Азярбайъан милли елмляр академийасы м. Фцзули адына ялйазмалар институту



Yüklə 3,19 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə12/50
tarix06.05.2017
ölçüsü3,19 Mb.
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   50

 

В  статье  исследуется  проблема  классификации  антонимов  по  признаку 

семантической корреляции. Автор дает обширный обзор лингвистической ли-

тературы на данную тему и на основе сравнительного анализа этих исследова-

ний приходит к выводу о том что, целесообразно разделить антонимы на сле-

дующие группы: 1) контрадикторные (/ комплементарные), 2) контрарные, 3) 

векторные и 4) конверсивные антонимы.  

 

S.Bagirova 



Antonyms classification on the basis of the semantic correlation 

Summary 


 

The paper examines the problem of classification on the basis of semantic 

antonyms correlation. The author gives a comprehensive overview of the linguistic 

literature on this topic and on the basis of a comparative analysis of these studies 

come to the conclusion that it is advisable to divide antonyms of the following 

groups: 1) contradikt (/ complementary), 2) contrary, 3) vector and 4) conversive 

antonyms 

 

Rəyçi:                      Rüfət Rüstəmov 



                  filologiya elmləri doktoru , professor 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



107

 НИГЯР КАДЫРОВА  

Бакинский Государственный Университет 

nigark5@hotmail.com 

 

 

СОЦИАЛЬНАЯ РЕКЛАМА НА АЗЕРБАЙДЖАНСКОМ 

ТЕЛЕВИДЕНЬЕ: РЕАЛЬНОСТЬ И ПЕРСПЕКТИВЫ 

 

Açar sözlər: sosial reklam, çarx, televiziya kanalı, yayım, inkişaf  

Ключевые  слова:  социальная  реклама,  ролик,  телевизионный  канал, 

перспектива, трансляция  



Key words: social advertising, TV spot, TV channel, prospects, broadcast 

 

Социальная  реклама  в  Азербайджане  с  каждым  годом  активнее  де-



монстрируется  в  средствах  массовой  информации.  Основным  толчком  для 

появления  социальной  рекламы  в  стране  является  современная  общест-

венная  жизнь,  которая  изобилует  конфликтными  ситуациями  и  проти-

востояниями  на  уровне  социальных  групп,  и  потому  остро  нуждается  в 

созидательных стимулах и процессах. 

Согласно  Паршенцевой  Н. «Социальная  реклама  как  некоммерческая 

форма  коммуникации  призвана  выражать  общественные  и  государственные 

интересы  и  содействовать  достижению  благотворительных  целей» (6) Пред-

метом  социальной  рекламы  является  идея,  которая  должна  обладать  оп-

ределенной  социальной  ценностью.  Такая  реклама  рассчитана  на  самую 

широкую аудиторию, она эмоционально насыщенна, что позволяет быстро 

и  корректно  включать  индивида  в  систему  социальных  отношений  и 

связей,  изменяя  при  этом  отношение  публики  к  той  или  иной  проблеме. 

Именно  поэтому,  многие  учреждения  социальной  службы  нашей  страны 

обращаются  к  социальной  рекламе,  понимая  ее  актуальность,  как  способа 

работы  с  общественным  мнением,  выполняющего  информационную,  вос-

питательную и адаптивную функции.  

В  Азербайджане,  социальную  рекламу  в  основном  размещают  не-

коммерческие  институты,  различные  ассоциации  и  государственные 

структуры. По мнению Клауса Мозера «Реклама социальных идей не редко 

означает  рекламирование  реформ  и  часто  они  состоят  в  откладывании 

первоочередной  индивидуальной  выгоды  и  защите  совместных  усилий 

(например,  платить  больше  налогов,  экономить  энергию,  более  осторожно 

ездить на автомобиле). Причина того, что все это рекламируется, заключается 

в сильной склонности людей обращать внимание на такие моральные крите-

рии, как справедливость или индивидуальная свобода выбора» (2). Это гово-

рит о том, что социальная реклама является весьма эффективным способом 

общения  гос.  структур  с  населением,  по  таким  жизненно  важным  для 

каждого  гражданина  страны  нравственным  и  социальным  аспектам,  как 

чувство  справедливости,  порядочность,  экология,  борьба  с  насилием,  здо-

ровье  детей,  СПИД,  наркомания  и  т.д.  Учитывая  это,  регулярный  выпуск 


 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



108

социальной рекламы в Азербайджане осуществляется министерствами эко-

логии, труда и социальной защиты населения, финансов и образования.  

Широкую  социальную  политику  проводит  Министерство  Экологии  и 

Природных  Ресурсов  Азербайджанской  Республики.  За  последние 10 лет 

была проделана очень большая работа по просвещению (образованию) об-

щественности  в  сфере  экологии  и  защиты  окружающий  среды. 

Осуществлялось это как в столице, так и в районах республики, посредст-

вом  социальных  мероприятий,  проводимых  в  образовательных  учреж-

дениях,  путем  размещения  социальных  плакатов  вдоль  дорог,  и  особенно, 

посредством вещания социальных роликов на телевизионных каналах стра-

ны.  В  этих  роликах  были  затронуты  самые  острые  на  сегодняшний  день 

проблемы  экологии,  такие  как - неэффективное  использование  пастбищ, 

стихийный  сбор  растений,  лесные  пожары,  нелегальная  охота,  опустыни-

вание,  охрана  осетровых,  засорение  города,  загрязнение  атмосферного 

воздуха.(4)  Для  создания  данных  роликов  были  продуманы  различные 

идейные приемы и методы подачи информации публике. В зависимости от 

сюжетов,  ролики  были  выполнены  в  документальном,  художественном  и 

анимационном жанрах. 

Так  же  активно  участвует  в  создании  реклам  информативного  харак-

тера  Министерство  финансов  АР,  которое  призывает  общественность  к 

изучению  законов  и  их  соблюдению  в  повседневной  жизни.  Так,  в  конце 

прошлого  года,  оно  профинансировало  съемки  серии  короткометражных 

фильмов,  снятых  с  целью  пропаганды  исполнения  налогового  законо-

дательства, побуждения граждан к своевременной оплате налогов и преду-

преждения их о том, что в случае нарушения законодательства они понесут 

ответственность  согласно  закону.  Всего  было  снято  пять  серий,  с  разной 

тематикой.  Например,  в  одном  из  фильмов,  показано  как  мать  упрекает 

сына за то, что, купив в магазине продукты, он не взял товарный чек.  

Еще  одним  из  распространенных  в  условиях  современной  жизни  ви-

дов  социальных  услуг  финансовой  сферы  является  страхование.  Для 

правильного  использования  этих  услуг  необходимо  знать  их  специфику, 

правила  использования  и  привилегии.  Следует  учитывать,  что  отношения 

здесь  строятся  на  основе  договора,  и  стороны  должны  знать  свои  права  и 

обязанности,  для  более  эффективного  использования  страховых  услуг.  В 

связи  с  этим,  Государственная  служба  по  страховому  надзору  при  Ми-

нистерстве  финансов  Азербайджана  приняла  решение  о  начале  активной 

пропаганды страхования и планирует выпустить несколько просветительс-

ких роликов.  

В Азербайджане, так же как во многих странах мира все более актуаль-

ной становится роль образования, в формировании высокоинтеллектуального 

человеческого капитала, в построении сильной экономики, создающей основу 

для дальнейшего развития государства. Принимая во внимание столь важный 

для  общественного  роста  фактор,  Министерство  Образования  Республики  в 

эфире  телеканала  АТV  произвело  трансляцию  ряда  социальных  роликов,  в 

которых  говорилось  о  современном  образовании,  о  куррикулуме  и  его 

влиянии  на  формирование у учащихся  таких    основ,  как  воспитание  чувства 


 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



109

патриотизма,  способность  выражать  свое  мнение  в  ходе  дискуссии,  умение 

изготовить  разные  изделия,    навыки  владения  информационно  - 

коммуникационными технологиями. (5)  

Электронный  государственный  портал WWW.E-GOV.AZ. также  выпус-

тил социальный ролик, суть которого заключалась в ознакомлении обществен-

ности  с  проектом  «Э-правительство»  и  описании  его  деятельности.  Проект 

разработан  на  основании  «Национальной  стратегии  по  информационно-

коммуникационным  технологиям  во  имя  развития  Азербайджанской  Респуб-

лики (2003-2012 гг.)» и осуществляется в рамках Государственной программы 

«Электронный  Азербайджан».  Путем  широкого  внедрения  информационно-

коммуникационных  технологий  (ИКТ),  проект  предусматривает  повышение 

эффективности  деятельности  государственных  органов,  упрощение  взаимос-

вязей  между  населением,  бизнесом  и  ведомствами,  выведение  на  качественно 

новый  уровень  отношений  между  чиновниками  и  гражданами,  обеспечение 

прозрачности и полное удовлетворение информационного спроса. 

Социальную  рекламу  так  же  размещают  международные  организации, 

действующие  в  стране.  Одним  из  примеров  является  социальный  ролик  о 

беженцах  и  вынужденных  переселенцах  из  Армении  и  Нагорного  Карабаха, 

размещенный  Управлением  Верховного  комиссара  Организации  Объединён-

ных  Наций  по  делам  беженцев (УВКБ).  Деятельность  УВКБ  в  стране  нап-

равлена  на  обеспечение  соблюдения  основных  прав  беженцев,  в  том  числе 

права  на  убежище,  а  также  того,  чтобы  ни  один  человек  не  был  возвращен 

против своей воли в страну, в которой он имеет основания опасаться пресле-

дования. Организация содействует заключению международных соглашений, 

касающихся беженцев, следит за соблюдением правительством соответствую-

щих  международных  правовых  норм,  а  также  предоставляет  гражданскому 

населению,  вынужденному  покинуть  места  своего  постоянного  проживания, 

материальную  помощь,  включая  продукты  питания,  питьевую  воду, 

временное  жилье  и  медицинское  обслуживание.  УВКБ  ООН  стремится  к 

достижению  одного  из  трех  видов  долговременных  решений  для  беженцев. 

Добровольная  репатриация  на  прежнее  место  жительства  является  наиболее 

предпочтительным  решением  для  большинства  беженцев.  Но  оно  не  всегда 

возможно, и в этих случаях УВКБ ООН помогает людям заново начать свою 

жизнь на новом месте – или в странах, где они ищут убежище, или в третьей 

стране, готовой принять их на постоянное жительство. Цель ролика заключал-

ся в том что бы, продемонстрировать ситуацию и условия жизни вынужден-

ных переселенцев из Нагорного Карабаха и Армении.  

Помимо  министерств  и  социальных  организаций,  социальную  рекла-

му создают коммерческие организации, фирмы. К примеру, при поддержке 

коммерческой компании - мобильного оператора Азерфон, на телевидение 

транслировалась социальная реклама посвященная теме донорства. Главная 

идея  рекламы  заключалась  в  том,  чтобы  общественность  поняла,  что  каж-

дая капля крови важна. 

В этом году был снят социальный ролик в защиту бездомных живот-

ных. B.A.R.S - Первый  Социальный  Ролик  в  защиту бездомных  животных 

Азербайджана с участием медийных лиц. Слоган – Потому что у них тоже 



 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



110

есть право жить! Цель - побудить население защищать и заботиться о без-

домных животных.  

Благодаря определенному интересу к этому жанру со стороны государства, 

тексты  социальной  рекламы  стабильно  присутствуют  в  информационном  поле 

страны. Это живой жанр, частотность использования которого в речи постоянно 

растет,  динамично  развивается  и  требует  углубленного  изучения  в  разных 

аспектах,  в  том  числе  в  лингвистическом.  С  филологической  точки  зрения,  со-

циальная  реклама – это,  прежде  всего,  словесное  произведение,  то  есть  текст. 

Согласно  определению  в  лингвистическом  энциклопедическом  словаре, «текст 

(от лат. textus – ткань, сплетение, соединение) – объединенная смысловой связью 

последовательность знаковых единиц, основными свойствами которой являются 

связность и цельность». Действительно, эти тексты в своей совокупности харак-

теризуются  такими  признаками,  как  самостоятельность,  целенаправленность, 

связность, цельность, автономность, завершенность. 

Тексты  социальной  рекламы  предельно  функциональны  и  имеют  четко 

определенную  цель – максимально  воздействовать  на  поведенческие  модели 

адресата.  

Что касается синтаксических средств выразительности, в текстах иссле-

дуемого типа социальной рекламы представлены: параллельная конструкция, 

номинативные  предложения,  повтор,  парцелляция,  апозиопезис,  анафора, 

инверсия, хиазм, литота, анадиплосис, полисиндетон, зевгма.  

На основе ниже приведенных примеров текста социальной рекламы бы-

ло  выявлено,  что  наиболее  продуктивными  средствами  являются  параллель-

ная конструкция, номинативные предложения, повтор, парцелляция и апозио-

пезис.  


1.  Текст социального ролика Министерства образования АР:  

Müəlimlər bizə Vetəni sevməyi öyrətdilər! (Педагоги  учат  нас  любить 

Родину!) 

Müəlimlər bizə Vetəni müdafiyə etməyi öyrətdilər! (Педагоги  учат  защи-

щать Родину!) 

Müəlimlər bizə qəhrəman olmağı öyrətdilər! (Педагоги учат нас быть героя-

ми!) 

Müəlimlər bizə fəhir etməyi öyrətdilər! (Педагоги учат нас гордиться) 



Müəlimlər bizə  əsl vətəndaş olmağı öyrətdilər! (Педагоги  учат  нас  быть 

действительными гражданнамми!) 

Hər bir muəllim sevgiya və diqqətə layiqdir! (Каждый педагог заслуживает 

внимания и любви!) 

2.  Тексты социальных роликов Министерства Экологии 

a)  Vətənimiz öz evemizdir, ona lazimi qayğını hər birimiz göstərək , bu Və-

təni - evemizi hərbirimiz təmiz saxlayaq (Родина- это наш дом, давайте проявим 

к  ней  необходимую  заботу,  эту  Родину – дом,  пусть  каждый  содержат  в  чи-

тоте) 

b)  Havanın təmizliyi ömrümüzün uzunlğudur (Чистота  воздуха – наше 



долголетие) 

Деятельность  по социальной рекламе в нашей стране законодательно 

регулируется статьей 19 Закона «о Рекламе» Азербайджанской Республики. 


 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



111

Закон  предусматривает  обязательное  размещение  социальной  рекламы 

средствами  массовой  информации  в  своем  эфире,  и  предоставление  для 

этого 5 процентов  эфирного  времени  и  рекламной  площади. (1) Однако, 

несмотря  на  существующую  законодательную  базу,  в  стране  нет  единого 

органа  определенной  структуры  управления,  который  бы  обеспечивал 

регулирование  выхода  в  эфир  рекламы  в  соответствии  с  ее  социальной 

значимостью. 

 К  примеру,  на  западе  широко  развит  институт  саморегулирования 

рекламной деятельности. « В частности, в Великобритании вопросы социа-

льной  рекламы  не  регулируются  законодательством.  При  правительстве 

Великобритании  еще  с 1946 г.  существует  Центральный  офис  информации 

(COI) — независимый  маркетинговый  центр,  целями  которого  служат 

координация  деятельности  правительственных  структур  в  области  комм-

уникаций и взаимодействие с рекламными агентствами. Один из важнейших 

принципов COI заключается в том, что он не является политической структу-

рой. Реклама заказывается правительством и финансируется из его бюджета. 

Остальное  решается  саморегулированием  рекламной  индустрии.  Власти  не 

пытаются  заставить  СМИ  размещать  социальную  рекламу  на  безвозмездной 

основе. То же касается и взаимодействия с рекламными агентствами: COI не 

обязывает  их  работать  бесплатно,  но  и  не  платит  повышенных  гонораров — 

речь идет о стандартных рыночных расценках. С 01 для медиа-рынка — такой 

же  клиент,  как «Coca-Cola» или  любая  другая  компания.  Единственный 

«бонус» — особый  престиж,  связанный  с  работой  по  заказу  правительства. 

Так  же  корпорация "BBC" имеет  специально  оговоренный  пункт  в  своем 

уставе,  о  размещении  социальной  рекламы.  В  отличие  от  многих  других 

европейских  стран  в  Германии  все  компании,  относящиеся  к  рекламной 

индустрии,  объединены  в  одну  головную  организацию,  основанную  еще  в 

1949 г., — Центральный союз немецкой рекламы (ZAW). В его состав входят 

объединения,  члены  которых  занимаются  разработкой,  оформлением, 

продвижением  рекламы  всех  сфер,  изучением  рекламного  рынка.  Основная 

цель  данной  организации — координация  деятельности  всех  структур 

рекламной  индустрии.  Также  Центральный  союз  является  представителем 

интересов рекламной индустрии во всех иных сферах общественной жизни. И 

именно  Союз  имеет  возможность  постоянного  диалога  с  представителями 

исполнительной  и  законодательной  власти  в  лице  бундестага,  федерального 

правительства,  парламента  и  далее  в  лице  земельных  правительств  и 

парламентов.  Таким  образом,  конкретная  рекламная  кампания  заказывается 

правительством, заказ направляется в Центральный союз немецкой рекламы, 

который  дальше  сам  координирует  и  определяет  его  реализацию.  В  США 

существует Совет по рекламе (Ad Council), который занимается вопросами 

социальной рекламы. Ad Council дает определение социальной рекламе, он 

же  устанавливает  критерии,  согласно  которым  та  или  иная  информация 

может быть признана социальной рекламой». (3) Полагаясь на этот опыт и 

результаты  достигнутые  западом  в  этом  направлении  рекламной  сферы, 

можно  сделать  вывод,  что  создание  независимого  органа  саморегу-

лирования социальной рекламы в Азербайджане, позволит более грамотно 


 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



112

и  эффективно  размещать  ее  на  рекламных  площадках,  учитывая  при  этом 

материальные интересы СМИ и гуманистические цели создающих рекламу 

организаций.  

Как итог проведенного анализа существующей на сегодняшний день в 

Азербайджане  социальной  деятельности  и  рекламной  практики,  стоит 

отметить, что значимость социальной рекламы возрастает с каждым годом, 

спектр  затрагиваемых  тем  становится  шире,  и  это,  в  свою  очередь  спо-

собствует увеличению социальной ответственности населения в отношении 

как  глобальных,  так  и  локальных  проблем,  что  само  собой  благоприятно 

влияет на развитие общества и страны. 

 

Литература 



 

1.  Закон Азербайджанской Республики "О Рекламе" 

2.  Клаус  Мозер  Психология  маркетинга  и  рекламы,  Изд.  Гуманитарный 

центр, Харьков 2004, стр. 380 

3.  Николайшвили Г.Г Социальная реклама: Теория и практика. Аспект Пресс 

2008 стр.191         

4.  www.eco.gov.az (видео материалы) 

5.  www.edu.gov.az (видео материалы) 

6.  http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Psihol/Article/parsh_soc.php - 

Паршенцева Н. Социальная Реклама 



 

 Nigar Qədirova  

Azərbaycan televiziyasında sosial reklam: realliqlar və perspiktivlər 

Xülasə 

 

Məqalədə, Azərbaycanda mövcud olan sosial reklamın müasir vəziyyəti və 



onun inkişaf perspektivləri araşdırılır. Azərbaycan televiziya kanallarında yayımla-

nan sosial reklam çarxları nəzərdən keçirilir. Bu çarxların tədqiqi, cəmiyyət tərəfin-

dən diqqət tələb edən  əsas ictimai hadisələri və problemləri aşkar etməyə imkan 

yaradır. 

 Nigar Gadirova  

Social advertising on Azerbaijan television: reality and prospects 

Summary 

 

This article examines the current state and prospects of development of social 



advertising in Azerbaijan. Social commercials that were broadcasted on Azerbaijani 

television channels have been considered. Analysis of these TV spots, allows to 

identify the major social phenomena and problems that require attention from the 

society. 

 

Rəyçi: Professor Aydın Dadaşov 



 

 

 



 

 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



113

     ZEMFİRA ABBASOVA 

      ADPU-nun doktorantı 

behram_82@ inbox.ru 

 

ELÇİN YARADICILIĞINDA MÜXTƏLİF TOPONİMLƏRİN 

 LEKSİK-SEMANTİK XÜSUSİYYƏTLƏRİ 

  

Açar sözlər: toponim, onomastika, oykonim, oronim. 



Ключевые слова: топонимия, ономастика, ойконим, ороним. 

Key words: toponym, onomastics, oykonim, oronim. 

 

Toponimlərin tədqiqi yalnız dilçilik elminin yox, tarix və coğrafiya, onoma – 



ad deməkdir. Toponimlər torpaqla bağlı olan obyektlərin adını bildirir. Bir məkanın 

adını onun yalnız dilçilik baxımından deyil, həmçinin coğrafi və tarixi baxımından 

da təhlil etmək araşdırmaq vacib amillərdəndir. Həmin adda topo-nimin yerləşdiyi 

coğrafi məkan, sərhədləri, qonşu dövlətləri, yarandığı tarixi dövr mütləq nəzərə 

alınmalıdır! Bəzən bir toponimi tədqiq edərkən həmin  ərazidə yaşayan tayfaların 

adlarını bilmək lazım gəlir və buna görə də tarix elminə müra-ciət olunur. Digər bir 

toponimi tədqiq edən zaman isə qarşıya çıxan çətinlikləri aradan qaldırmaq üçün 

coğrafiya elminə müraciət edilir. Bu cür faktlar danılmazdır. Bizim məqsədimiz də 

Elçinin yaradıcılığı boyu istifadə etdiyi, yazdığı toponimləri təhlil etməkdir. 

Dilimizdəki toponimik sözlər formalaşma dövrünə görə bir neçə qrupa bö-

lünür. 

A.Qurbanov bu bölgünü üç qrupa bölür: 1. Ən qədim toponimlər; 2. Qədim 



toponimlər; 3. Yeni toponimlər [1, səh.286].  

Buludxan Xəlilov isə bu bölgünü daha da genişləndirərək ən yeni toponim-



ləri də əlavə edir. 

Toponimlərin özlərini də A.Qurbanov bir neçə qrupa bölür: 1. Oykonimlər; 2. 

Oronimlər: 3. Xoronimlər; 4. Urbonimlər; 5. Dronimlər. 

- Orkonimlər müəyyən əraziyə məxsus yaşayış məntəqələrinin adını bildirir. 

- Urbonimlər şəhər daxilindəki prospekt, bazar, bina, döngə, qala və s. adını 

bildirir. 

- Xoronimlər müəyyən ərazi bölgüsünə malik rayon, vilayət, respublika, ölkə 

adını bildirir. 

- Dromonimlər hava, su yerüstü və yeraltı nəqliyyat yollarının adını bildirir. 

[2,səh. 116].  

Bununla yanaşı, bu toponim növlərinin özləri də ayrı – ayrı növlərə  təsnif 

olunurlar. 

Misal üçün, N.Məmmədov Azərbaycan oronimiyasını 10 qrupa bölür. 

Araşdırmalar göstərir ki, bir qrup coğrafi obyektə ad verərkən onun spesifik 

xüsusiyyətləri nəzərə alınır. Bu qrupa daxil olan coğrafi adlar ad almasına görə 

başqa toponimlərdən tamamilə  fərqlənir. Bu cür toponimlərə ad onların spesifik 

əlamətlərinə (relyef formasına, yerləşdiyi cəhətlərinə, ölçülərinə, süxurlarının rəngi-

nə  və  tərkibinə, sayına, hündür – alçaqlığına) görə verilmişdir [3, səh. 131].

 Elçin 

də bütün yaradıcılığı boyu müxtəlif toponimlərin növlərinə rast gəlirik. 



Bu adları müxtəlif məqsədlərlə - hansısa real hadisə haqqında məlumat vermək, 

 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



114

dünyadakı prosesləri təhlil etməklə  və ya bədii vasitə kimi sözün təsir gücünü 

artırmaq məqsədilə işlədilir. Bu adlar çox zaman mətində informasiya yükünün əsas 

göstəricisi kimi verilir. 

“Azərbaycan toponimikasının öyrənilməsinin elmi əhəmiyyəti çoxdur. İlk 

növbədə müxtəlif tayfa, xalq adları toponimlərlə əks olunur ki, bu da Azərbaycan 

xalqının tarixi, mədəniyyəti, uzaq keçmişini öyrənməkdə qiymətli mənbədir” [4,səh. 

162]. 


Ə.Əsədov yazır: ”Toponimlər rəsmi xarakter daşıyır, onlar da antroponimlər 

kimi meydana gəlir, yaşayır, bəzən dəyişir, bəzən də ölüb gedir. Hər xalqda belə ad-

lara rast gəlmək mümkündür” [5, səh. 74].   

D.  Əliyeva toponimləri belə xarakterizə edir: “keçmişin  şahidi olan 

toponimlər uzaq dövrlərin  əks – sədası kimi ən qiymətli tarixi abidələr içərisində 

şərəfli yer tutmaqla yanaşı, etnogenez məsələlərin araşdırılmasında çox qiymətli 

mənbə, tarix elmi üçün arxeoloji material timsalı, dəyərli maddi mədəniyyət qalığı-

dır” [6, səh.73].  

Azərbaycan bu cür toponimlərlə  zəngindir, və bu adlar Azərbaycan dilinin 

onomastik sistemində xüsusi lay təşkil edir. 

Toponimlər xalqın keçmişini, dünyagörüşünü, məişətini, başqa xalqlarla olan 

münasibətini öyrənməkdə ən qiymətli mənbədir.  

Rus toponimisti A.K.Matreyn : “Bizim həyatımızın, tariximizin güzgüsü – 

bax, bu deməkdir, - toponimika”. Azərbaycanlı toponimist T.M.Əhmədov isə “..... 

toponimlər bizim keçmişimizdir.... “ fikrini söyləmişdir [7, səh.161].  

Çox qədim tariximiz olan Azərbaycan haqqında qədim yunan, assur, sumer və 

s. yazılarında antik mütəfəkkirlərin əsərlərində kifayət qədər məlumat vardır.  

Azərbaycan haqqında dəyərli məlumatlara Strabonun “Coğrafiya”, Plininin 

“Təbii tarix”, Pamponi Milanın “Yerin təsiri”, Plutarxın “Tərcümeyi-halları”, 

Ptolomeyin “Coğrafi təlimnamə” və s. mənbələrdə rast gəlinir [8, səh. 88]. 

XI  əsr tarix dünyasının görkəmli dilçisi, coğrafiyaşünası Mahmud Qaşqarlı 

“Divanü lüğat-it-türk”  əsərində indiki Türkiyə  ərazisindən Çinə  qədər böyük bir 

ərazidə məskunlaşmış 20 türk tayfasının adını çəkmişdir. 

XI  əsr alimi Əbu Reyhan Biruni toponimlər haqqında yazmışdır: “Müəyyən 

bir ərazini yadelli başqa bir tayfa tutduğu zaman adlar sürətlə dəyişdirilir” [9]. 

 Bu mülahizə olduqca real səslənir və toponimlərin ictimai – siyasi quruluşu 

əks etdirilməsini, ictimai quruluş, münasibət dəyişdikcə digər adlara nisbətən daha 

tez-tez dəyişikliyə uğramış bir çox Azərbaycan toponimləri ilə təsdiq edə bilərik. 

  Eyni zamanda erməni daşnaqlarının  əsarətində olan ərazilərimizdəki yer – 

yurd adlarımızın dəyişdirilməsi, bəzilərinin erməni adları ilə  əvəz edilməsi, digər 

qisminin erməni sözlərinə uyğunlaşdırılması faktı da yuxarıda deyilənləri bir daha 

təsdiq edir [8, səh.88]. 

Əziz  Ələkbərli Ermənistanda türk mənşəli toponimlərin müxtəlif prinsiplər 

əsasında dəyişdirliməsini faktlar əsasında şərh etməyə çalışmış. “Qədim türk – oğuz 

yurdu – Ermənistan əsərində müxtəlif türk mənşəli toponimlərin dəyişdirilməsinin 

prinsiplərini göstərmişdir”. Toponimlərin tədqiqi bu baxımdan da daha vacib sayılır. 

Dilçilikdə ümumi leksik vahidlərin yaranma baxımından toponimlərin ilkin və 

digər onomastik vahidlərin ikinci olması formulası dolaşmaqdadır. Onların dildəki 



 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



115

adını daşıdığı obyektin ən səciyyəvi  əlamətlərini daşımasından törəməsi qənaəti 

irəli sürür. 

Xüsusi isimlər hər  şeydən  əvvəl dilin leksik materialıdır və sözdür. Hər bir 

söz isə özündə müxtəlif üslubi imkanlara malikdir. Toponimlər də bu baxımdan 

istisna təşkil etmir, dil faktoru kimi bədii əsərdə üslubi çalarlıq qazanır. Onomastik 

vahidlərin bir qrupu kimi toponimlərlə bağlı aparılan tədqiqatların müəyyən 

istiqamətini üslubi imkanlarının araşdırılması təşkil edir [10,səh. 86]. 

Bədii  əsərlərdə toponimlərin üslubi imkanlarından danışan F. Məmmədli 

qənaətlərini iki qrupda ümumiləşdirir: a)Tarixi – regional informasiyaya malik 

toponimlər; b)estetik informasiya daşıyan toponimlər. 

Burada müxtəlif toponimlərin bədii  əsərdə informasiya daşıyıcılığını  əsas 

kimi götürür. Şübhəsiz, hər bir toponimdə informasiya daşımaq xüsusiyyəti vardır. 

 

Söz yox ki, tarixi – regional toponimlər poeziyada estetik çalardan xali deyil. 



Poeziyada başlıca məsələ oxucu hislərini ovundurmaq, onun duyğuları aləminə yol 

tapmaqdır. Belə olan anda poetik onomastikanın tədqiqat obyekti olan xüsusi adlar 

da estetik mahiyyət kəsb edir [11,səh. 132]. 

Ə.Cavadın təxminən 30 il bundan əvvəl toponimlərin üslubi imkanlarının böl-

güsünü vermişdir. Qeyd edək ki, Ə.Cavadov bu istiqamətdə ilk addım atan tədqiqat-

çıdır. Sonralar X.Məhərrəmova bədii əsərdə toponimlərin üslubi imkan qazanmasını 

üç istiqamətdə göstərir: a) konkret toponimlər, b) qeyri-konkret toponimlər, c) süni 

toponimlər [12, səh.159]. 

L.Piriyevanın isə  məsələyə bir qədər fərqli münasibəti var. O, toponimləri 

reallığına və qeyri-reallığına görə qruplaşdıraraq aşağıdakı kimi təsnifat aparır: a) 

real toponimlər, b) real bədii toponimlər, c) qeyri-real (uydurma) bədii toponimlər. 

Əslində  bədii  əsərlərdə toponimlərin real və qeyri-real olmasına görə  tədqiqi  ən 

ağlabatan yoldur. Bundan başqa Ə.Cavadovun, A.Qurbanovun, X.Məhərrəmovanın, 

D.Əliyevanın, F.Bağırovanın da bölgüsünə əsas istiqamət kimi toponimlərin real və 

qeyri-real olması dayanır [10, səh. 86]. 

Toponimik ad öz həqiqi mənasından çox şerin ilk məqamında poetik 

informasiyaya yüklənir. Bütün bunlar V.A.Nikonovun bu sözünü təsdiqləməyə 

imkan verir. “Coğrafi ad da sözdür. Və buna görə  də bütün sözlər kimi, fiziki 

coğrafiya yox, dil qanunlarına tabedir. Toponimika özü üçün xüsusi vasitələr icad 

etmir, amma dildə mövcud olan vasitələrdən istifadə edir, özü də onların olduqca 

cüzi bir hissəsini götürür” [13,səh. 11]. 

Azərbaycan toponimlər sistemində adlar dil mənsubiyyətinə, yayılma adlarına 

görə eyni olmadığı kimi, onların yaranma və törəməsində iştirak edən vahidlər də 

mənşəcə yekcins olurlar [14]. 

Bədii  əsərin üslubi məqamlarından söhbət gedərkən bir istiqamət kimi 

ümumişlək sözlərə, dialektlərə, jarqonlara fikir verilsə, digər bir tərəfdən də 

onomastik vahidlərin işlənmə dərəcəsi əsas götürülür. 

Bədii əsərin üslubi imkanları publisist və elmi əsərlərin üslubi imkanlarından 

fərqlənmir. Çünki hər bir yaradıcılıq sahəsinin özünün normativləri var və bu 

xüsusiyyət özünəməxsus qanunauyğunluqların yaranmasına səbəb olur. 

Bütün sözlər kimi real toponimlər özünəməxsus üslubi rənglər qazanır. Bir 

növ bu toponimik adların reallıq çərçivəsindən çıxaraq elastikləşməsi prosesi gedir 

və ad şerin işlək məqamında poetik yükə yüklənir [15, səh.93]. 


 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



116

Elçinin yaradıcılığı boyu onun istər hekayələrində istər povest və 

romanlarında xeyli müxtəlif toponimlərə rast gəlirik. 

Bu zənginlik də yazıçı təfəkkürün zənginliyi ilə bağlıdır.  




Yüklə 3,19 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   50




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə