Азярбайъан милли елмляр академийасы м. Фцзули адына ялйазмалар институту



Yüklə 3,19 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə21/50
tarix06.05.2017
ölçüsü3,19 Mb.
1   ...   17   18   19   20   21   22   23   24   ...   50

Беля йазылыр 

Бяс неъя тяляффцз 

олунур? 

бизляр 


 

сизляр 


 

онлар 


 

бунлар 


 

 

Беля тяляффцз 



олунур 

Бяс неъя йазылыр? 

биздяр 


 

сиздяр 


 

оннар 


 

bуннар 


 

 

Явязлийин  тядрисиндя  орфографик  вя  орфоепик  бахымдан  мараглы  мювзу-



лардан бири шяхс явязликляринин щалланмасыдыр. 

1.  Ы  шяхсин  тяки  вя  ъями  щалланаркян  йийялик  щалда  ин  шякилчиси  дейил,  им 

шякилчиси гябул едир. Мясялян: мян-им, биз-им. 

2.  Ы вя ЫЫ шяхслярин тяки (мян, сян) чыхышлыг щалда ишляняркян –дян чыхышлыг 

шякилчиси  орфоепик  гайдалара  уйьун  олараг  нян  кими  тяляффцз  олунур.  Мясялян: 

мяндян-мяннян, сяндян-сяннян. 

3.  ЫЫЫ  шяхс  тяки  билдирян  о,  бу  явязликляри  щалланаркян  явязликля  щал 

шякилчиси арасына н самити артырылыр. Мясялян, о, о-н-ун, о-н-а, о-н-у, о-н-да, о-н-

дан; бу, бу-н-ун, бу-н-а, бу-н-у, бу-н-да, бу-н-дан. 

4.  О,  бу  явязликляри  чыхышлыг  щалда  орфоепийанын  тялябиня  ясасян  оннан, 

буннан кими тяляффцз олунур. 

Мцшащидяляр  эюстярир  ки,  орфоепийанын  тясири  нятиъясиндя  бир  сыра  щалларда 

орфографик  сящвляря  йол  верилир.  Йахуд  яксиня  щямин  шякилчиляр  орфографийанын 

тясири  иля  йазылдыьы  кими  тяляффцз  едилир  вя  беляликля  орфоепик  нормалar  позулур. 

Она  эюря  дя  шяхс  явязликляринин  щалланмасы  цзяриндя  мцяллим  бир  гядяр  ятрафлы 

дайанмалы,  шяхс  явязликляринин  щалланмасы  иля  баьлы  орфографик  вя  орфоепик  мя-

гамлары шаэирдляря мющкям мянимсятмялидир. 


 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



207

Шяхс  явязликляринин  щалланмасы  цзяриндя  иш  апараркян  орфографик  вя 

орфоепик  бахымдан  мцяййян  ящямиййят  кясб  едян  бязи  фяргли  хцсусиййятляр  дя 

шаэирдлярин  нязяриня  чатдырылмалыдыр.  Мясялян,  бу  явязлийинин  щалланмасындан 

фяргли ъящятляри нязяря чарпдырмаг мягсяди иля она йахын олан су исми иля паралел 

щалландырыб мцгайися етдирмяк олар.  

су 

 

бу 



су-й-ун  

бу-н-ун 


су-й-а   

бу-н-а 


су-й-у   

бу-н-у 


су-да   

бу-н-да 


су-дан   

бу-н-дан 

 

Мцгайися ясасында мцяййянляшдирилир ки: 



1.  Исмин  йийялик,  йюнлцк  вя  тясирлик  щалларында  су  исминдян  сонра  щал 

шякилчиляринин  яввялиня  й  самити,  бу  явязлийиндя  ися  щал  шякилчиляриндян  яввял  н 

самити артырылмышдыр. 

2.  Исмин йерлик вя чыхышлыг щалларында су исми иля она битишян щал шякилчиляри 

арасына  щеч  бир  самит  артырылмамышдыр.  Бу  явязлийиндя  ися  бу  явязлийи  иля  щал 

шякилчиляри арасына н самити артырылмышдыр. 

Беля мцгайисяляр апармаг она эюря лазымдыр ки: 

1.  Дил  тялиминдя  интерференсийа  ганунуна  уйьун  олараг  охшар  щадисяляр 

шаэирдляри  чашдырыр.  Нятиъядя  шаэирддя  щадисянин  дцзэцнлцйцня  йягинлик  щасил 

едилмир  вя  шаэирд  сящвя  йол  верир.  Шаэирд  исимлярин  щалланмасыны  кечяркян  юй-

рянмишдир ки, сону саитля битян исимляр щалланаркян кюкля шякилчи арасына йийялик 

вя тясирлик щалларында н, йюнлцк щалда ися й битишдириъи самити артырылыр. Шаэирд бу 

билик  ракусундан  су  вя  бу  сюзляринин  щалланмасына  бахдыгда  орада  бязи  дяйи-

шикликляр эюрцр вя онда беля бир гянаят щасил олур ки, онун юйряндийи гайда сону 

саитля битян бцтцн сюзляря аид дейилдир. 

2. О, бу явязликляринин щалланмасы цзяриндя апарылан тямринляр диалектизмин дя 

арадан  галдырылмасына  мцсбят  тясир  эюстярир.  Мялумдур  ки,  республикамызын  бязи 

бюлэяляриндя (ясасян Муьан бюлэясиндя) о, бу явязликляри йийялик, йюнлцк вя тясирлик 

щалларында ойын, быйын, ойа, быйа, ойы, быйы кими тяляффцз едилир. Мясялян, Сабирабад 

бюлэясиндя  "Ойы  тутуб  апардылар", "Быйын  иши  дцз  эятирмир", "Мян  ойа  дедим  ки, 

эялмя"  вя  с.  кими  тяляффцз  едилир.  Щятта  бязи  диалектлярдя  бу  явязлийи  "мы"  кими  дя 

ишлянир. "Мыйы мян йазмышам", "Мыйын вязиййяти аьырдыр" вя с. 

Бу  явязлийиндя  б-нын  м-йа  кечмяси  тцрк  дилляриндя  б  самитинин  м-йа 

кечмяси  щадисяси  (бян-мян,  бин-мин,  бунъуг-мунъуг  вя  с.)  кими  дя  йозула 

биляр.  Цмумиййятъя,  о,  бу  явязликляринин  тяляффцзцндя  юзцнц  эюстярян  мцхтялиф 

негатив  щалларын  арадан  галдырылмасы  мягсяди  иля  апарылан  ишлярин  ян  файдалысы 

онларын щалланма гайдаларынын мянимсядилмясидир. 

О, бу шяхс явязликляри иля ифадя олунан мцбтядаларын цзяриндя апарылан ишляр 

дя мцяййян мянада дцзэцн йазы вя дцзэцн тяляффцзля баьлыдыр. 

Беля ки, тяляффцздя щямин мцбтядалардан сонра фасиля едилмяся, фикир айдын 

баша дцшцля билмяз. Мясялян, мцгайися ет: 

О // мядяндя  ишляйяъяйини  гярара  алды – О  мядяндя  ишляйяъяйини  гярара 

алды. Бу // китабы мня верди – Бу китабы мяня верди. 

Йазыда  ися  о,  бу  шяхс  явязликляри  иля  ифаdя  олунан  мцбтядалардан  сонра 

верэул гойулмаса, ъüмлядя икификирлилик йаранар. Охуъу ъцмлянин мянасыны ан-


 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



208

лайа  билмяз.  Бурада  верэцлцн  ишлядилмяси  дцзэцн  йазынын  бир  цнсцрц,  фасилянин 

юйрядилмяси  ися  дцзэцн  тяляффцзцн  тяркиб  щиссяси  кими  шаэирдляря 

мянимсядилмялидир.  İbtidai  синифlərдя  явязлийин  орфографийа  вя  орфоепийа  иля 

ялагяли  тядриси  цзря  апарылан  ишляр  мцнтязям  курсда  морфолоэийадан  явязлик 

мювзусунун,  синтаксисдя  ися  о,  бу  мцбтядаларынын  юйрянилмясиня  яввялъядян 

ялверишли зямин йаратмыш олур. 

 

Ədəbiyyat 



 

1.  Cəfərov S.Ə. Nitq hissələrində keçid prosesləri (Azərbaycan dilinin mate-

rialları əsasında). Bakı: Azərbaycan Pedaqoji İnstitutun nəşri, 1983, 115 s. 

2.  Cəlilov F.A. Azərbaycan dilinin morfonologiyası. Bakı: Maarif, 1988, 285 s.    

3.  Əfəndizadə  Ə.R.,  Əhmədov N.H., Kəlbəliyev  Ə.A., Vahidov S.A. Azərb. 

dilindən didaktik materiallar (VI sinif). Bakı: Maarif, 1981,248 s. 

4.  İsmayılov R., Orucova G., Cəfərova D., Xəlilov Z. Azərbaycan dili (3-ci 

sinif üçün dərslik). Bakı: Altun Kitab, 2010, 207 s. 

5.  Кяримов Й.Ш. Ана дилинин тядриси методикасы. Бакы, 2003, 512 с. 

 

 Мансура Караева  



Взаимное обучение местоимения с орфографией и орфоэпией 

Резюме 


 

Взаимоотношение  орфографии  и  орфоэпии  с  правилами  местоимения 

способствует  быстрому  и  сильному  усвоению  правил.  Ученики  должны  со-

поставляя и во взаимном соотношении изучать правила орфографии и орфоэ-

пии с местоимением. 

Во время обучения синтаксиса говорить о синтаксических единствах, о 

частях речи, обучении синтаксических способностей в период обучения мор-

фологии реализует осознание процесса обучения как единое целое. Изучение 

морфологических  знаний  в  синтаксическом  аспекте  систематизирует  логи-

ческую структуру. 

 

 Mansura Qarayeva  



 

Mutual training of a pronoun with spelling and orfoepics 

 Summary 

 

The mutual relation of spelling and orfoepics with rules of a pronoun 



promotes fast and strong mastering of rules. The schoolboys owe comparing and in 

a mutual parity(ratio) to study corrected of spelling and орфоэпии with a pronoun. 

During training syntax to speak about syntactic unities, about parts of speech, 

training of syntactic abilities during training morphology realizes comprehension of 

process of training as a single unit. The study of morphological knowledge in 

syntactic aspect systematizes logic structure. 

 

 

Rəyçi:Dosent Nabat Cəfərova 



 

 


 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



209

ARZU KAZIMOVA  

Bakı Dövlət Universiteti 

arzu_kazimova@mail.ru 

 

ONOMASTİK SİSTEMDƏ MİFONİMLƏRİN YERİ 

 

Açar sözlər: dilçilik, onomastika, vahid, mifonim, xüsusi isim, struktur, semantik.  

Ключевые слова: языкознание, oномастика, единица, мифоним, собственное 

имя, структурa, семантический. 



Key words: linguistics, onomastics, unit, mythonim, special name, structure, 

semantic. 

   

Azərbaycan dilçiliyinin  maraqlı, eyni zamanda gənc  şöbələrindən biri olan 

onomastika son illərə qədər dilçi alimlərin diqqət mərkəzindən kənarda qalmış, bu 

sahədə geniş araşdırmalar aparılmamışdır. Uzun müddət tədqiqatdan kənarda qal-

mış onomastik leksikanın öyrənilməsinə  təxminən XX əsrin 50-ci illərindən baş-

lanılmışdır. Lakin bu tədqiqatlar birtərəfli aparılmış, xüsusi adlar qrupunun liqvistik 

cəhətdən hərtərəfli tədqiqinə meyil təsadüfi xarakter daşımış, onomastik leksikanın 

öyrənilməsində sistemsizlik, natamamlıq özünü göstərmiş, fundamental araşdırma-

lar aparılmamış, yalnız etimoloji ehtimallar irəli sürülmüşdür.  

XX yüzilliyin sonlarında türkoloji dilçilikdə onomastik tədqiqata meylin güc-

lənməsi ilə əlaqədar olaraq, Azərbaycan dilinin onomastik vahidlərinin də sistema-

tik, geniş elmi tədqiqinə maraq artmışdır.  

Azərbaycan dilinin onomastikasının öyrənilməsinə ilk təşəbbüs edənlərdən bi-

ri görkəmli alim, dilçi professor Afad Qurbanov olmuşdur. Təsadüfi deyildir ki, onu 

“Azərbaycan onomastika elmi məktəbi”nin banisi adlandırırlar. Bu məktəbin yetir-

mələri onomastika sahəsinin inkişafında xeyli nailiyyətlər  əldə etsələr də, bir çox 

məsələlər hələ də tədqiqatlardan kənarda qalmaqdadır. 

Onomastik sistemdə ciddi araşdırmaya ehtiyac duyan problemlərdən biri də 

mifonimlərin struktur-semantik xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi ilə bağlıdır. Zəngin 

dil materialları sübut edir ki, mifonimlər Azərbaycan onomastik sistemində xüsusi 

yer tutur. Elmi araşdırmalarda mifoloji vahidlərdən ayrıca bəhs olunsa da, onların 

formalaşmasından bir sistem kimi, demək olar ki, danışılmamış, ayrı-ayrı mifoloji 

kateqoriyalar üzrə xüsusi adların formalaşma yolları tədqiq olunmamışdır.  

Məlum olduğu kimi, onomastika şöbəsi özündə müxtəlif yarımşöbələri (an-

troponimika, toponimika, etnonimika, zoonimika, fitonimika və s.) birləşdirir. Belə 

yarımşöbələrdən biri də mifonimikadır. Azərbaycan dilçiliyində mifonimlərin bu 

günə  qədər ayrıca tədqiqat obyekti olmaması, onomastik vahidlər sistemində 

mifonimlərin yeri və rolunun dəqiq müəyyənləşdirilməməsi mövzunun aktuallığını 

səciyyələndirir. Belə ki, onomastikanın digər yarımşöbələri nisbətən  ətraflı 

öyrənilsə də, qeyd olunduğu kimi, həmin tədqiqatlarda mifonimikaya səthi yanaşıl-

mış, bir çox hallarda mifonimlərin yalnız adının çəkilməsilə kifayətlənilmiş, onların 

mənşəyi, yaranma mənbələri, struktur-semantik, poetik-üslubi xüsusiyyətləri, tipo-

loji bölgüsü müstəqil araşdırmaya cəlb olunmamışdır. Bir sözlə, zoonimlər, hidro-

nimlər, oronimlər kimi, mifonimlərin öyrənilməsi  də nomenklatur leksikanın tədqi-

qata ehtiyac duyan məsələlərindəndir. 


 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



210

Mifonimika (yunanca mythos – mif, deyim, onoma – ad) onomastikanın bir 

bölməsi olub, din, mif, folklorla bağlı olan xüsusi adları öyrənir. Başqa sözlə desək, 

mifonimika dilin mifoloji leksikasını təşkil edən xüsusi isimləri – mifonimləri öyrə-

nən onomastika sahəsidir. Belə ki, mif linqvistik dərketmədə məhz mifonimlər vasi-

təsi ilə reallaşır.  

Onomastik lüğətlərdə mifonimik vahidlər müxtəlif cür izah olunur. Mifonim-

lərə verilən tərifləri  ən dolğun  şəkildə belə ümumiləşdirmək olar: Mifoloji xüsusi 

isimlər (mifonimlər) dedikdə, onomastik leksikanın istənilən sferasına aid mif və 

nağıllarda işlənən uydurma obyektlərin xüsusi adları, o cümlədən, mifoantroponim, 

mifotoponim, mifozoonim, mifofitonim, teonim və s. nəzərdə tutulur.  

Mifonimlərin tədqiqi zamanı qarşıya bir sıra həlli vacib olan problemlər çıxır. 

Onomastik vahidlərin sərhədlərinin düzgün müəyyənləşdirilməsi diqqəti cəlb edən 

ən mühüm məsələlərdən biridir. Bu səbəbdən  də məsələnin izahına birtərəfli yox, 

kompleks  şəkildə yanaşmaq, problemin hərtərəfli həlli üçün daha geniş miqyasda 

araşdırma aparmaq lazımdır. 

Mifonimlərin hüdudlarının müəyyənləşdirilməsində  kifayət qədər mübahisə 

doğurur. Mifonimlər əksər hallarda uydurma, qeyri-real faktorlara əsaslansa da, bu 

amil nisbi xarakter daşıyır. Belə ki, eyni bir məfhum bəziləri üçün real, digərləri 

üçün uydurma hesab edilə bilər. Məsələn, teonimlər dinə inanan insanlar tərəfindən 

reallıq kimi qəbul edilsə  də, dini inkar edənlər üçün uydurmadan başqa bir şey 

deyildir. 

Onu da qeyd etmək lazımdır ki, heç də  həmişə real onimlərlə mifonimlərin 

sərhəddini dəqiq müəyyənləşdirmək olmur. Məsələn, əfsanə və nağıllarda mövcud-

luğu elm tərəfindən hələ sübut edilməmiş obyekt adlarının işlənməsi və yaxud da 

real mövcud olan onomastik vahidlərin folklor nümunələrində tamamilə fantastik 

planda çıxış etməsi onların mifonimlərə aid edilməsini şübhə altına alır. 

 

Mifonimlərin onomastik sistemdə yeri onların dildə  fəaliyyəti ilə bilavasitə 



əlaqədardır. Bu fəaliyyət üç əsas proseslə xarakterizə olunur:  

1.  Mifonimlərin demifologizasiyası; 

2.   Real onimlərin mifonimlərə keçidi; 

3.   Mif yaradıcılığı.  

Qeyd olunan proseslərin nəticəsində mifonimlərin lüğət tərkibində ciddi 

dəyişikliklər baş verir. Əgər real onimlərin mifonimlərə çevrilməsi və yeni mifoloji 

vahidlərin yaranması mifoloji leksikanın zənginləşməsinə səbəb olursa, mifonimlə-

rin real onimlərə keçidi isə  əksinə, həmin vahidlərin lüğət tərkibindən çıxması ilə 

nəticələnir. 

Mifonimlərin öyrənilməsi zamanı qarşıya çıxan problemlərdən biri də termin 

məsələsidir. Nəzərə almaq lazımdır ki, təkcə mifoloji xüsusi isimlər deyil, eyni 

zamanda mifoloji ümumi isimlər də mifoloji leksikaya (mifologizmlərə) daxildir. 

Təəssüf ki, bu fərq onomastikada aydın şəkildə əksini tapmır. Ona görə də biz mifo-

nimlər dedikdə, mifoloji xüsusi isimləri nəzərdə tuturuq. Mifoloji ümumi isimlərə 

gəldikdə isə, onları  mifoloji apelyativlər adlandırmağı daha məqsədəuyğun hesab 

edirik. Beləliklə, mifonimlərin onomastik sistemdə yerini dəqiq müəyyənləşdirmək 

üçün ilk növbədə onları mifoloji ümumi isimlərdən fərqləndirmək lazımdır.  

Mifonimlərin formalaşma baxımından fərqləndirilməsi də diqqəti cəlb edən 

məsələlərdəndir. Bu cəhətdən mifonimləri iki qrupa ayırmaq olar:  


 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



211

a) real denotatı (mənbəyi) olan

b) reallığa uyğun gəlməyən, lakin ideal denotatı olan mifonimlər 

Bununla belə, bu gün folklorda rast gəlinən və bizə anlaşılmaz görünən mifo-

nimlərin denotatlarının nə zamansa mövcud olması fikri müasir dövrdə bir o qədər 

də şübhə doğurmur. 

Mifoloji xüsusi isimlərin yarandığı mənbələrə gəlincə, onlar dini, folklor (das-

tan, nağıl,  əsatir,  əfsanə), bədii  ədəbiyyat və s. kimi müəyyənləşdirilə bilər. Bədii 

ədəbiyyatda işlənən mifonimlər özləri də iki yerə bölünür: 

a) din və folklordan bədii ədəbiyyata gətirilən mifonimlər;  

b) yaradıcı mifonimlər, yaxud ayrı-ayrı müəlliflər tərəfindən yaradılan 

mifonimlər.  

Araşdırmalar göstərir ki, daha çox folklor nümunələri, xüsusən nağıl, dastan, 

əfsanə  və  əsatirlər mifonimlərlə  zəngindir. Lakin Azərbaycan dilinin yazılı  ədəbi 

nümunələrində də sənətkarlarımız tərəfindən yaradılan müxtəlif mifonimik vahidlə-

rə rast gəlmək olur. Məs., görkəmli dramaturq Ə.Haqverdiyev “Pəri-cadu” əsərində 

Pəri Cadu,  Şamama qarı kimi mifoantroponimlər, C.Məmmədquluzadə “Danabaş 

kəndinin əhvalatları”, “Poçt qutusu” əsərlərində Danabaş, İtqapan kimi mifotopo-

nimlər, Məmmədhüseyn Təhmasib “Çiçəkli dağ”  əsərində  Çiçəkli dağ (mifooro-

nim), Mətanət gülü (mifofitonim) kimi mifonimik vahidlər yaratmışlar. 

Göründüyü kimi, onomastik vahidlər sistemində özünəməxsusluğu ilə seçilən 

mifonimlər istər mənşə, istər forma, istərsə də vəzifə etibarilə çox müxtəlif və rən-

garəngdir. Dilimizdə işlənən mifonimik vahidlərin bir qismi milli mənşəlidir. Məhz 

buna görə də türk mifik təfəkkürü ilə bağlı olan milli mənşəli mifoloji adlar qədim 

təsəvvürlərə söykənir. Bu səbəbdən  də bu adların köklərini qədim dövrlərdə axtar-

maq lazımdır.  

Mifonimlərin mənşəyi məsələsindən bəhs edərkən onu da qeyd etmək lazım-

dır ki, milli mənşəli mifik adlarla müqayisədə alınma mifonimlərə daha çox rast gə-

linir.  

Mifoloji surətlər çox vaxt alınma sözlərlə adlandırılır, çünki əfsanəvi personaj 

alınma sözlə ifadə olunduqda daha da abstaktlaşır, emosional təsir gücü müvafiq 

surətdə qüvvətlənir (1, səh. 70). Məs.: Şəmsi Qəmər, Xunxar pəhləvan, Nəhəngani-



Nəhəng və s. 

Əksər hallarda, mifonimlər mifoloji obrazın zahiri və daxili keyfiyyətlərinin 

təzahürü kimi meydana çıxır. Adlar mifik obrazın təbiətini, xarici görünüşünü, 

rəngini, onun bu və ya digər əlamətlərini özündə ehtiva edir: Günlərin bir günündə 



Ağ dev Xurşid-Aləmi götürüb qaçdı (3, 231); Oğul, o gül Qara devin məkanında, 

bağdadı (4, 97).  

Mifonimlər mifik obrazın bu və ya digər cəhətini göstərməklə yanaşı, onun 

daxili mənəvi dünyasının, psixoloji aləminin açılmasında  da mühüm rol oynayır.   

Mifonimlərdən danışarkən, onların struktur xüsusiyyətləri ilə yanaşı, semantik 

cəhətdən qruplaşdırılması  məsələsinə  də diqqəti cəlb etmək lazımdır. Azərbaycan 

dilinin mifoloji leksikasına daxil olan xüsusi isimləri aşağıdakı kimi səciyyələndir-

mək olar: 

a)  Qeyri-ənənəvi yolla doğulan,  qeyri-adi gücə, sehrə və əfsunlamaq qabiliy-

yətinə malik olan mifik şəxslərin adları:  Südəmən (ayı ilə  qızın izdivacından 

doğulan oğlan),  Nar qızı, Nar qızı Nardan xatun (Narın içindən çıxan qız),  Göy 


 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



212

Mıncıx (udduğu göy muncuqdan qadının boynuna düşən oğlan ), Mələkəxatın 

(pərilər padşahı), Gülü Qahqah (yeddi qardaş divin bacısı, tilsimli qız). 

b) Mifik, qeyri-real yer, məkan adları: Gülüstani-İrəm (divlər, pərilər məskə-

ni), Cinni dərə (ağ ilanların, cinlərin məskunlaşdığı tilsimli dərə), Lalə dağı, Ballı 



dağ (qeyri-real dağ adları), Güllü bağ (tilsimli üzüm bağı). 

c)

 

Əfsanəvi, sehirli heyvan, quş  və bitki adları:  Qərib (sehirli su pişiyinin 

adı),  Taxta qılınc   (oğlan cildinə girən ilanın adı),  Şəmsi Qəmər (axşamlar oğlan 

cildinə girən ilan adı), Qaraca böcük (sehirli it adı), Cik-cik xanım (qeyri-adi gücə 

malik sərçə adı), Hazarandastan bülbülü, Hazarandastan gülü və s. 

d) Dini-əfsanəvi şəxsiyyət və peyğəmbər adları: Süleyman peyğəmbər,  Xızır 



İlyas, Nuhu Nəbi  s. 

e)  Azərbaycan xalq nağıl və dastanlarının dilində  əfsanəvi cadugər, cin, div 

adları: Ağ dev, Sarı div, Qara div, Əş-əş div,  Mərcani-cadu (div adları), Əziraqa 

cadu,  Qalxa cadu, Axvay (sehirbaz, cadugər adları). 

Nağıl və dastanlarımızın dilində tez-tez rast gəlinən div əfsanəvi personaj 

olub,  şər qüvvə kimi çıxış edir. Yerin dərin qatlarında,  əlçatmaz qalalarda, qeyri-

real məkanlarda yaşayan divlər insanlara pislik edən, çox zaman insanların suyunun 

qarşısını  kəsən, onların həyatlarını normal şəkildə yaşamalarına mane olan məx-

luqlardır. Divlər tilsim və cadu ilə insanları daşa döndərir, çox vaxt gözəl qızları 

oğurlayıb öz qalalarında əsir edir, insanları yeyir, bir sözlə desək, bütün folklor nü-

munələrində əksər hallarda mənfi planda çıxış edir.

  

Məsələn, Bı Ağ dev yolda bir 



quyu görmüşdü, İskəndəri gətirib gurultu ilə saldı bu quyuya (3, 184); Getdi ki başı 

başı götürsün, geri dönüb gördü Qara div təzədən dirilib qalxıb ayaq üstə (4, 80); 

Mərcani-cadu hiyləgər bir div idi, başında on dörd cadugar div vardı (3, 148).  

Bundan başqa, folklor nümunələrində İpək qarı, Napak qarı, Köpək qarı adlı 

mifik obrazlara da rast gəlinir.  Dastan və nağıllarda küpəgirən qarılar  öz adlarına 

uyğun olaraq İpək qarı, Köpək qarı, Napak qarı adlandırılır. İpək qarı adından bəlli 

olduğu kimi, şirin və yağlı dili ilə yavaş-yavaş öz əfsun və tilsimini həyata keçirir 

(1, 69). 



Qonşuluqda yaşayan iki qarı varmış. Bu qarıların əməllərinə görə birinə İpək 

qarı, o birinə isə Köpək qarı deyirmişlər. 

Ümumi şəkildə desək, mifonimlər obrazı səciyyələndirən, onun daxili aləmini 

açmağa kömək edən üslubi füqur kimi folklor nümunələrində,  əsasən də nağıl və 

dastanların dilində geniş şəkildə istifadə olunur. 

Beləliklə, yuxarıda göstərilən xüsusiyyətləri nəzərə alaraq, mifonimləri adlan-

dırdıqları obyektlərə müvafiq şəkildə, onomastik söz qrupları üzrə  aşağıdakı kimi 

təsnif etmək olar: 

1.  Mifoantroponimlər (yunanca mythos – mif, deyim, anthropos – insan, 



onoma – ad) – mifoloji leksikanın bir hissəsini təşkil edib, din, mif, folklorla bağlı 

olan  şəxs adlarıdır. Bütün mifoloji vahidlər kimi, mifoantroponimlərin də geniş 

elmi-linqvistik təhlilinə böyük ehtiyac vardır. Folklor nümunələrində  işlənən 

mifonimik  şəxs adları  rəngarəngliyi ilə diqqəti cəlb edir. Məsələn,  Oğlanın adını 



qoydular Göy Mıncıx  (3, 28); Bu xəbəri eşitdikdə Nar qızı qarıya yalvarır ki, buna 

izin versin, gedüb padişahın paltarına inci və muncuq tiksin (3, 109); -Ey oğul, o 

boş fikirdi, o yeddi qardaş devin bacısıdı... Həmən qızın adına da Gülü Qahqah 

deyərlər (3, 55); -Qardaş, bu qızı ki, görürsən, bu Bili-Bilqeyis xanımdır (3, 278); 

 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



213

Bı ayıdan qızın boynuna bir uşax düşdü. Bının adın qoydu Südəmən (3, 124); Gör-

dü bını gətirən bir oğlandı ki, nətər, elə bil Rusdam (3, 180).

 

Yeri gəlmişkən, onu da qeyd edək ki, mifoantroponimlərin mənşəyinin 



öyrənilməsi bu sahənin tədqiqində maraqlı nəticələr verə bilər.

 

2.  Mifotoponimlər (yunanca mythos – mif, deyim, topos – yer, onoma – ad) 



– Bu qrupa daxil olan mifonimlər qeyri-real, əfsanəvi yer, məkan adları bildirir. 

Başqa sözlə desək, mifotoponimlər uydurma xarakter daşıdığı üçün real coğrafi 

obyektlərə uyğun gəlmir.  

Mifotoponimlərin özlərini də iki yarımqrupa ayırmaq olar:  

a)  Mifooronimlər – mifoloji relyef formalarının (dağ, təpə, dərə  və s.) 

adlarını bildirir.  Məs.,  Bu dərə vilayətdə  Cinni dərə adıynan məşhurdu (3, 21); 



Yeddi qardaşlar Ballı dağdan baxırdılar (3, 194);  Şahzadə Rəhman qırx gün idi ki, 

vəzirin-vəkilin oğlu ilə başında qırx atlı Lalə dağına ava çıxmışdı (3, 68); 

b) Mifooykonimlər – mifoloji yaşayış məskənlərinin (şəhər, kənd, bağ və s.) 

adlarını bildirir. Məs.,  Gülüstani baği-İrəm,  Yeddi div yurdu, Qülzəmi-Qaf, 

Gülüstani  İrəm və s.  Gərək maa Gülüstani baği-İrəmnən  gül gətirəsən (3, 80). 

Mənim atamın gözü kordu, davası Gülüstani-İrəmdə, pərilər padşahının qızı 

Mələkəxatının bağçasındadı (3, 33). 

Mifoloji toponimlərin öyrənilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Belə ki, 

mifotoponimlər xalqımızın qədim mifik görüşlərini özündə mühafizə etməklə 

yanaşı, bir toponimik vahid olaraq dilimizin əski sözlərini də qoruyub saxlamışdır. 

Azərbaycan toponimikasının özəyi və xalqın yaddaşındakı mifik adlar bu 

adların yaranma səbəbləri hesab olunmalıdır. Çünki bu adlar türk – Azərbaycan dili 

qanunları əsasında formalaşıb, onlara “yad əl” dəyməyib. Toponimik tədqiqat üçün 

bu adlar əfsanə deyil, mötəbər mənbə sayılmalıdır (8, 4-5). 

3.  Mifozoonimlər (yunanca mythos – mif, deyim, zoon – heyvan, onoma – 

ad) – Bu qrupa mifik heyvan və quş adları daxildir. Digər mifoloji vahidlərlə 

müqayisədə folklor nümunələrində mifozoonimlərə daha çox rast gəlinir. Məs., Cik-

cik xanım (sərçə adı), Taxta qılınc (oğlan cildinə girən ilanın adı), Qaraca-böcük (it 

atı), Simurq, Zümrüd quşu (quş adları). Cik-cik xanım da ayağında qoyun uçurdu 

(3, 290); İlan dilləndi: Mənim adım taxta qılıncdır (3, 121); Hər nə təhər olsa, gərək 



Hazarandastan bülbülü, Hazarandastan gülü, Bili-Bilqeyis xanim, bir də 

Süleymani-ərəbat bu bağa gətirilə (3, 275). 

 

4.  Mifofitonimlər  (yunanca mythos – mif, deyim, phyton – bitki, onoma – 



ad) – mifoloji leksikanın bir hissəsini təşkil edib, mifik  bitki (gül, ağac və s.) adları-

dır. Məsələn, Hazarandastan gülü ilə Hazarandastan bülbülü də ondadı (3, 278).

 



Yüklə 3,19 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   17   18   19   20   21   22   23   24   ...   50




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə