Азярбайъан милли елмляр академийасы м. Фцзули адына ялйазмалар институту



Yüklə 3,19 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə27/50
tarix06.05.2017
ölçüsü3,19 Mb.
1   ...   23   24   25   26   27   28   29   30   ...   50

(ى), fəthədirsə “əlif”  

, dammadırsa “vav” hərfi  )

و

(  işlənir (3, s.22).  

Bəzi dilçilər (əl-Fərra,  İbn Cinni) həmzənin daima əlif dayağı ilə, digərləri 

ondan əvvəlki hərfin hərəkəsinə uyğun dayaqla, başqaları həmzənin öz hərəkəsinə 

uyğun dayaqla, bir ayrısı  həmzənin fonetik hadisələr nəticəsində  zəif hərflərə 

çevrilməsini  əsas götürərək yazılışını, bir sıra alimlər isə  həmzəyə digər samitlər 

kimi ayrıca bir hərfin həsr edilməsini və s. fikirləri irəli sürmüşlər (5).  

Həmzə foneminin yazılışındakı dolaşıqlıq dilçiliyin müxtəlif sahələrinə, 

xüsusilə leksikoqrafiyaya mənfi təsir göstərməyə bilməzdi. Qeyd edilən mənfi 

təsirlərin bir hissəsi həmzəli sözlərin lüğətlərdə sıralandırılması ilə əlaqədardır.  

Həmzəli sözlərin sıralandırılmasında orfoqrafik prinsip (həmzə dayaqlarının 

nəzərə alınması) bir sıra qədim lüğətlərdə  də  tətbiq edilmişdir. Bunlardan əl-

Fəyyuminin “Əl-misbah əl-münir” lüğətinin adını çəkmək olar. 

Əl-Fəyyumi həmzəni bir hərf hesab etməmiş və onun 

 

سأر ،سﺄﻓ ،سﺆﺑ ،ﺐﺋذ ،ﺮﺌﺑ  

kimi sözlərin tərkibində ﻞﻴﻬﺴﺗ (tam reduksiya, zəifləmə) hadisəsinə uğrayaraq  ،ﺮـﻴﺑ

سار  ،سﺎـﻓ  ،سﻮـﺑ  ،ﺐـﻳذ sözlərinə keçməsi və bu sonuncuların tərkibində  ا  ،و  ،ى 

hərflərinə çevrilməsi faktından çıxış etmişdir (6). 

Həmzə sözün əvvəlində, ortasında və axırında gələ bilər. 

 

I Başlanğıc həmzəsi (əvvəldə gələn həmzə) 



 

1.  Başlanğıc həmzəsi üçün ərəb dilçiliyində yalnız əlif daim həmzə dayağı rolunu 

oynayır:

 ،

ٌماَﺮْآِإ

 

  ٌءﺎَﻤْﺳَأ və s. 



 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



263

2.  Başlanğıc (deyilən) həmzədən  əvvəl bu və ya digər  ədat artırıldıqda da əlif 

dayaq kimi saxlanılır:  

ﻞَﻤْﺟﺄِﺑ

، 

ٍﺖْﺧُﺄِﻟ 

və s.  

3.  ْﻦِـﺌَﻟ  və  ﱠﻼَﺌِﻟ  sözləri istisna təşkil edir və söz ortasında gələn həmzə kimidir ki, 



bunu da dildə çox işlənməsi ilə əlaqələndirirlər. 

Sözün əvvəlində gələn həmzə birləşdirici həmzə və ayırıcı həmzə olur. 



-  Birləşdirici həmzə (ء) (ﻞﺻﻮﻟا ةﺰﻤه) hissəsiz yazılır. 

-  Tipik saiti damma olan (ﺮﺼﻧ ،ﺐﺘآ) modellərdən başqa indiki zamanda birləşdirici 

həmzənin hərəkəsi hər zaman kəsrə olur. 



-  Birləşdirici həmzə üçköklü fellərin əmrində ola bilər:  ْﺮُﺼْﻧُأ ،ْﻞَﻤْﻋإ 

-  Birləşdiri həmzə, həmzə ilə başlayan VIII bab fellərinin keçmiş zamanında, 

əmrində, məsdərində ola bilər. Məsələn: 



َﺪَﻬَﺘْﺟإ ،ٌدﺎﻬِﺘْﺟإ

 ،

ْﺪِﻬَﺘْﺟإ

 

-  Birləşdirici həmzə X bab fellərinin keçmiş zamanında, əmrində, məsdərində ola 

bilər:


 

ْﺮِﻔْﻐَﺘْﺳإ ،َﺮَﻔْﻐَﺘْﺳإ ،ٌرﺎَﻔْﻐِﺘْﺳإ

 

 



- 

،ٌﺔَﻨْﺑإ ،ٌﻢْﺳإ ،ِنﺎَﺘَﻨْﺛإ ،ِنﺎَﻨْﺛإ ،ٌؤُﺮْﻣِإ ،ٌةأَﺮْﻣإ

ٌﻦْﺑإ 

 və müəyyənlik (لا) artiklindəki (ُبﺎَﺘِﻜْﻟَأ ،ُسِﺪْﻨَﻬُﻤْﻟَأ) 

həmzə birləşdirici həmzədir (1, s.45).  



Ayırıcı  həmzə isə 

 

)



ﻊﻄﻘﻟا  ةﺰﻤه

(

sözün  əvvəlində, ortasında, axırında yazılan, 

tələffüz edilən, hərəkə  qəbul edən həmzədir. Ayırıcı  həmzə

 

ِإ  ،ُأ  ،َأ

 

şəkildə yazılır. 



Birləşdirici həmzə ilə başlayan isimlərdən başqa, bütün həmzə ilə başlayan 

isimlərdə ayırıcı həmzə yazılır. Ayırıcı həmzə əlifin üzərində həmzə (ء) işarəsi ilə 

bildirilir. Ayırıcı həmzənin hərəkəsi fəthə və ya dammadırsa, əlif dayağının üstündə 

(ُأ ،َأ), kəsrədirsə əlif dayağının altında yazılır (ِإ)

Ayırıcı həmzə aşağıdakı hallarda təzahür edir: 



-  Birləşdirici həmzədən başqa bütün həmzə ilə başlanan sözlərdə; 

-  Həmzə ilə başlanan üçköklü və dördköklü fellərin məsdərlərində; 

-  Həmzə ilə başlanan üçköklü və dördköklü fellərin keçmiş zamanında (ﻰَﺗأ ،ﻰَﺣْوأ), 

dördköklü fellərin əmrində (ْمِﺮْآأ ،ْﺖِﺼْﻧأ); 



-  Fellərin keçmiş zamanında üçköklü (َﺐَهَذ), III bab (َكَرﺎَﺷ), VIII bab (َﻊَﻤَﺘْﺳإ), hətta 

X bab (َﻞَﺒْﻘَﺘْﺳإ) olmasından və fellərin VIII və X bablarının birləşdirici həmzə ilə 

başlamasından asılı olmayaraq indiki zamanda fellər həmzə  (ُعَرﺎَﻀُﻤﻟا  ُةَﺰْﻤَﻬﻟا) ilə 

yazılır. Məsələn: ُكِرﺎَﺷُأ ،ُﻊِﻤَﺘْﺳَأ ،ُﻞِﺒْﻘَﺘْﺳَأ ،ُﺐَهْذَأ

 

; 

-  Keçmiş zamanda (،َﻞَﺒْﻗَأ), indiki zamanda (ﻰَﻐْﺻأ), əmrdə (ﻲِﻧْﺮِﺒْﺧأ) və həmin fellərin 

məsdərində (ٌرﺎَﺒْﺧإ ،ٌءﺎَﻐْﺻإ ،ٌلﺎَﺒْﻗإ) olmasından asılı olmayaraq bütün həmzə ilə başlanan 

dördhərfli fellərdə; 

-  Ayırıcı həmzə ilə başlanan üçköklü fellərdə (َﺬَﺧَأ) və həmin fellərin məsdərində 

(ٌﺬْﺧَأ) 

ﺎَﻧَأ ،َﺖْﻧَأ kimi həmzə ilə başlanan əvəzliklər, (لا) müəyyənlik artiklindən başqa 

bütün 


ﺎﱠﻣَأ

 ،

اَذِإ ،ْذِإ ،ْوَأ ،ْيَأ ،ﺎﱠﻟإ ،ْمَأ ،ْنِإ

 kimi hərf və ədatlarda ayırıcı həmzə olur. 


 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



264

ْﻦِﺌَﻟ  ،ﺎَّﻠَﺌِﻟ  ،ِءﻻُﺆَه kimi sözlərdəki həmzə ortada gələn həmzənin xüsusiyyətlərini 

özündə əks etdirir (1, s.46-47). 



Birləşdirici həmzənin düşmə halları:  

ٌﻦْﺑإ  ،ٌﻢْﺳإ  sözlərindən və  (لا) müəyyənlik artiklindən birləşdirici həmzə 

aşağıdakı hallarda düşür: 

1) ٌﻦْﺑإ ،ٌﺔَﻨْﺑإ sözlərində 3 halda: 

a)  Əgər tək halda bilavasitə 2 xüsusi ismin (adın) arasında gələrsə, birinci 

tərəf tənvinsiz olarsa və ikinci söz birinci sözün atasının adıdırsa, bu zaman həmin 

sözlər bilavasitə özündən  əvvəlki adın sifəti olur. Bu sözlər arasında heç bir söz 

işlənə bilməz və ifadənin əvvəlində gələ bilməz: ﺮﻔﻌﺟ ﻦﺑ ﻲﻠﻋ ﻦﺑ ﺪﻤﺣأ 

Əgər yuxarıda sadalanan şərtlərdən biri olmazsa, həmzə olduğu kimi qalır: 

Əgər birinci adla ٌﻦْﺑِإ

   sözü arasında əlavə söz olarsa. Məsələn: 



                ﺮﻤﻌﻟا ﻦﻣ ﻦﻴﻌﺑرﻻاو ﺔﺴﻣﺎﺨﻟا ﻲﻓ ﻦﺴﺣ ﻦﺑا ﻢﻠﻌﻤﻟا ﺪﻤﺤﻣ 

Həmçinin belə bir misal:  ﺎًﻣﺎﻋ ﺮﺸﻋ ﺔﺴﻤﺧ ﻦﺑا ﻮه

 

 

və ya birinci tərəf (xüsusi isim) düşərsə: ﻲﻠﻋ ﻦﺑا ﺢﺠﻧ 



və ya ﻦﺑا sözü ifadənin əvvəlində gələrsə:

 

 ءﺎﺟ ﻲﻠﻋ ﻦﺑا  

və ya sual cümləsində işlənəndə:

 

ﻦﻣ ﻦﺑا ﻲﻠﻋ

 

 

və cavab verəndə:



 

ﺪﻤﺤﻣ ﻦﺑا ﻲﻠﻋ

 

 



ﺪﻤﺤﻣ  ﻦﺑا  ﻲﻠﻋ cümləsində  ﻦﺑا  təyin (sifət) vəzifəsində deyil, xəbər vəzifəsində 

iştirak etdiyindən həmzətu-l-vasl düşmür. Məsələn: ﺪﻴﺷﺮﻟا ﺎﻨﺑا نﻮﻣﺎﻤﻟا و ﻦﻴﻣﻻا 

b) Əgər xüsusi ad ٌبَأ ،ﱞمُأ ilə başlayırsa, yəni künyə ilə ifadə olunursa:  ﻲﺑا ﻦﺑ ﺪﻌﺳ

        قاﺮﻌﻟا ﺢﺗﺎﻓ صﺎﻗو 

və ya ləqəblə ifadə olunursa:

 

راﻮﻐﻣ سرﺎﻓ ﺔﻌﻴﺑر ﻦﺑ ﻞﻬﻠﻬﻤﻟا

 

 

 



ﻦﺑا sözündə həmzənin yuxarıdakı 2 hala düşdüyünü gördük. 

c) Bundan əlavə ﻦﺑا sözündən həmzə aşağıdakı hallarda düşür: 

- Əgər ﻦﺑا sözünün əvvəlində sual həmzəsi gələrsə. Məsələn:

 

 راﺪﻟا ﻲﻓ ﻲﻠﻋ ُﻦْﺑ َأ  

- Özünnən əvvəl ﺎﻳ xitab ədatı gələrsə. Məsələn:

َﻦْﺑ ﺎﻳ

خﻷا 

 

!



 

2) ٌﻢْﺳإ sözündən həmzə iki halda düşür. 

a) Əgər  

ﻢﻴﺣّﺮﻟا ﻦﻤﺣّﺮﻟا ﷲا ﻢﺴﺑ kimi ifadə tam şəkildə verilibsə, ifadədən əvvəl və 

ya sonra onunla bağlı heç bir söz gəlmirsə həmzə düşür. 

Əksinə, ifadədən  əvvəl və ya sonra ifadə ilə bağlı  əlavə söz gələrsə  həmzə 

düşməyib olduğu kimi qalır:

 

اﺪﺑأ ﻢﻴﺣّﺮﻟا ﻦﻤﺣّﺮﻟا ﷲا ﻢﺳﺎﺑ

  

və ya ﻢﻴﺣّﺮﻟا ﻦﻤﺣّﺮﻟا ﷲا ﻢﺳﺎﺑ اﺪﺑأ  



Və ya həmin ifadə tam şəkildə deyildirsə. Məsələn:

 

 ﷲا ﻢﺳﺎﺑ   

Və ya həmin ifadədəki ﷲا

  

(izafətin ikinci tərəfi) sözünün əvəzinə başqa söz 



işlənərsə. Məsələn: َﻖَﻠَﺟ يﺬﻟا َﻚﱢﺑَر ِﻢْﺳﺎِﺑ ْأَﺮْﻗإ  

b) Əgər ondan əvvəl sual həmzəsi gələrsə həmzə düşür. Məsələn: ٌﺪﱠﻤَﺤُﻣ َﻚُﻤْﺳِإ أ 

 ؟

 

çevrilib olur: ؟ٌﺪﱠﻤَﺤُﻣ َﻚُﻤْﺳأ     



 

ٌﻢْﺳِإ kimi bütün birləşdirici həmzə ilə başlanan sözlərin əvvəlində sual həmzəsi 

gələrsə həmzətu-l-vasl düşür: ﻪﻤهارد ﻞﺟﺮﻟا دﺎﻌﺘﺳإ أ olur ﻪﻤهارد ﻞﺟﺮﻟا دﺎﻌﺘﺳأ 

3) لا

  

artiklı isə sual həmzəsi ilə işlənəndə həmzə düşmür, lakin لا -in həmzəsi 



sual həmzəsi ilə birləşərək əlif üzərində məddə ﺁ şəklində yazılır. 

 

ٌﺮِﺿﺎَﺣ ُﻞُﺟﱠﺮﻟأ أ

؟

çevrilib olur



 

ٌﺮِﺿﺎَﺣ ُﻞُﺟﱠﺮﻟﺁ

 ؟

:



 

لا-in həmzəsi aşağıdakı hallarda düşür: 

لا-in əvvəlinə kəsrəli ləm artıranda 

Məsələn:



ِل

+

ُةﺎَآﱠﺰﱠﻟَأ

 =

 ِةﺎَآّﺰﻠِﻟ

 

ِل

+

ُةَﺮَآاَﺬُﻤﻟا

=

ِل    ،ِةَﺮَآاﺬُﻤْﻠِﻟ

+

ُﺚﻳِﺪَﺤْﻟأ

=

ِﺚﻳِﺪَﺤْﻠِﻟ

 

 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



265

       Habelə لا-in əvvəlinə fəthəli ləm artıranda: 



َل

+

ُةَﺮِﺧﻵأ

=

ِةَﺮِﺧﻶﻟ

 (1, s.50-52) 

II Söz ortasında işlənən həmzə 

1.  Əgər həmzə sözün ortasında saitsizdirsə, özündən  əvvəlki hərfin 

hərəkəsinə uyğun yazılır: 

ْﺄَﺑ

ٌسْﺆُﺑ ، ٌﺲْﺌِﺑ ، ٌس  və s. 

2.  Əgər həmzə  hərəkəlidirsə, ondan əvvəlki hərfin sükunlu və ya hərəkəli 

olub-olmamasından asılı olmayaraq öz hərəkəsinə müvafiq dayaqlar 

üzərində yazılır: َﻞِﺌُﺳ ، َلَﺄَﺳ ، َمُﺆـَﻟ və s. 

3.  Fəthəli həmzədən  əvvəl dammalı, yaxud kəsrəli hərf olarsa, özündən 

əvvəlki hərfin hərəkəsinə müvafiq dayaqla işlənir: 



ـُﻣ ، ٌلﺎَﺋِر ، ٌلاَﺆُﺳ

ٌﺚﱠﻧَﺆ

 və s. 

4.  Həmzə  ا və ى hərfləri arasında gələrsə, gah dayaqsız, gah da ى üzərində 

yazılır: ﻰِﺋﺎَﻘَﺑ və ىِءﺎَﻘَﺑ  və s.  

5.  Həmzə  əlif və bitişən  əvəzliklər (birinci şəxsin təki  



ِى

 istisna 

olmaqla) 

arasında işlənərsə, kəsrəli və ya da dammalıdırsa, öz hərəkəsinin hərfi ilə, 

fəthəlidirsə, dayaqsız yazılır: ُﻩَءﺎَﻘَﺑ ، ِﻪِﺋﺎَﻘَﺑ ، ﻩُؤﺎَﻘَﺑ  

Ortada gələn həmzəni düzgün yazmaq üçün aşağıdakı  məqamları bilmək 

lazımdır: 

1) Hər bir hərəkənin özünə uyğun hərfu-l-məddəsi var. Hərfu-l-məddə 

bunlardır: ي ،و ،ا Kəsrəyə uyğun yə ي hərfidir, dammaya uyğun vav و hərfi, fəthəyə 

uyğun isə əlifdir ا . 

2) Bütün hərəkələr eyni qüvvədə deyil. Kəsrə bunların hamısından üstündür, 

sonra damma, sonra isə fəthə gəlir. Əgər hərfin üzərində heç bir hərəkə yoxdursa o 

hərf sükunlu sayılır, sükun isə bunların hamısından zəif hərəkədir. 

3) Həmzəni yazarkən həmzənin hərəkəsini və  həmzədən  əvvəlki hərfin 

hərəkəsini nəzərə almaq lazımdır. Bu iki hərəkədən hansı güclüdürsə, həmzə həmin 

hərəkəyə uyğun hərf üzərində (ي ،و ،ا) yazılır (1, s-54-55). 



Ortada gələn həmzənin əlif üzərində yazılışı.  

1)  َﻖﱠﻟَﺄَﺗ  ،َﺮﱠﺧَﺄَﺗ  ،َﻞﱠﻣَﺄَﺗ  sözlərində ortada gələn həmzə  və ondan əvvəlki hərf 

fəthəlidir. Fəthənin hərfu-l-məddəsi əlifdir, ona görə həmzə əlif üzərində yazılır. 

2

 



ْﺮَﻳ  ،ٌةَﺄْﺸَﻧ  ،ِﻦْﻳَأْﺰُﺟ  ،ُلَﺄْﺴَﻳ

  ُةَأْﺮَﻤْﻟَأ  ،ٌﺔَﻟَﺄْﺴَﻣ  ،ُسَأ

)

kimi sözlərdə ortada gələn həmzə 



fəthəlidir, ondan əvvəlki hərf isə sükunludur. Fəthə sükundan güclüdür və fəthənin 

hərfu-l-məddəsi isə əlifdir. Belə halda həmzə əlif üzərində yazılır. 

3)

 ،ُﻞُآْﺄَﻳ ٌسْأَر ،ٌنْﺄَﺷ ،ٌﺦﻳِرْﺄَﺗ

 ٌفﻮُﻟْﺄَﻣ ،ٌﻒﻴِﻟْﺄَﺗ ،ٌسْﺄَﻓ ،ُﺬُﺧَﺄَﻳ ،ُﺮُﻣْﺄَﻳ

 sözlərində isə ortada gələn 

həmzə  fəthəli hərfdən sonra gəlib və sükunludur. Fəthə sükundan güclüdür və 

hərfu-l-məddəsi (ا) əlifdir. Buna görə də həmzə əlifin üstündə yazılıb.  

4)  


ِﺛﺂَﻤﻟا  ،ٌﺔَﻣﺂَﺳ  ،ٌبِرﺂَﻣ

ُﺮ

sözlərində ortada gələn həmzə  fəthəlidir, ondan əvvəlki 

hərf də  fəthəlidir, həmzədən sonra gələn hərf isə  əlifu-l-məddədir (həmin sözlər 

əslində belədir: ُﺮِﺛاَﺄَﻤﻟا  ،ٌﺔَﻣاَﺄَﺳ ،ٌبِراِﺄَﻣ). Ərəb dilində iki əlifin yanaşı gəlməsi münasib 

hesab edilmədiyinə görə həmzə əlif üzərində məddə şəklində () yazılır. 

 

ٌنﺁْﺮُﻗ  ،ٌنﺂْﻤَﻇ  ،ٌةﺁْﺮِﻣ sözlərində ortada gələn həmzə  fəthəlidir, ondan əvvəlki hərf 

sükunludur, sonrakı  hərf isə  hərfu-l-məddədir (yuxarıda verilmiş sözlərin  əsli 

belədir: َأْﺮُﻗ ،ٌناَﺄْﻤَﻇ ،ٌةاَأْﺮِﻣ



ٌنا

 ). 


Ortada gələn həmzə  və ondan əvvəlki hərf fəthəlidirsə  və  həmzədən sonra 

təsniyə əlifi gələrsə bu halda da həmzə üzərində məddə yazılır. Məsələn: ِنﺁَﺪْﺒَﻣ ،ِنﺂَﺠْﻠَﻣ

 

 

(həmin sözlərin əsli belədir:



 

ِناَأَﺪْﺒَﻣ ،ِناَﺄَﺠْﻠَﻣ

 ). 


Ortada gələn həmzə aşağıdakı hallarda əlif üzərində yazılır: 

1. Əgər həmzə və ondan əvvəlki hərf fəthəlidirsə. Məsələn:

 

َلَﺄَﺳ ،ُﻢﱠﻟَﺄَﺘَﺗ ،ٌةَﺄَﻓﺎَﻜُﻣ

 

 



 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



266

2. Əgər həmzə fəthəli, ondan əvvəlki samit hərf sükunludursa. Məsələn: ،ٌةَأْﺮَﻣ



ٌةَﺄْﺠَﻓ ،ٌﺔَﻟَﺄْﺴَﻣ

 

 



3. Həmzə sükunlu, ondan əvvəlki hərf fəthəlidirsə. Məsələn:

 

ُتْأَﺪَﺑ ،ٌرﻮُﻣْﺄَﻣ ،ُﺬُﺧْﺄَﻳ  

4.  Əgər ortada gələn həmzə  və ondan əvvəlki hərf fəthəlidirsə, yaxud 

sükunludursa, ondan sonra ya əlifu-l-məddə, ya əvəzlik əlifi, ya da düzgün müənnəs 

cəmin işarəsi  (تا)  gələrsə, həmzə  əlif üzərində  məddə  şəklində yazılır. Məsələn: 

ٌﺮِﺛﺂَﻣ ،ِنﺂْﻤَﻇ ،ِنﺁَﺪْﺒَﻣ ،ٌتﺂَﺸْﻨُﻣ

 (1, 


s.56-58) 

Ortada gələn həmzənin vav (

و

) üzərində yazılışı.  

1)  Əgər həmzə  və  həmzədən  əvvəlki hərf dammalıdırsa, həmzə vav (و) 

üzərində yazılır. Çünki dammaya uyğun vav-dır. Məsələn:

 

 ٌسوُﺆُآ ،ٌنوُﺆُﺷ  

2) Əgər həmzə dammalı, həmzədən əvvəlki hərf isə sükunludursa, həmzə vav 

(و) üzərində yazılır, çünki damma sükundan güclüdür və  məlum olduğu kimi 

dammanın hərfu-l-məddəsi vav-dır. Məsələn:

 

ٌلوُﺆْﺴَﻣ ،ٌﺔﱠﻴِﻟوُﺆْﺴَﻣ

 

 



3) Həmzə dammalı, həmzədən  əvvəlki hərf fəthəlidirsə, həmzə vav (و) 

üzərində yazılır. Çünki damma fəthədən güclüdür. Məsələn: ﱡمُﺆَﻳ ،ٌﺔَﻧوُﺆَﻣ ،ٌفوُؤَر 

 

 

Əgər üç vav



 

)

و

(

 dalbadal 

gələrsə, həmzənin vavı düşür və bu zaman istisna bir 

hal kimi həmzə iki vavın arasında dayaqsız yazılır. Məsələn: ةدوءﻮﻤﻟا ،نوءﺆﺴﻳ

  

 

4)  Əgər həmzə  fəthəli, həmzədən  əvvvəlki hərf dammalıdırsa, damma 



fəthədən güclü olduğu üçün həmzə vav üzərində yazılır. Dammaya uyğun hərfu-l-

məddə vardır. Məsələn: ُﺲﱢﺳَﺆُﻳ ،ٌخﱢرَﺆُﻣ ،ٌداَﺆُﻓ 

5)  Əgər həmzə sükunlu, ondan əvvəlki hərf dammalıdırsa, həmzə vavın 

üzərində yazılır, çünki damma sükundan güclüdür. Məsələn:

 

ٌﺆُﻟْﺆُﻟ ، ٌﺔَﻳْؤُر ،ٌسْﺆُﺑ

 

 



Əgər ortada gələn həmzə dammalıdırsa və ondan əvvəlki hərf (kəsrə istisna 

olmaqla) fəthəli, dammalı, sükunludursa, həmzə vav (و) üzərində yazılır. 

Sonda demək olar ki, əgər həmzədən sonra əvəzlik gələr və  həmzənin özü 

fəthəli və ya sükunlu olub dammadan sonra gələrsə, o zaman bu həmzə ortada gələn 

həmzə hesab edilir və dayağı vav (و) olur. Məsələn:

 

ُؤﺎَﻨْﺑَأ ،ﺎَهُﺆْﻠِﻣ



 اوُؤﺎَﺟ ،ﺎَﻧ

 

Ortada gələn həmzə vav (و) üzərində aşağıdakı hallarda yazılır: 



1. Əgər həmzə dammalıdırsa və dammalı hərfdən sonra gəlirsə, məsələn: 

ٌسوُﺆُﻓ ،ٌسوُؤُر ،ٌسوُﺆُآ ،ٌنوُﺆُﺷ 

2. Əgər həmzə dammalıdırsa və fəthəli hərfdən sonra gəlirsə, məsələn: 



ُﺆﻗ

ٌﺔَﻧوُﺆَﻣ ،بوُﺆَﻳ ،مُﺆَﻳ ،ﺎَهُؤَﺪْﺒَﻳ ،لو  

3. Əgər həmzə dammalı və özündən əvvəlki hərf sükunludursa, məsələn: 



ٌﺔﱠﻴِﻟوُﺆْﺴَﻣ ،ٌلُؤْﺄَﻔَﺗ ،ﺎَهُﺆْﻠِﻣ ،ٌبُؤْﺄَﺜَﺗ 

4. Əgər həmzə fəthəli və özündən əvvəlki hərf dammalıdırsa, məsələn: 



ﱠﻳَﺆُﻣ ،نِذَﺆﻣ ،ٌﻞﱠﺟَﺆُﻣ

ُﻩُداَﺆُﻓ ،ٌﺚﱠﻧَﺆُﻣ ،َنوﱠدَﺆُﻳ ،ٌﺪ

 

5. Əgər həmzə sükunlu və özündən əvvəlki hərf dammalıdırsa, məsələn: 



ٌسْﺆُﺑ ،ٌﻦِﻣْﺆُﻣ ،ٌﺔَﻳْؤُر ،ُﻢِﻟْﺆُﻳ ،َنوُﺮِﺛْﺆُﻳ (1, s. 61-62) 

Ortada gələn həmzənin yə (

ي

) üzərində yazılışı.  

Ortada gələn həmzə aşağıdakı hallarda yə (ي) üzərində yazılır. 

- Əgər kəsrəli həmzədən əvvəl əlif  اًﺪِﺋاَز ،ﺎًﻤِﺋاَد ،ﻢﻬﺋﺎﻨﺑا

(

 

), sükunlu vav (ْﻢُﻜِﺋْﻮَﺿ) və 

sükunlu hərf ( ٌةَﺪِﺌْﻓأ ), fəthəli (،ٍﺬِﺌَﻨﻴِﺣ ،ﱠﻦِﺌَﻤْﻄَﺗ ،ﱠﻦِﺌَﺗ), dammalı (َﻞِﺌُﺳ ،َﻲِﺋُر) və ya kəsrəli hərf 

(

ﺘﻣ ،َﻦِﺋِﺰْﻬَﺘْﺴُﻣ

،َﻦﻴِﺌِﻓﺎﻜ

 

ﻦﻴﺌﺠﺘﻠﻣ



) varsa, həmzə yə üzərində yazılır. 

- Əgər həmzədən əvvəl kəsrəli hərf gəlirsə, həmzə sükunlu ( ،ٌنﺎَﻨْﺌِﻤْﻃإ ،ٌلﺎَﺼْﺌِﺘْﺳإ



ﺲْﺌِﺑ  ،ٌﺔَﻧَﺬْﺌِﻣ), həmzə  fəthəli  (ٌبﺎَﺌِﺘْآإ  ،ِنﺎَﺋِﺰْﻬَﺘْﺴَﻳ  ،  ٌﺔَﺋِر  ،ٌﺔَﺌِﻓ)  və ya dammalı  həmzə  gəlirsə 

(

ِﻄْﺨُﻳ

َنﻮُﺌ

), həmzə həmişə yə (ي) üzərində yazılır. 

 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



267

Ortada gələn fəthəli həmzə sükunlu yədən sonra gəlirsə  və  həmin yədən 

əvvəlki hərf kəsrəlidirsə, həmzə yə  (ي) üzərində yazılır. Məsələn: ٌﺔَﺌْﻳِدَر  ،ٌﺔَﺌْﻴِﻨَه  ،ٌﺔَﺌْﻳِﺬَﺑ 

Yədən  əvvəlki hərf fəthəlidirsə, həmzə  əlif üzərində yazılır. Məsələn: ،َﻩﺄْﻴَﻄُﺣ  ،َسﺄْﻴَﻳ



ٌةﺄْﻴَه bir şərtlə ki, həmzə yalnız sükunlu və ya həmzəli olsun. Həmzə  kəsrəli olsa, 

həmzə yə (ي) üzərində, dammalı olsa vav (و) üzərində yazılır. 

-  Əgər fəthəli həmzə  kəsrəli hərfdən sonra gəlirsə, həmzə  yə  (ي) üzərində 

yazılır, çünki bu iki hərəkədən (ﺔﺤﺘﻔﻟا ،ةﺮﺴﻜﻟا) ən güclüsü kəsrədir, kəsrənin hərfu-l-

məddəsi isə yədir (ي). Məsələn:

 

 ٌمﺎَﺋِو ،ٌتﺎَﺌِﻣ ،ٌﺔَﺌِﻓاَد ،ٌﺔَﺋِدﺎَه  

Deməli, ortada gələn kəsrəli həmzə özündən  əvvəlki hərfin hərəkəsinə 

baxmayaraq, yə  (ي) üzərində yazılır. Həmzənin hərəkəsinə baxmayaraq, özündən 

əvvəlki hərf kəsrəlidirsə, həmzə yə (ي) üzərində yazılır. 

Aşağıdakı hallarda ortada gələn həmzə yə (ي) üzərində yazılır: 

1 - Həmzə və həmzədən əvvəlki hərf kəsrəlidirsə: 

َﻬُﻣ ،َﻦﻴِﺌﱢﻴَﻬَﺘُﻣ

ﻦﻴﺌِﻣ ،َﻦﻴِﺌﱢﻨ

 

2 - Həmzə kəsrəli, ondan əvvəlki hərf dammalıdırsa: َﻞِﺌُﺳ ،ْتَﺪِﺋُو ،َﻲِﺋُر 



3 - Həmzə kəsrəli, ondan əvvəlki hərf fəthəlidirsə:  ٌﺔﱠﻤِﺋَأ ،ﱡﻦِﺌَﻤْﻄَﻳ ،ٌﻢﻴِﺌَﻟ 

4 - Həmzə kəsrəli, ondan əvvəlki hərf sükunludursa: ٌﺔﱠﻴِﺋْﺰُﺟ ،ٌةَﺪِﺌْﻓأ 

5 - Həmzə fəthəli, ondan əvvəlki hərf kəsrəlidirsə: ٌﺔَﺋِﺮْﺒَﺗ ،ْﺖَﺋِﺪُﺑ ،ٌﺔَﺋِر ،ٌﺔَﺌﱢﻴَﺳ 

6 - Həmzə sükunlu, ondan əvvəlki hərf kəsrəlidirsə: ٌناَﺮْﺌِﻓ ،ٌرَﺰْﺌِﻣ ،ٌناﺬْﺌِﺘْﺳإ 

7 - Həmzə dammalı, ondan əvvəlki hərf kəsrəlidirsə:  ُﺋِرﺎَﻗ ،اﻮُﺌِﻤَﻇ ،َنﻮُﺌﱢﻴَﺳ

َنﻮ

 

8 - Əgər həmzədən əvvəlki hərf uzun yədirsə: ٌﺔَﺌﻴِﺸﻣ ،ٌﺔَﺌﻴِﺑ ،نﺎﺌﻴِﺴﻳ (1, s.66-68) 



III Sözün axırında gələn həmzə 

1. 


Axırda gələn həmzədən əvvəlki hərf saitlidirsə, həmzə həmin hərfin hərəkəsi 

ilə yazılır. Məsələn: َﺊـِﻤَﻇ ، ﺄــَﻜﻟ ، َﺆُﻴَه və s.  

2. 

Axırda gələn həmzədən sonra ة gələrsə və həmzədən əvvəl sükunlu «sağlam» 



hərf olarsa, həmzə əlif üzərində yazılar. Məsələn:  

ٌةَﺄـْﺸَﻧ ، ٌةَﺄـْﻃَو və s.  

3. 


Əgər sükunlu deyil, hərəkəli «sağlam» hərfdirsə, onda həmin hərəkəyə uyğun 

dayaq üzərində yazılır. Məsələn, ٌةَﺄَﻟﺄَﻟ ، ٌةَﺆُﻟْﺆُﻟ ، ٌﺔَﺌِﻓ və s. 

4. 

Axırda gələn həmzədən  əvvəl zəif hərflərdən biridirsə,  ى - dən sonra ى 



üzərində,  ا  və  و - dan sonra isə dayaqsız yazılır. Məsələn,

 

 ،  ٌةَءاَﺮِﻗ  ،  ٌﺔـــَﺌﻴِﻄَﺧ 



ٌةَءﻮُﺒُﻧ ، ةَءوُﺮُﻣ ، ٌةَءﻼـَﺻ və s.  

5. 


Sözün sonunda gələn həmzədən  əvvəlki hərf kəsrədirsə, həmzənin 

hərəkəsindən asılı olmayaraq, həmzə  yə  (ي) üzərində yazılır, çünki kəsrəyə 

uyğun hərf yə-dir. Məsələn: ٌئِرﺎَﻘﻟا ،ُﺊﱢﻴَﻬُﻳ  

6. 


Həmzədən əvvəlki hərf dammalıdırsa, həmzənin hərəkəsindən asılı olmayaraq 

həmzə vav (و) üzərində yazılır. Çünki dammaya uyğun hərf vav-dır. Məsələn: 



ﺮﻴﻄﻟا ُﺆُﺟْﺆُﺟ ،ِﻦْﻴَﻌﻟا ُﺆُﺑْﺆُﺑ ،ُؤُﺮْﺠَﻳ ،ﺆُﻃﺎﺒﺗ ،ُﺆُﻟْﺆُﻠﻟا 

7. 


Həmzədən  əvvəlki hərf fəthəlidirsə, həmzənin öz hərəkəsindən asılı 

olmayaraq həmzə  əlif  (ا) üzərində yazılır. Çünki fəthəyə uyğun hərf  əlif-dir. 

Məsələn: أَﺪﺒﺗ ،ﺄﱠﻴﻬﺗ ،ﺄَﻠﻤﻳ ،ﺄَﻟﻸﺘﻳ (1, s.77) 

Dayaqsız həmzə.

 

 

        Aşağıdakı hallarda həmzə orfoqrafik işarəsi dayaqsız yazılır. 

        1) Sözün sonunda saitsiz samitdən sonra. Məsələn:  

ٌءْﺪَﺑ ، ٌءْدِر 

،ٌءْﺐﻋ ،ٌءْﺰُﺟ ،ٌءْﺪَﺑ ،ٌءْﻲَﺷ

،ٌءْﺮﻣ ،ٌءْفد 

  

 



 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



268

        2) Sözün sonunda uzun saitdən sonra. Məsələn: 

        ٌءيِﺮَﻣ ،ٌءيِﺮﺟ ٌءاَﺪِﺘْﺑإ ،ٌءﻮُﺿ ،ٌءوُﺪُه ،ٌءﻮُﺒﺨﻣ ،ءاَﺮْﺤَﺻ ،ٌءﺎَﻀَﻗ  

        3)  Sözün  daxilində  [ə] saitindən sonra gələrək [ə] qəbul etdikdə, yəni  əgər 

həmzə fəthəli, ondan əvvəlki hərf uzun əlifdirsə. Məsələn: َبَءﺎَﺜَﺗ ،ٌةَءاَدر ،ٌةَءاَﺮِﻗ      

4) Əgər həmzə fəthəli, ondan əvvəlki hərf isə uzun vavdırsa: ٌةَءﻮُﺒْﺨَﻣ ،ٌةَءوُﺮُﻣ (3, 

s.29) 

Ərəb dilində heç bir söz və heca sait səslə başlana bilməz, ona görə də əlif (ا) 



söz və heca başlanğıcında işlənə bilməz. Beləliklə  də söz və heca başlanğıcında 

yazılan  əlif yalnız həmzə dayağı hesab edilə bilər. Həmzəyə ayrıca bir hərf həsr 

edilməmişdir,  ərəb dilinə aid tam əlifba sırası ilə  tərtib edilən izahlı  və ikidilli 

lüğətlərdə, tərkibində dayağı olan həmzənin iştirak etdiyi sözlərin sıraya 

salınmasında həmzə özü deyil, onun dayaqları nəzərə alınmalıdır. 

Sözün tərkibində dayağı olan həmzənin iştirak etdiyi sözlərin sırasını  təyin 

etməkdən ötrü dayaq (



Yüklə 3,19 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   23   24   25   26   27   28   29   30   ...   50




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə