Азярбайъан милли елмляр академийасы м. Фцзули адына ялйазмалар институту



Yüklə 3,19 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə20/50
tarix06.05.2017
ölçüsü3,19 Mb.
1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   ...   50

Fusions:  

red tape – bureaucracyheavy father – a serious part in a theatrical play; to 

spill the beans – to tell a secret. 

Unities:  

a lame ducka sacred cow, to show one's teeth, to see through rose-coloured 

spectacles. 

Collocations:  

bad (awful) mistake, to take fancy (liking), to take (have) tea. 

It can be clearly seen that the third group is made up of words possessing 

special lexical valency. 

In A.V. Kunin's classification ph.u. are divided into 3 classes. 

1.  Idioms, or idiomatic expressions, are set expressions, with fully or 

partially transferred meanings, e.g., to show the white feather, an odd (queer) fish. 



       2. Semi-idioms have both literal and figurative meanings (literal meaning is 

either professional or technical), e.g., chain reaction, to lay down one's arms. 

3. Phraseomatic units are set expressions with literal but complex meanings 

(the meaning is phraseomatically bound), e.g., to raise one's eyebrows, to pay 



attention (a visit), to clean one's fits (teeth), at the best. 

The structural types of ph.u. are as follows. 

1. Nominal phrases, e.g., a bit (piece) of one's mind, hot dog, Tom, Dick and 

Harrythe Trojan horse, the sword of Damocles;  


 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



197

2. Adjectival phrases, e.g., as good as gold, as pretty as a picture, more dead 



than alive. 

3. Verbal phrases, e.g., kick two birds with one stone, to clone (abut) one's 



eyes to smthto have one's heart in one's mouth, to take the bull by the horns;  

4. Adverbial phrases, e.g., from head to heals, in a twinkle of an eye, as quick 



as a flash, at (long) last, by and again, tit for tat;  

5. Parenthetical phrases, e.g. by Jeorge! by Jove! my aunt! 

6. Introductory phrases, e.g., after all, as a matter of fact. 

7. Phrases with the structure of a sentence: 

 a) sayings, e.g., never say die, all one's geese are swans;  

b) proverbs, e.g., every cloud has a silver lining, birds of a feather fly 



together.  

Some of the above-given stable and idiomatic expressions are undoubtedly 

direct borrowings from the European languages. The first and most evident of them 

is, of course, Rome was not built in one day, time is money, if you run after two 



hares you will catch neither and- some others. 

 

Literature 



 

1.  Collins V: А Book of English Idioms 

2.  Smith L: Words and Idioms 

3.  V.V. Vinogradov: Investigation of English phraseology 

4.  Арнольд И.В. Лексикология современного английского языка 

5.  https://www.google.az/#q=phraseology+as+a+branch+of+linguistics 

6.  https://www.google.az 

7.  http://ru.wikipedia.org/ 

 

 

        



Нубар Исмайылова                   

Фразеология как отрасль языкознания 

Резюме 

   


В  статье  описывается  роль  фразеологии  как  отрасль  языкознания. 

Будучи  одной  из  отраслей  языкознания  фразеология  связана  с  семантикой, 

грамматикой и лексикологией. Говоря о фразеологии в первую очередь подРа-

зумеваются  свободные  и  независимые  словосочетания.  И  их  употребление  в 

языке широко.  

Использование  фразеологизмов  придает  речи  красочность,  живость, 

выразительность; часто, особенно в публицистике, происходит переосмысле-

ние фразеологизмов, их обновление, это специальный стилистический прием. 

Используя  фразеологизмы  в  речи,  надо  быть  уверенным  в  правильности  его 

воспроизведения и необходимо точно знать его значение. 

 

   


 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



198

 

      Nübar İsmayılova 



Frazeologiya dilçiliyin sahesi kimi 

Xülasə 


 

Meqalə frazeologiyanin dilcilik sahəsində rolunu tesvir edir. Frazeologiya 

dilciliyin bir sahəsi olaraq semantika,qrammatika ve leksikologiya ile əlaqəli oldugu 

gostərilir.  

 Frazeologiya dedikde ilk olaraq sabit ve sərbəst soz birlesmeleri yada dusur. 

Bunlarin da dildə istifadəsi  cox genisdir. Frazeologizmlərdən istifadə edərək nitqi 

daha ifadəli, rəngarəng və canlı edir; xüsusilə  də, onların yeni məna kəsb etməsi 

üslubi  əhəmiyyətə malikdir. Frazeologizmlərdən nitqdə istifadə edərkən onların 

düzgün tələffüz qaydasını və dəqiq mənasını bilmək vacibdir 

   

              

 

Rəyçi:          Ramilə Hüseynova 



              filologiya üzrə fəlsəfə doktoru 

 

 



 

 

 



 

 


 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



199

MƏLAHƏT MEHDİYEVA 

Azərbaycan Müəllimlər İnstitutu  Salyan filialı  

M-Malaxat@ mail.ru  

 

SİNTAKSİSİN TƏDRİSİ MƏSƏLƏLƏRİ 

                         

Açar sözlər:  kurikulum, sintaksis, nitq bacarıqları, tədris 

Ключевые слова: куррикулум, синтаксис, речевые способности, учебный 

Key words: curikulum, syntax, speech abilities, educational 

 

Dövlətin inkişaf etməsi, digər dövlətlərlə rəqabətə girə bilməsi üçün təhsilin 



inkişafı vacib şərtdir. Təlim prosesinin keyfiyyətli təhsili təmin etməsi dövlət əhə-

miyyətli bir məsələdir. Təhsilin keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq və bununla da XXI əsr-

də ölkənin sosial, siyasi və iqtisadi tələbatlarını  təmin etmək təhsil strategiyasının 

əsas məqsədi kimi qarşıya qoyulmuşdur. 

Bu gün dünyaya gələn körpələr XXI yü-

zilliyin dünyəvi məsələlərini həll edəcəklər, bəşəriyyəti yaşadacaqlar. B

ütün bunları 

nəzərə alaraq  ümumtəhsil məktəblərində dünya standartlarına cavab verə biləcək 

yeni pedaqoji və metodik yanaşmalar  yer almaqdadır. Məhz son illərdə Azərbaycan 

cəmiyyətinin tələb və ehtiyaclarına uyğun nəticəyönümlü,  yəni təhsil sistemində 

əldə olunması nəzərdə tutulan təlim nailiyyətlərinin nəticələr formasında qabaqca-

dan müəyyən edilməsi və müvafiq nəticələrdən ibarət şəxsiyyətyönümlü təhsil siste-

minin yaradılması sahəsində xeyli işlər görülmüşdür (7,7). Təhsil bir pedaqoji kate-

qoriya kimi xarakterizə edildikdə iki məna əsas götürülür: geniş, yəni şagirdin bilik, 

bacarıq və vərdişlərə, yaxud elmi texniki-tərəqqiyə yiyələməsi və dar mənada, yəni 

təlim prosesinin nəticəsi olub bu prosesdə qazanılmış bilik, bacarıq və  vərdişlərin 

sistemi kimi anlaşılır. Təhsil cəmiyyətin və dövlətin mənafeyi naminə  şəxsiyyətin 

intellektual və emosional sferalarını inkişaf etdirmək, onu həyata hazırlamaq 

məqsədi ilə müasir standartlara uyğun olaraq müəyyənləşdirilmiş məzmunun tədris 

müəssisələrində mənimsənilmə səviyyəsinin qəbul olunmuş meyarlarla yoxlanılma-

sı, qiymətləndirilməsi və hüquqi sənədlərdə təsbit olunan nəticəsidir (9, 104). 

                       

Hər bir müəllim şagirdi təlim fəaliyyətinə cəlb etməyi bacarmalı, öyrənməyə 

sövq etməyin səmərəli yollarını axtarıb tapmalıdır. Şagirdlərə yalnız informasiyanı 

ötürməməli, həm də onlara biliklərin müstəqil qazanılması üçün istiqamətlər vermə-

lidir. Müəllim şagirdlərə ən vacib təlim materialını öyrətməklə, bu prosesdə qanuna-

uyğunluqları üzə  çıxarmağı, mühüm və  dərin ümumiləşdirmələr aparmağı,  nəticə 

çıxara bilməyi, əsl tədqiqatçı olmağı öyrətmək yolunda bələdçi olmalıdır.  

Təlimin səmərəliliyinin artmasına, habelə təlim fəaliyyətinin yüksəldilməsinə 

isə ilk növbədə  şagirdlərdə canlı maraq oyatmaqla, onları axtarışa sövq etməklə, 

tədqiqat aparmaq, müzakirələr etmək və s. kimi bacarıqlarının dərs prosesində fəal-

laşdırılmasını təmin etməklə nail olmaq mümkündür. Bunun üçün ilk növbədə nitq 

bacarıqlarının, nitq mədəniyyətinin formalaşdırılması qayğısına qalınmalıdır.  

İbtidai siniflərdə  şagirdlərdə  təlim fəaliyyətinin inkişaf etdirilməsində nitq 

bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir.  Nitq bacarıqlarının  

inkişafı isə  билаваситя  ъцмля  üzrə  işlə  баьлыдыр,  çцнки  рабитяли  нитг  ъцмлялярдян 

ямяля  эялир.  Sintaktik baxımdan  cцмля  нитгин  ян  мцщцм  ващидидир.  Ъцмля  дилин 

бцтцн  хцсусиййятлярини  юзцндя  ещтива  едян,  ъямляшдирян,  бирляшдирян  ян  ваъиб 



 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



200

цнсиййят ващидидир. Дцзэцн вя рянэарянэ ъцмляляр гурмаьы баъармадан айдын, 

ряван  рабитяли  нитгя  йийялянмяк  мцмкцн  дейилдир.  Şagirdlərin düzgün nitq 

kompetensiyası dil kompetensiyası ilə bağlıdır. Bu zəmində ibtidai siniflərdə 

sintaksisin tədrisi, sintaktik biliklərə yiyələnmək  vacib amildir. 

İbtidai siniflərdə sintaksisin tədrisi sahəsi çox geniş deyildir. Bununla belə 

şagirdlər cümlə, cümlə  və onun növləri, cümlə üzvləri, cümlənin baş üzvləri-

mübtəda, xəbər, cümlənin ikinci dərəcəli üzvləri, mürəkkəb cümlə və s. anlayışlarla 

tanış olurlar. Ъцмля  анлайышынын  формалашдырылмасында  ъцмлянин  мягсяд  вя 

интонасийайа  эюря  нювляринин  тядриsи  мцщцм  йер  тутур.  Ибтидаи  синиф    fənn 

kurikulumunda cümlə, ъцмлянин мягсяд вя интонасийайа эюря нювляринин тядриси 

ашаьыдакы məzmunda верилмишдир.  Şagird: 

I  sinif: 4.1.8.  Cümləni tanıyır və    əsas  əlamətlərini sadalayır. 4.1.9. 

Məqsəd və intonasiyaya görə cümlələri  fərqləndirir. 

II  sinif: 4.1.6. Cümləni digər nitq vahidlərindən  fərqləndirir. 4.1.7. Tələb 

olunan məqsəd və intonasiyaya görə  cümlə qurur  və müvafiq işarələrlə tamamalyır.  

III  sinif: 4.1.6. Cümlənin formalaşmasında baş  və ikinci dərəcəli  üzvlərin 

rolunu sadə  şəkildə izah edir. 4.1.7. Məqsəd və intonasiyanı  dəyişməklə verilmiş 

cümləni müxtəlif məqamlarda işlədir.  

IV  sinif: 4.1.6. Cümlənin  düzgün qurulmasında baş və ikinci dərəcəli üzvlərin 

yerini dəqiq müəyyən edir. 4.1.7. Cümlə  və onun növləri ilə  əlaqədar kiçik 

təqdimatlar edir(10,21-28). 

  Cцмлянин бу нювляри  fənn kurikulumuna эюря” “Cümlənin növləri” adı 

ilə икинъи синифдян юйряnилмяйя башланыр. İкинъи синиф “Azərbaycan dili” dərsliyin-

də yazılır: “Söz və söz birləşməsindən fərqli olaraq, cümlə müəyyən bir fikir ifa-

də edir. Bu fikir müxtəlif cür ifadə oluna bilər. Danışan adam cümlə vasitəsilə: 

1)  nə isə xəbər verə bilər; 

2)  nəyi isə soruşa bilər; 

3)  əmr və ya xahiş edə bilər.  

1-ci növ cümlələr nəqli cümlə, 2-cisi sual cümləsi, 3-cüsü nida cümləsi 

adlanır. 

 Nəqli cümlənin sonunda nöqtə (.), sual cümləsinin sonunda sual (?), əmr 

cümləsinin sonunda nida (!) işarəsi qoyulur” ( 5, 167). 

Üçüncü синиф “Azərbaycan dili” dərsliyində “Cümlə və onun növləri” haq-

qında yazılır: “Sözdən və söz birləşməsindən fərqli olaraq, cümlə bitmiş bir fikri 

ifadə edir. Bu fikir xəbər, sual, əmr şəklində  ifadə oluna bilər.  

Xəbər, məlumat, vermək məqsədi ilə söylənilən cümlələr nəqli cümlə adlanır. 

Məlumat almaq məqsədi ilə söylənilən cümlələr sual cümləsi adlanır. 

Əmr, xahiş, tapşırıq  ifadə edən cümlələr əmr cümləsi adlanır(6,169)”. 

Fənn kurikulumuna мцвафиг олараг ъцмлянин бу нювляри Ы синифдяn prak-

tik şəkildə тядрис олунур вя бурада нягли, суал вя нида ъцмляляринин юйряnилмяси 

нязярдя  тутулур.  Бу  ъцмлялярин  тядриси  иля  баьлы  нитг  инкишафы  цзря  апарылан  ишляр 

системиндя, тяхминян ашаьыдакы мясяляlərə  ящямиййят верилмялидир. 

 Нягли ъцмля иля баьлы 



1) şаэирдлярин нягли ъцмляляр гурмаг баъарыьыны инкишаф етдирмяк; 

2) nягли ъцмлялярин тяляффцзц цзря ишляр; 



 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



201

а) нягли ъцмлялярин сонуна доьру сяс тонунун алчалдылмасы вя интонасийаъа 

битмяси; 

б)  сюзляр  арасындакы  интервалын  сахланылмасы  вя  ъцмлядя  ритмиk  бюлэцлярин 

эюзлянилмяси; 

ъ) мянтиги вурьулу сюзцн тапылмасы вя фяргляндириъи интонасийа иля тяляффцз 

едилмяси. 

 Суал ъцмляsi  иля баьлы 



1)  şagirdlərin  дцзэцн  суал  ъцмляляри  гурмаг  баъарыгларыны  инкишаф 

етдирмяк; 

2) sуал ъцмляляринин тяляффцзц цзря ишляр; 

а) анъаг интонасийа васитясиля дцзялян суал ъцмляляриндя сон сюзцн сон ще-

ъасындакы саитин узадылмасы; 

б)  анъаг  интонасийа  васитясиля  дцзялян  суал  ъцмляляриндя  мягсяддян  асылы 

олараг мянтиги вурьунун мцяййян сюзляр цзяриня дцшмяси; 

ъ)  суал  явязликляри  иля  ямяля  эялян  суал  ъцмляляриндя  суал  явязликляринин 

мянтиги вурьу алтына дцшмяси вя фяргляндириъи интонасийа иля тяляффцз едилмяси. 

 Əmr  ъцмляsi иля баьлы 



1)  ямр ъцмляляриnin ямрля йанашы, хащиш, нясищят, йалварыш вя с.  ифадя еtməsi; 

2)  ямр ъцмляляринин интонасийа чаларлары цзяриндя мцяййян иш апарылмаsı; 

3)  əмр ъцмляляриндя бязи ямр ядатларындан истифадя еdilməsi; 

4)  əмр ъцмляляриниn мянтиги вурьу иля ялагяляндирилмяси. 

 Нида ъцмляsi иля баьлы 



1)  şаэирдлярин  нида  ъцмляляри  дцзялтмяк,  нитгляриндя  нида  ъцмляляриндян 

истифадя етмяк баъарыгларына инкишаф етдирмяк; 

2) nида ъцмляляринин тяляффцзц цзря иш; 

а) цмуми шякилдя нида ъцмляляринин гцввятли тяляффцз едилмяси; 

б) щиссин мцхтялиф нювляри иля мцшайят олунан нида ъцмляляриндя интонасийа 

вариантларындан дцзэцн истифадя едилмяси вя с. 

Мцшащидяляр эюстярир ки, тяърцбяли мцяллимляр ъцмлянин мягсяд вя интона-

сийайа эюря нювляринин тядрисини еля илк эцндян мянтиги вурьу иля ялагяляндирирляр. 

Щяля нягли ъцмлялярин тяляффцзц цзря иш апараркян мцяллим шаэирдляря изащ едир ки, 

нягли  ъцмлялярдя  сяс  тонунун  уъалыьы  орта  дяряъядя  олур.  Лакин  щяр  ъцмлядя 

мягсяди ифадя едян бир сюз олур ки, бу сюз ъцмлядяки о бири сюзляря нисбятян бир 

гядяр  гцввятли  тяляффцз  олунур.  Буна  мянтиги  вурьу  дейилир.  Мянтиги  вурьу  иля 

дейилян сюз ися вурьулу сюз адланыр. Мянтиги вурьулу сюз ъцмлянин мяркяз сюзц 

сйылыр.  Ъцмлядя  ифадя  едилян  мягсяддян  асылы  олараг  мянтиги  вурьу  ъцмлядяки 

мцхтялиф  сюзлярин  цзяриня  дцшя  билир.  Мцяллим  буну  шаэирдляря  практик  шякилдя 

баша  салмаг  цчцн  бир  ъцмля  эютцрцр  вя  щямин  ъцмлядя  мянтиги  вурьуну 

мцхтялиф сюзлярин цзяриня кечирмякля тяляффцз етдирир вя щяр дяфя мягсядин нядян 

ибарят олдуьуну шаэирдлярдян сорушур. Мясялян: 

1.  Атам бу эцн тяййаря иля Тürkiyəyə йола дцшдц. 

2.  Атам бу эцн тяййаря иля  Тürkiyəyə йола дцшдц. 

3.  Атам бу эцн тяййаря иля  Тürkiyəyə йола дцшдц. 

4.  Атам бу эцн тяййаря иля  Тürkiyəyə йола дцшдц. вя с. 

Щямин  ъцмляляр  цзяриндя  апарылан belə  ямялиййат  шаэирдляря  мягсяддян 

асылы  олараг  ъцмлядя  мянтиги  вурьудан  дцзэцн  истифадя  етмяйин  ящямиййятини 

юйрядир.   Цмумиййятля, ъцмлянин бу нювляринин бюлэцсц ясасында няйин- интона-


 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



202

сийанын,  йохса  мягсядин  дурмасы  мясяляси  бир  нюв  мцбащисяли  кими  эюрцнцр. 

Беля  ки,  бязи  грамматика  китабларында  бу  бюлэц  ъцмлянин  интонасийайа  эюря 

нювляри кими тягдим олунмуш вя бюлэцнцн ясасында интонасийа дурмушдур. Бязи 

дярсликдя ися бу бюлэцнцн ясасында  ъцмлядя иряли сцрцлян фикрин мягсяди дурмуш 

вя бюлэу ъцмлянин мягсядя эюря нювляриnin ады иля верилмишдир, щям дя бурайа 

йалныз нягли, суал вя ямр ъцмляляри дахил едилмишдир. Нида ъцмляляри бу бюлэцдян 

чыхарылараг хцсуси ъцмля нювц кими тягдим олунмушдур. Бязən дя щямин ъцмля-

лярин  бюлэц  ясасы  бир  гядяр  эенишляндирилмиш  вя  нювляри  чoхаldылмышдыр.  Мясялян 

проф.  З.Таьызадя  бу  бюлэцнц  "ъцмлянин  мягсяд  вя  эерчяклийя  мцнасибят  цзря 

нювляри" ады иля вермиш тясдиг вя инкар ъцмлялярини дя бу бюлэцйя дахил етмишдир 

(8,106).  

Fикримизъя,  ибтидаи siniflərdə бу  ъцмлялярин  бюлэцсц  ясасына  щям  мягсяд, 

щям  дя  интонасийайа  гойулмалыдыр.  Чцнки  нюв  бюлэцсцндя  нювцн  фяргляндириъи 

яламятляри ясас эютцрцлцр. Бу ъцмлялярин дя фяргляндириъи яламятляри онларда иряли 

сцрцлян  фикрин  мягсяди  вя  щямин  мягсяддян  доьан  интонасийадыр.  Яэяр  нягли 

ъцмлялярдя мягсяд мялумат вермяк, суал ъцмляляриндя мягсяд сорушмаг, юй-

рянмяк,  ямр  ъцмляляриндя  мягсяд  тящрик  етмяк,  вадар  етмякдирся,  нида  ъцм-

ляляриндя  дя  мягсяд инсан щисслярини ифадя етмякдир.  

Икинъиси,  нягли,  суал  вя  ямр  ъцмляляринин  юзляриня  мяхсус  ифадя  васитяляри 

(фелин хябяр шякли, суал явязликляри, суал ядатлары, фелин ямр шякли, ямр ядатлары вя 

с.) олдуьу кими нида ъцмляляринин дя юзляриня мяхсус ифадя васитяляри вардыр. Мя-

сялян: нидалар, нидалашан сюзляр, щиссин мцхтялиф нювлярини ифадя едян интонасийа 

вариантлары  вя  с.  Бцтцн  бунлар  ону  эюстярир  ки,  ибтидаи  синифлярдя  ъцмлянин  бу 

нювляринин  щамысыны  ъцмлянин  мягсяд  вя  интонасийайа  эюря  нювляри  ады  алтында 

тядрис  етмяк  düzgündür.  Йери  эялмишкян  демялийик  ки,  ъцмлянин  бу  нювляринин 

формалашмасында ясас васитялярдян бири олан интонасийа синтаксисин тядгигат об-

йекти кими щяля мцфяссял тядгиг олунмамышдыр. Интонасийанын синтактик мащиййя-

ти, фикрин формалашдырылмасындакы ящямиййяти, ифадя олунан фикрин мягсяди иля он-

дан доьан интонасийа арасындакы вящдят, интонасийа иля дурьу ишаряляри арасында-

кы мцнасибят вя с. мясяляляр щяля дягиг елми щяллини тапмамышдыр. Ибтидаи синифляр-

дя  ъцмлянин  мягсяд  вя  интонасийайа  эюря  нювляринин  тядриси  иля  баьлы  нитг ba-

carıqlarının инкишафы цзря апарылан ишляря эялинъя, демялийик ки, бу мювзу юзлцйцн-

дя башдан-баша нитг bacarıqlarının инкишафы иля сых баьлыдыр. Бурада ясас мясяля 

щямин  мювзунун  тядриси  просесиндя  шаэирдлярин  нитгини  инкишаф  етдирмяк  цчцн 

даща сямяряли йоллар, цсуллар ахтарыб тапмагдан ибарятдiр.  

Qeyd etməliyik ki, fəal/interaktiv təlim metodları optimal təlim mühiti ya-

ratmaqla,  şagirdlərin tədqiqatçılıq bacarıqlarını inkişaf etdirməklə, nəticəyö-

nümlü standartların reallaşmasını  təmin etməklə yanaşı,  ъцмлянин  мягсяд  вя 

интонасийайа эюря нювляринин тядрисиnin effektivliyini təmin edir. 



 

 

Ядябиййат 

 

1.  Балыйев  Щ.  Мцасир  Азярбайъан  дилиндян  синтаксис  бящси  цзря  методик  эюс-



тяриш. Бакы, 1987  

2.  Həsənov  М.  Азярбайъан  дили  синтаксисинин  тядрисиндя  гаршыйа  чыхан 

чятинликлярvə onların aradan qaldırılması yolları. Бакы: Маариф, 1972 

3.   Ибтидаи синифлярдя синтаксис тялиминин тяшкили (методик тювсийя). Бакы, 1988 



 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



203

4.  Ибтидаи  синифлярдя  синтаксис  тядрисинин  бязи  мясяляляри  (методик  тювсийя)  Бакы, 

1991 

5.  İsmayılov R., Orucova G., Xəlilov Z., Cəfərova D. Azərbaycan dili (2-ci sinif 



üçün dərslik). Bakı: Altun Kitab, 2009, 208 s. 

6.  İsmayılov R., Orucova G., Cəfərova D., Xəlilov Z. Azərbaycan dili (3-ci sinif 

üçün dərslik). Bakı: Altun Kitab, 2010, 207 s. 

7. Kərimov Y.Ş. Ana dilinin tədrisi metodikasının nəzəri problemləri. Bakı: Nasir, 

2005 

8. Таьызадя З. Мцасир Азярбайъан дилинин синтаксиси. Бакы, 1960 



9. Təhsil lüğəti. Bakı, 2011 

10.  Ümumtəhsil məktəblərinin I-IV sinifləri  üçün fənn kurikulumları. Bakı: 

Təhsil, 2008, 480 s. 

 

Малахат Мехтиева 



Об обучении синтаксиса в начальных классах 

Резюме 


                        

Предложение  является  основным  единством  взаимоотношений  между 

людьми, которые отражают в себе все особенности  языка. Развитие связной 

речи  также  напрямую  связана  с  предложением,  т.к.  связная  речь  образуется 

путем  связи  предложений.  Невозможно  овладеть  плавной,  ясной  речью,  не 

умея  составлять  разноцветные,  правильные  предложения.  В  процессе 

формирования  понятий  предложения  большое  значение  имеет  определение 

создания между предложениями. 

 

Malahat Mehdiyeva                



In training syntax in initial classes 

Summary 


 

The offer is the basic unity of mutual relation between the people, which ref-

lect in themselves all features of language. Development of coherent speech also 

directly is connected to the offer, since the coherent speech is formed by 

communication(connection) of the offers. It is impossible to take possession of 

smooth, clear speech, not were able to make the multi-coloured, correct offers. 

During formation of concepts of the offer the large meaning(importance) has 

definition of creation between the offers. 

  

Rəyçi: Dosent Zərifə Əliyeva 



 

 

 



 

 

 



 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



204

 MƏNSURƏ QARAYEVA  



AMİ 

mənsurə@mail.ru 

 

ЯВЯЗЛИЙИН ОРФОГРАФИЙА ВЯ ОРФОЕПИЙА ИЛЯ  



ЯЛАГЯЛИ ТЯДРИСИ 

 

Açar sözlər, : ə

vəzliyin tədrisi, orfoqrafiya ilə əlaqə, orfoepiya ilə əlaqə   



Ключевые слова: обучение местоимения, взаимодействие с орфографией и 

орфоэпией 



Key words: training of a pronoun, interaction with spelling and orfoepics 

 

İbtidai siniflərdə morfologiyanın tədrisi orfoqrafiya, orfoepiya, leksikolo-



giya ilə  əlaqələndirilir, sintaksisin tədrisi  üçün zəmin hazırlanır. Azərbaycan 

dilinin ibtidai siniflərdə  öyrədilən bölmələrinin  əlaqəli tədrisi dedikdə, hər bir 

bölmə üzrə keçmiş bilik və bacarıqlar yada salınması və yeni biliklərin verilməsi 

prosesində  şüurlu surətdə  möhkəmləndirilməsi anlaşılır. Belə ki,  orfoepiya və 

orfoqrafiya ilə bağlı məlumatlar verilərkən, praktik işlər aparılarkən fonetikaya 

istinad olunmalıdır.  Şəkilçilərdə  səsartımı, səsdüşümü, səsdəyişməsi hadisələri-

ni-fonetik hadisə  və qanunları yada salmadan orfoqrafiya və orfoepiyaya aid 

biliklərə yiyələnmək və onları morfologiya ilə əlaqələndirmək mümkün deyildir. 

Həmçinin qrammatik biliklərə yiyələnmədən düzgün yazı qaydalarına müvəffəq 

olmaq  çətinləşər. Metodistlərdən: D.İ.Tixomirov və A.M.Peşkovski, N.S.Roj-

destvenski düzgün yazmağı öyrənməkdə qrammatikanı əvəzsiz şərt hesab edir-

dilər. Morfologiyanın tədrisi ilə fonetika, orfoqrafiya, orfoepiya, leksika, sin-

taksis, üslubiyyat arasında sıx əlaqənin yaradılmaması bu vaxtadək ciddi nöq-

san olaraq qalmaqdadır. İbtidai sinif şagirdləri imla, ifadə, inşa yazarkən müx-

təlif növ morfoloji- orfoqrafik səhvlərə yol verirlər. Belə səhvlərə sözlərin sətir-

dən-sətrə kök və şəkilçiyə görə keçirilməsi, bir çox düzəltmə və mürəkkəb isim, 

sifət, say, fel və başqa nitq hissələrinin orfoqrafiyasına aid kobud orfoqrafik 

səhvlər və s. daxildir. Morfoloji səhvlərin aradan qaldırılmasında daha çox 

morfoloji və orfoqrafik qaydaları bilməyə, onları tez və düzgün tətbiq etməyə, 

ümumiləşdirməyə, morfoloji və orfoqrafik təhlilə, sözlərin məna təhlilini 

aparmağa, tutuşdurma və  müqayisələrə  və s. əsaslanmaq lazım gəlir.  İbtidai 

siniflərdə morfologiyanın tədrisində hər bir mövzunun orfoqrafiya və orfoepiya 

ilə əlaqələndirilməsi qayğısına qalınmalıdır, çünki bu mövzuların xüsusiyyətləri-

nin öyrənilməsi onların yazılışı və tələffüzü ilə sıx surətdə əlaqədardır. Nitq his-

sələrinin tədrisində onların qrammatik əlamətlərinin  öyrədilməsi ilə yanaşı, 

yazılış və tələffüz qaydaları da öyrənilir ki, bu da morfoloji biliklərlə orfoqrafik, 

orfoepik qaydaların birlikdə tətbiqinə əlverişli şərait yaradır, şagirdlərin savad-

lılığını artırır.  O cümlədən əвязлийин  орфографийа  вя  орфоепийа  иля  яалягли  тядриси 

орфографик  вя  орфоепик  гайдалары  тез  вя  мющкям  мянимсямяйя  сябяб  олур. 

"Əvəzlik" bəhsinin tədrisində də bir sıra orfoqrafik, orfoepik məsələlər vardır ki, 

onları da şagirdlərə mənimsətmək lazımdır. Bunlardan biri də şəxs əvəzlikləri-

nin ismin hal və mənsubiyyət şəkilçisini qəbul etməsidir. 

 


 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



205

Əvəzliklərin isimlər kimi hallanmasını şagirdlərə öyrədərkən onların diq-

qətini ismin yiyəlik halına cəlb etmək lazımdır. Şagirdlərə yiyəlik halın formal 

əlamətləri "İsimlərin hallanması" bəhsindən məlumdur. Ona görə də şagirdlərə 

yiyəlik hal şəkilçilərinin yalnız "mən" və "biz" əvəzliklərində yeni formaya düş-

məsini anlatmaq kifayətdir. 

Yazı lövhəsində iki cümlə yazılır: 

1. Mənim söylədiklərim onun xoşuna gəldi. 

2. Evin qabağında bağ salınmışdı. 

Burada "mənim" və "evin" sözləri müqayisə olunur. "Mən"  əvəzliyinin 

"im", "ev" isminin isə "in" şəkilçisini qəbul etməsi göstərilir. 

Şagird yazılarında təsadüf edilən orfoqrafik səhvlərdən biri də o, bu 

əvəzliklərinin cəm formada işlədilməsidir.  Şagirdlər onlar-bunlar əvəzliklərini 

olar-bular formasında yazırlar, yəni onlar həmin əvəzliklərin yazılışında tələffü-

zü əsas götürürlər. O və bu əvəzliklərinə -lar, -lər şəkilçilərini artırarkən kök ilə 

şəkilçi arasına bitişdirici "n" samiti artırılmalıdır, burada şagirdlərə "n" bitişdi-

rici samitindən istifadə qaydasını öyrətmək lazımdır. Bu məqsədlə, saitlə bitən 

bir neçə ismi (bacı, küçə, quzu və s.) şagirdlər hallandırmalı, şəkilçinin yazılışını 

göstərməli, samitlə bitən isimlərdə hal şəkilçilərinin işlənməsini yada salmalı və 

hər iki növ  şəkilçini müqayisə etməlidirlər. Belə vəziyyəti islah etmək məqsədi 

ilə "olar" ilə "onlar" orfoqramlarının məna  çalarlığı  şagirdlərə başa salınmalı-

dır.Bunun  üçün iki cümlə  götürmək olar; bu cümlələrdə "olar" feli ilə "onlar" 

əvəzliyi müqayisə oluna bilər. Məsələn:  

1. Müəllim dedi ki, bu da olar (nə olar?).  

2. Görmək istəyirsiniz, bu da onlar (kimlər?). 

Birinci cümlədəki "olar" sözündə  kök "ol", "ar" isə felin gələcək zaman 

şəkilçisidir. Burada heç bir şəxs məlum deyildir, yalnız işin təsdiqi bildirilir. 

Ona görə də "olar" felini "o" və "lar" hissələrinə ayırıb, "o"-nu şəxs əvəzliyi kimi 

izah etmək  əlbəttə, düzgün olmazdı. Bunun əksinə olaraq, ikinci cümlədə "o" 

kök, "n" bitişdirici səs, "lar" isə  cəm  şəkilçisidir; onlar əvəzliyi "kim" sualına 

cavab olur. 

Demək, "onlar" əvəzliyini "olar" kimi tələffüz etsək də onu "olar" şəklində 

yaza bilmərik. Belə bir izahatla "onlar" əvəzliyinin orfoqrafiyasını  şagirdlərə 

mənimsətmək və bu sahədə vərdişlər yaratmaq mümkündür.  

Əвязлийин  тядриси  просесиндя  орфографик  вя  орфоепик  бахымдан  бязи 

нцанслар  цзяриндя  дайанмаьа  ещтийаъ  дуйулур.  Бу  нцанслар,  ясасян,  шяхс 

явязликляри иля баьлыдыр. 

1.  Ъямдя ишлянян шяхс явязликляриндян сонра кямиййят шякилчиляринин  

(-лар, -ляр) йазылышы вя тяляффцзц. 

Адятян,  Ы-ЫЫ  шяхсин  ъяминдян  сонра  ишлянян  –ляр  кямиййят  шякилчиси  шифащи 

нитгдя – дяр кими тяляффцз олунур. Мясялян: биз+ляр-биздяр, сизляр-сиздяр. ЫЫЫ шях-

син ъяминдя ися -лар шякилчиси -нар кими тяляффцз олунур.Мясялян: бунлар-буннар. 

Кямиййят  шякилчиляринин  йазылышы  вя  тяляффцзц  барядя  шаэирдлярин  яввялки 

биликляриня ясасланараг мцяллим мцяййян тямринляр васитяси иля яввялъя биз вя сиз 

явязликляриндян сонра бу шякилчилярин йазылышы вя дейилишини шаэирдляря анлатмалыдыр. 

Müəllim müxtəlif variantlardan istifadə edə bilər: 1) hямин  явязликляря  кямиййят 

шякилчиляри артырмагла йазмаг; 


 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



206

 2)  кямиййят шякилчили биз-сиз явязликлярини щалландырмаг; 

 3)  кямиййят  шякилчили  биз-сиз  явяликляринин  шифащи  нитгдя  неъя  тяляффцз 

олундуьуну изащ етдирмяк; 

4)  Алтындан  хятт  чякилмиш  явязликляри  дцзэцн  тяляффцз  етмякля    мятни 

охмаг. Мясялян: 

Бизлярдя байрам ахшамы тонгал йандырырлар. О сизлярдян наразы дейил. Мян 

сизляри дцшмянля мцбаризяйя чаьырырам. Йаьы дцшмян цстцмцзя галхса яэяр. Вя-

тяни  горуйаъаьыг – сизляр,  бизляр.  Ешг  олсун  сизляря,  ей  вятян  ювладлары.  Щярдян 

бизляри дя бир йада салын вя с. 

Икинъи мярщялядя мцяллим о, бу явязликляринин ъям шяклиндя онлар, бунлар 

кими  йазылмасыны  лакин  орфоепик  гайдалара  эюря  оннар,  буннар  кими  тяляффцз 

олунмасы  шаэирдлярин  нязяриня  чатдырмалыдыр.  Кечилмишляри  мющкямлятмяк  мяг-

сяди  иля  яняняви  "беля  йазылыр,  бяс  неъя  тяляффцз  олунур?",  йахуд  "Беля  тяляффцз 

едилир, бяс неъя йазылыр?" кими иш формаларындан истифадя етмяк олар. Мясялян: 

 



Yüklə 3,19 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   ...   50




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə