www.anl.az/el/latin_qrafikasi/axe/dede_qorqud.pdf 

http://62.212.230.87/avtoreferatlar/ramazanorucogluqafarov.pdf 

 

С.Мирзоева  



Тема мифологии в эпосе «Китаби – Деде Горгуд» 

Резюме 


 

Сюжет и образы эпоса «Деде Горгуд» широко исползуются в художест-

венное литературе. Это статья о мотивах из эпоса «Деде Горгуд» которые те-

ма мифология обсуждается о историческими фактами.  

Эпос  «Деде  Горгуд»  широко  расспрасстранена  во  всех  тюретских  ли-

тературах о котором в этой статье показона фактами.  

 

S.Mirzoeva  



The theme of Kitabi Dede Gorgud in prose mifioloji 

Summery 


 

The them net plot and from epos “Dede Gorgud” are used in fiction 

extersivedy. This article is about “Dede Gorgud” motives in the mifioloji 

unifenched novel manus cript remain. The plot is based an an such event: there is a 

spy in Oguz province, he arresbed and the process of the novel.  

 

Rəyçi: Dosent F.Səfiyeva  



 

             

 

 

 



 

 

1   ...   32   33   34   35   36   37   38   39   ...   45




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə