Азярбайъан милли елмляр академийасы м. Фцзули адына ялйазмалар институту



Yüklə 3,19 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə33/50
tarix06.05.2017
ölçüsü3,19 Mb.
1   ...   29   30   31   32   33   34   35   36   ...   50

KƏMALƏ MƏMMƏDOVA 

ADDU 

kamale _rzayeva@mail.ru  

 

FARS VƏ AZƏRBAYCAN DİLLƏRİNDƏ MÜRƏKKƏB FEİLLƏR 



 

Açar sözlər: komponent, müstəqil məna, qarşılıq. 

Key words: component, independent meaning, equivalent. 

Ключевые слова: компонент, независимый смысл, эквивалент.  

 

Mürəkkəb fellər öz zənginliyinə və oynadığ roluna görə Azərbaycan və fars 



dillərində böyük əhəmiyyətə malikdir. Azərbaycan dilində mürəkkəb fellər iki və 

daha artıq sözün  birləşməsindən yaranır. Fars dilində  də mürəkkəb fellər iki 

komponentin birləşməsindən  əmələ  gəlir. Birinci komponent əsasən müxtəlif nitq 

hissələrindən isim,sifət,qısa məsdər və ya feıin  əsasından ibarət olur. İkinci 

komponenti isə sadə fellər təşkil edir. Bu sadə fellərdən bir qismi məsələn: ندﺮﮐ 

(kərdən),  ندﻮﻤﻧ (nəmudən),  نﺪﺷ  (şodən) müstəqil sürətdə  işlənməyən köməkci 

fellərdir. Azərbaycan dilində müstəqil mənalı fellər isimlərdəm sonra işləməklə 

mürəəkəb fel əmələ  gətirir. Belə mürəkkəb fellərin hər iki komponenti eyni kökə 

malik olur: ov ovlamaq, sap saplamaq, əkin əkmək və s. 

Qeyd etmək lazımdır ki, buraya aid olan felləri tərəflərinin ifadə formasından 

asılı olaraq iki qrupa ayırmaq olar: 1) belə mürəkkəb fellərin bir qismində ad hissəsi  

sadə isimlə, ikinci hissəsi isə həmin isimdən düzəlmiş fellə ifadə olunur(ot otlamaq, 

su sulamaq, ov ovlamaq ); 2) digər qismində isə onun ad hissəsi ikinci yerdə duran 

feldən düzəlmiş isimdən ibarət olur( biçin biçmək, yamaq yamamaq, söyüş 

söymək).    

Azərbaycan dilində köməkçi fellər kimi əsasən etmək, olmaq və bilmək 

fellərindən istifadə olunur. Bu fellər fars dilində olan ندﺮﮐ (kərdən),   

ندﻮﻤﻧ(nəmudən), نﺪﺷ (şodən) fellərindən fərqli olaraq müstəqil mənaya malikdirlər. 

Məsələn: Dediklərini etmişəm. Bu gün iclasda olmuşam. Söylədiklərini çoxdan 

bilirəm. Bu fellərdən başqa Azərbaycan dilində düşmək, çıxmaq, almaq və s. həm 

müstəqil fel olmaqla yanaşı həm də frazeloji birləşmələrin tərkibində işlənirlər. Bu 

frazeloji birləşmələri mürəkkəb fel kimi qələmə vermək olmaz. Başa düşmək, 

özündən çıxmaq, gözünün odunu almaq, dil tökmək, qulaq asmaq, söz güləşdirmək, 

ürəyi yanmaq, əli gəlməmək,gözə  gəlmək, dilə düşmək, yoldan çıxmaq, həvəsdən 

düşmək,  ələ salmaq mürəkkəb fel deyil, frazeloji birləşmələrdir. Fars dilində  də 

Azərbaycan dilində olduğu kimi bir sıra köməkçi fellər  ندروﺁ (avərdən),  

ندرﻮﺧ(xordən),  نﺪﻣﺁ (amədən),    ﻦﺘﺧﺎﺳ (saxtən) həm ayrılıqda işlənə bilən, həm də 

müstəqil məna daşıyan fellərdir. Mürəkkəb fellərin tərkibində isə bu fellər öz əsas 

müstəqil mənalarını itirirlər.  ندرﻮﺧ  (xordən) feli fars dilində “yemək” mənasını 

bildirir. Bu fel mürəkkəb fellərin tərkibində öz lüğəti mənasını itirir: 

                            ندرﻮﺧ بﻮﭼ   (çub xordən) –döyülmək 

                             ندرﻮﺧ ﺐﻳﺮﻓ  (fərib xordən)-aldanmaq 

                                ندرﻮﺧ اﻮه  (həva xordən)- nəfəs almaq 

                          ندرﻮﺧ  ﻦﻴﻣز  (zəmin xordən) –yerə dəymək 

ندرﻮﺧ  ﻪﺼﻏ (ğosse xordən)- qüssə etmək 


 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



321

Bu fellərdə    ندرﻮﺧ (xordən) feli müstəqil mənasını itirmişdir. Eləcə  də   

ندرو (avərdən) felinin müstəqil mənası “ gətirməkdir”. Bu feldən bir sıra mürəkkəb 



fellər əmələ gəlir: 

                            ندروﺁ   ﺖﺧﺎﺗ  (taxt avərdən)- hücum etmək 

                             ندروﺁ ﯼﺎﺠﺑ   (be cay avərdən) –yerinə yetirmək 

                             ندروﺁ  ﺪﻳﺪﭘ    (pədid avərdən) – icad etmək 

                              ندروﺁ ردﺮﺳ  ( sər dər avərdən) – baş çıxarmaq 

                                   خر ندروﺁ(  rox avərdən) – üz vermək    

                             ندروﺁ   ﻪﻧﺎﻬﺑ

 

  ( bəhane avərdən) – bəhanə gətirmək 



                              ندروﺁ   ﯼذﺎﭘ  ( bazi dər avərdən) – oyun çıxarmaq 

                             ندروﺁ نوﺮﻴﭘ   ( birun avərdən) – çıxarmaq, xaric etmək    

                            ندروﺁ ﯼور     (ruy avərdən)- üz qoymaq 

                             ندروﺁ ﻢﺸﺨﺑ    (be xəşim avərdən)- qəzəbləndirmək 

                             ندروﺁ ﻩﺎﻨﭘ      (penah avərdən)- pənah gətirmək 

                             ندروﺁ ﺖﺳﺪﺑ  (be dəst avərdən) - ələ gətirmək 

                      نﺪﻣﺁ    (amədən) feli həm müstəqil  şəkildə “ gəlmək “ mənasını 

ifadə edir, həm də mürəkkəb fellərin tərkibində köməkçi fel kimi işlənir:   

                                        

ﻩﺪﻬﻋزا


 

ﺮﭘ

 



نﺪﻣا

    (  əz ohde bər amədən) – öhdəsindən 

gəlmək 

رﺎﻨﮐ


 

نﺪﻣا


                         

   ( kənar amədən) – yola gəlmək, razılaşmaq 

نوﺮﻴﭘ

 

نﺪﻣا



  ( birun amədən) – çıxmaq 

ﺰﺟﺎﻋ


 

نﺪﻣا


 (acez amədən) – aciz olmaq 

ﺪﻨﺴﭘ


 

نﺪﻣا


 (pəsənd amədən) – bəyənmək 

                                نﺪﻣﺁ دﺎﻳ ﻪﺑ (be yad amədən)- yada düşmək 

                                نﺪﻣﺁ ﻩﺎﺗﻮﮐ ( kutah amədən) - qısa gəlmək 

                                 نﺪﻣﺁ ﺶﻴﭘ (piş amədən) – irəli gəlmək                                            

                                      ندﺎﺘﻓا (oftadən)-düşmək feli : 

                               

ﺪﻨﺴﭘ

  

ندﺎﺘﻓا



  ( pəsənd oftadən) – bəyənilmək 

رﺎﮐزا


 

ندﺎﺘﻓا


     (əz kar oftadən) – işdən düşmək, xarab olmaq 

ﺖﺳدزا


 

ﺎﭘو


 

دﺎﺘﻓا


   ( əz dəst o  pa oftadən) - əldən –ayaqdan 

düşmək, çox yorulmaq 

ﺖﻗﺎﻃزا

 

ندﺎﺘﻓا



   ( əz tağət oftadən) – taqətdən düşmək , 

yorulmaq 

                                 ندﺎﺘﻓا رﺎﮐ (kar oftadən)- işə düşmək 

                                  ندﺎﺘﻓا ﻩار (rah oftadən)-yola düşmək 

                                 ندﺎﺘﻓا دﺎﻳ ﻪﺑ (be yad oftadən)- yada düşmək 

mürəkkəb fellərin tərkibində köməkçi fel kimi işlənir. 

Yuxarıda qeyd etdik ki, mürəkkəb fellərin birinci hissəsi isimlə, sifətlə, qısa 

məsdərlə ifadə olunur. Bu cür mürəkkəb fellərə  həm Azərbaycan, həm də fars 

dilində rast gəlinir. 

1)  Birinci tərəfi isimdən, digər tərəfi isə köməkçi feldən ibarət olan mürəkkəb 

fellər: 

       Fars dilində                                        Azərbaycan dilində 

        نﺪﻴﺸﮐ درد  (dərd kəşidən)                        dərd çəkmək 

            ندز ﺮﺳ

 (sər zədən)                              baş vurmaq 

 


 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



322

          نﺪﻣﺁ رﺎﻨﮐ (kənar amədən)                       yola gəlmək 

Bu qayda başqa dillərdən fars dilinə keçmiş mürəkkəb fellərdə də müşahidə 

olunur: 


         ندﺮﮐ چﻮﮐ (kuç kərdən)  (türk dilindən alınma söz) - köç etmək  

        ندﺮﮐ ﺰﻣﺮﺗ  (tormoz kərdən) (rus dilindən alınma söz)-əyləc etmək           

        ندﺮﮐ ﻦﻔﻠﺗ  (telefon kərdən) (yunan dilindən alınma söz)-zəng etmək 

        نداد ترﻮﭘار  (raport dadən) (fransız dilindən alınma söz)- raport vermək 

2)  Birinci tərəfi sifət, ikinci tərəfi isə sadə (köməkçi) feldən ibarət olan 

mürəkkəb fellər: 

         Fars dilində                                             Azərbaycan dilində 

         

ﺪﻨﻠﭘ

 

ندﺮﮐ



 ( bolənd kərdən)                  qaldırmaq, uca etmək 

         ندﺮﻤﺷ ﮏﭼﻮﮐ  (kuçek şemordən)                    kiçik saymaq 

                  نﺪﺷ دﺎﺷ (şad şodən)                               şad olmaq 

              نﺪﺷ رﻮﻬﺸﻣ (məşhur şodən)                        məşhur olmaq 

3)  Birinci tərəf qısa məsdərdən, ikinci tərəf isə sadə fellə ifadə olunan 

mürəkkəb fellər: 

            Fars dilində                                          Azərbaycan dilində 

             ندﺮﮐ ﺖﺨﭘ (poxt kərdən)                              biş-düş etmək 

              ندﺮﮐ ﺖﺧﺎﺗ (taxt zədən)                          dəyiş-düyüş etmək 

             ندﺮﮐ ﺖﻓﺎﻳرد (dəryaft kərdən)                    görüb-götürmək 

Azərbaycan dilində bu  qaydaya yaxın və ya əks mənalı fellərin 

birləşməsindən əmələ gələn mürəkkəb felləri aid etmək olar. Bu zaman Azərbaycan 

dilində birinci tərəfdə adətən fel ıb

4

 şəkilçisi ilə işlənir. İkinci tərəf məsdərlə ifadə 



olunur: küsüb-barışmaq, atılıb-düşmək, vurub –çapmaq, bəzənib –düzənmək, çalıb-

çapmaq, saralıb-solmaq, qurub-yaratmaq, donub-qalmaq, gəlib-çıxmaq. Birinci 

tərəfi feli bağlamadan ibarət olan fellər defislə yazılır. Fars dilində bir sıra 

mürəkkəb fellərin  əmələ  gəlməsində qoşmalar iştirak edir. Azərbaycan dilində isə 

bu cür fellərin qarşılıqları müvafiq hal şəkilçilərinin köməyi ilə əmələ gəlir 

                Fars dilində                                 Azərbaycan dilində 

                ندﺎﺘﻓﺎﭘ را        (əz pa oftadən)                   əldən düşmək 

                ندروﺁ ﺖﺳد ﻪﺑ (be dəst avərdən)         ələ almaq 

                ندﺎﺘﻓا ﺖﻗﺎﻃ را (əz tağət oftadən)        taqətdən düşmək. 

Azərbaycan dilində birinci tərəfi a

2

  şəkilçili feldən, ikinci tərəfi bilmək 



felindən ibarət olan felləri bu qaydaya aid etmək olar: yaza bilmək, oxuya bilmək, 

görə bilmək və s. 

Fars dilində   ندﺮﮐ  (kərdən),  ندﻮﻤﻧ  (nəmudən),  ﻦﺘﺸﮔ (qəştən),  نﺪﻳدﺮﮔ  

  (qərdidən)  köməkçi fellərindən çox sayda mürəkkəb fellər  əmələ  gəlir. 

Azərbaycan dilində ol, et, elə kimi qismən müstəqil, qismən də köməkçi fellər isim 

bəzən də sifətlərdən sonra işlənməklə mürəkkəb fel əmələ gətirir: qəbul elə, xaric et, 

yaxşı olar, pis olar, xoş olar, şad olar. Azərbaycan dilində olmaq feli ən çox işlənən 

fellərdəndir. Bu fel həm Azərbaycan sözləri ilə, həm də alınma sözlərlə işlənərək bir 

çox mürəkkəb fellər yaradır. Bundan başqa olmaq feli müstəqil fel kimi də işlənir. 

Olmaq felindən  əvvəl işlənən söz onun obyekti olursa, o, köməköi fel vəzifəsi 

daşıyır və özündən əvvəlki sözlə birlikdə mürəkkəb fel olur. Bəzən olmaq feli tam 

müstəqil işlənərək yaşamaq mənasını bildirir.Məsələn: Bacım Gəncədə olur. Sən nə 

vaxtdan şəhərdə olursan?  


 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



323

Azərbaycan dilində etmək, eləmək köməkçi felləri, fars dilində   ندﺮﮐ (kərdən) 

köməkçi feli başlıca olaraq merəkkəb felin tərkibində işlənərək həm alınma sözləri, 

həm də dildəki bir sıra sözləri felleşdirməyə xidmət edir. Bu köməkçi fellər az-az 

hallarda müstəqil fel kimi işlənə bilir. Fars dilində  (kərdən) feli ümumiyyətlə 

müstəqil formada işlənmir. 

Fars dilində  ندﺮﮐ   (kərdən) və ندﻮﻤﻧ (nəmudən) köməkçi fellərindən əsasən 

təsirli mürəkkəb fellər düzəlir.  نﺪﺷ  (şodən),  ﻦﺘﺸﮔ (qəştən),  نﺪﻳدﺮﮔ (qərdidən) 

fellərindən isə  təsirsiz mürəkkəb fellər  əmələ  gəlir. Azərbaycan dilində mürəkkəb 

fellərin bu cür bölgüsünə rast gəlinmir.  

Fars dilində  həmçinin Azərbaycan dilində  də bir sıra mürəkkəb fellərin ad 

hissəsi ərəb mənşəli məsdərlərlə ifadə olunur: 

                Fars dilində                                    Azərbaycan dilində 

 

  I bab:    (xəbər dadən)                                   xəbər vermək 



                (səbr kərdən)                                    səbr etmək 

                (bəhs kərdən)                                   bəhs etmək 

                (hokm kərdən)                                  hökm etmək 

 

II bab:      (təşkil dadən )                                  təşkil etmək 



                 ( tərif kərdən)                                  tərif etmək 

                 ( tədris kərdən)                                tədris etmək 

                 (tənzim  kərdən)                              tənzim etmək 

 

III bab:   ( mobareze kərdən)                           mübarizə etmək 



                (moalece şodən)                               müalicə olmaq 

                (moayene kərdən)                            müayinə etmək 

               (mohakeme kərdən)                          mühakimə etmək 

 

IV bab:   (en kar kərdən)                                 inkar etmək 



               (eşğal kərdən)                                   işğal etmək 

 

V bab:   (təşəkkor kərdən)                              təşəkkür etmək 



              (tənəffos kərdən)                               tənəffüs etmək 

              ( təbəssom nəmudən)                        təbəssüm etmək 

              (təsəvvor kərdən)                              təsəvvür etmək 

                                          

VI bab:      (təsadof kərdən)                             təsadüf etmək 

                  (tədarok didən)                              tədarük görmək 

                  (təfavot kərdən)                             təfavüt etmək 

                   (təzahor kərdən)                           təzahür etmək 

 

VII bab:    (enğelab kərdən)                            inqilab etmək 



                  (enkeşaf kərdən)                            inkişaf etmək 

 

VIII bab:     (eftexar kərdən)                           iftixar etmək 



                    (enteşar kərdən)                          çap etmək 

 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



324

X bab:  (estismar kərdən)                 istismar etmək 

Ad hissəsi ismi məfullarla ifadə olunan mürəkkəb fellər: 

 

            Fars dilində                                               Azərbaycan dilində    



   

      I bab:    (daxel şodən)                                   daxil olmaq 

                   ( məlum şodən)                                məlum olmaq 

                   (məşhur şodən)                                 məşhur olmaq 

                   (vared şodən)                                   daxil olmaq 

                   (məruf şodən)                                   məşhur olmaq 

 

II bab:         (mosəlleh  şodən)                             silahlı olmaq 



                    (mosəlleh kərdən)                            silahlandırmaq 

 

III bab:         (mobarez şodən)                             mübariz olmaq 



                     (moxalef budən)                             müxalif olmaq 

      


IV bab:       (mohkəm kərdən)                             möhkəmləndirmək 

                    (mohkəm şodən)                              möhkəm olmaq 

 

V bab:          (motəşəkkel şodən)                        mütəşəkkil olmaq 



VIII  bab:      (moştərek şodən)                          müştərək olmaq 

                     (montəzer şodən )                          müntəzir olmaq 

                      (moxtəser kərdən)                         müxtəsər etmək 

    


Fars dilində  tərkibində ikidən artıq sözdən ibarət olan fel birləşmələrinə  də 

rast gəlinir. Əsasən bu cür mürəkkəb fellər ərəb məsdərlərinin iştirakı ilə düzəlir: 

         

ا درﻮﻣ


ﻦﺘﻓﺮﮔ راﺮﻗ دﺎﻘﺘﻧ

    (morede enteğad ğərar qereftən)-köçmək 

      نداد راﺮﻗ ﻪﻟﺎﻄﻣ درﻮﻣ (morede motalee ğərar dadən)-mütaliə etmək 

                ﻦﺘﻓر ﺪﻳاﺰﺘﺑ ور (ru betəzayod rəftən) –artmaq 

ﻦﺘﺷاﺬﮔ ﺶﻳﺎﻤﻧ ضﺮﻌﻤﺑ (be mərəze nəmayeş qozaştən)- nümayiş etdirmək  

         نﺪﻧﺎﺳر رﺎﻀﺤﺘﺳا ﻪﺑ (be estehzar rəsandən) –xəbər vermək 

 

Ədəbiyyat 



 

1.  Təhminə Rüstəmova. “Fars dili”. Beynəlxalq Əlhuda nəşriyyatı. Bakı,2004. 

2.  Təhminə Rüstəmova. “Fars və Azərbaycan dillərinin müqayisəli qrammatikası”. 

Tehran, 1998. 

3.  Hatəmi N. M. “Fars dili”.Ali məktəbin III kursu üçün dərslik. Bakı: “Maarif” 

nəşriyyatı,1992. 

4.  Dəmirçizadə Ə., Quliyev D. Qrammatika. Bakı,1998. 

5.  В. В. Миллер. Персидско-русский словарь. Москва, 1953.  



Fars dilində 

١

  .



،ناﺮﻬﺗ  ﯽﺳرﺎﻓ  نﺎﺑز  رﻮﺘﺳد  ،ﯼﻮﻴﮔ  ﯼﺪﻤﺣا  ﺮﺘﮐد  ،ﯼرﻮﻧا  ﻦﺴﺣ  ﺮﺘﮐد

  ﯽﻤﻠﺻﺎﻓ  تارﺎﺸﺘﻧا 

١٣۶٧

            .



                                                                             

٢

 .



 ﻦﻴﻌﻣ تارﺎﺸﺘﻧا ،ناﺮﻬﺗ ،ﯽﺳرﺎﻓ نﺎﺑز رﻮﺘﺳد ﻮﭘ ﻦﻳزو ردﺎﻧ ﺮﺘﮐد

١٣٧٠


  .

 


 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



325

Кямаля Маммадова 

Сложные глаголы в персидском и азербайджанском языках 

Резюме 


 

В статье проводится сравнение сложных глаголов в персидском языке со 

сложными  глаголами  в  азербайджанском  языке.  Говорится  об    общих  и 

отличительных  особенностях  сложных  глаголов  в  двух  языках.  Дается 

подробное описание вспомогательных глаголов в составе сложных глаголов в 

персидском  и  в  азербайджанском    языках.  Подчеркивается  какие  вспомо-

гательные  глаголы  употребляются  как  в  самостоятельном  виде,  так  и  для 

создания сложных глаголов. 

Kamala Mammadova 

Complex verbs in Azerbaijan and in Persian 

Summary 

 

In this article is dealt comparative features of Persian complex verbs with 



complex verbs in Azerbaijan. And it was emphasized sometimes same and 

sometimes different sides of the complex verbs` in both languages. Thorough 

description of auxiliary verbs as part of Persian and Azerbaijani languages is given. 

It is stressed which auxiliary verbs are used both individually and for the formation 

of compound verbs.     

 

Rəyçi:  



      Nailə Mustafayeva 

                filologiya elmləri üzrə fəlsəfə doktoru, dosent 

 

 


 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



326

REYHAN MƏDƏTOVA 

AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu 

nuran2107@mail.ru  

 

MƏSDƏRİN SÖZ BİRLƏŞMƏLƏRİNDƏ YERİ 

 

Açar sözlər: söz birləşmələri, məsdər, ismi söz birləşmələri, feli söz birləşmələri, 

yazılı abidələr 



Key words: word combinations, infinitive, noun word combinations, written 

monuments 



Ключевые  слова:  словосочетания,  инфинитив,  именные  словосочетания, 

письменные памятники 

 

Məsdərin qrammatik kateqoriya kimi ikili səciyyəsi onun sintaktik xüsusiyyət-



lərində aydın  şəkildə  təzahür edir. Həm söz birləşməsi, həm də cümlə daxilində 

məsdərin müxtəlif sözlərlə girdiyi qrammatik əlaqələr onun dil sistemindəki xüsusi 

rolunu əks etdirir. Məsdər bir tərəfdən fel kökləri vasitəsilə başqa sözləri idarə edə-

rək feli söz birləşmələri, məsdər tərkibləri yaradır, digər tərəfdən isə məsdər əlaməti 

vasitəsilə ismi söz birləşmələrinin komponentlərinin formalaşmasına təsir göstərir. 

Cümlə daxilində isə  məsdər  əlamətli formalar və bu formalar əsasında yaranan 

birləşmələr yalnız ismə  məxsus sintaktik mövqedən çıxış edir, isimlərin daşıdığı 

sintaktik funksiyalarla bağlı cümlə üzvləri ola bilir. Məsdərin söz birləşməsi və 

cümlə daxilindəki spesifik mövqeyini nəzərə almadan  bu kateqoriyanın sintaktik 

səciyyəsini də müəyyənləşdirmək mümkün deyil. Bununla əlaqədar olaraq, yazılı 

abidələrimizdə məsdərlərin sintaktik xüsisiyyətlərini söz birləşməsi və cümlə kon-

teksti daxilində nəzərdən keçirmək məqsədəuyğundur. 

Məsdərlər söz birləşmələrinin təşkilində maraqlı xüsusiyyətlərə malikdir. Bü-

tövlükdə söz birləşmələrinin xarakteri onu əmələ gətirən komponentlərin qrammatik 

xarakteri ilə müəyyənləşir. Həmçinin “söz birləşməsinin mənası onu təşkil edən 

sözlərin mənasının sadəcə ümumisi olmayıb, sözlərin leksik-semantik əlaqələrinin 

ifadəsi, ümumiləşmiş halıdır” (6.42) 

Bu səbəbdən söz birləşməsi daxilində məsdərin digər sözlərlə leksik-qramma-

tik  əlaqələrinin, tarixən bu əlaqələrdə baş verən dəyişiklərin üzə  çıxarılması dilin 

qrammatik quruluşunun inkişaf meylləri, sözlərin  əlaqələnmə qaydaları  və bu 

qaydqlarda iştirak edən vasitələrin zənginliyi barədə aydın təsəvvür yaradır. 

Məsdər həm ismi söz birləşməsinin, həm də feli söz birləşməsinin təşkilində 

iştirak edir. İsmi söz birləşmələrində  məsdərlər ismi söz birləşmələri kimi çıxış etsə 

də, isimlərə xas olan işlənmə xüsusiyyətini tam əhatə edə bilmir. Məsdərlər II və III 

növ ismi söz birləşmələrinin komponentləri kimi özünü göstərir. Məsdərin I növ is-

mi söz birləşmələrində iştirak edə bilməməsinin başlıca səbəbi bu kateqoriyanın fel-

lərdən tam təcrid olunmaması faktı ilə izah  edilə bilər. 

II növ ismi birləşmələrdə  məsdər daha çox I komponent kimi çıxış edir. Bu 

tipli birləşmələrdəki  “məsdərlərin özündə substantivlik mövcuddur”(2.109). Məhz 

həmin substantivliyin mövcudluğu II növ ismi birləşmələrdə məsdər əlamətli I kom-

ponentin qeyri-müəyyən yiyəlik halda II komponent tərəfindən idarə olunmasını tə-

min edir. Birləşmənin I tərəfi II tərəfdə ifadə olunan əşya, hal-vəziyyət və s.nəyə aid 



 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



327

olduğunu təyin edir, bütövlükdə tərəflər arasında hərəkətlə bağlı əlaqə meydana çı-

xır. Məs.: Söyləmək vəqtində  şirin ləblərindən can yağar,  Afərin ol canə, ey can, 

afərin, bürhan budur (N, 56) Varmağ həvəsini  tərk qıldum, Qurtulmağa şimdi razı 

boldum (ŞİX, 95); Həm ver mənə ğəm yemək kəmali, Həm aləmi ğəmdən eylə xali 

(FLM, 31); Leylidə  oxumaq iztirabı, Olsa, rüxi-Qeys idi kitabı (FLM, 38);  Yusif 

çün öldürmək hədisin eşıtdi öz-özünə titrədi və can qorxusından içməgi və yeməgi 

unutdu (Şüh.152);  Uğraşmaq donların  geyüb savaşmağa bərk durdılar (ŞS, 56) 

Töküb mey, cami-mey tutmaq təmənnasın  çıxar başdan, Yügüş qanlar töküb, 

aləmdə çox xunabə yutdun, tut (FD, 92) Ey Füzuli, ola ki, rəhm edə yar əfğanına, 

Ağlagil zar, onca kim, zar ağlamaq imkanıdır (FD, 144) Dəşt  tutmaq adətin qoy-

muşdu Məcnun eşqdə, Şöhreyi-şəhr olmağın rəsmin mən etdim ixtira (FD, 189); 

Məhəbbət zahir etmək cürminə, qan tökmək istərsən, həbibim, bunca rəxbət nədir 

zəcrinə  əhbabın  (FD, 215); Füzuli, eşqə mühlik  derdim, ol məhvəş inanmadı, 

Bihəmdillah ki, can vermək təriqilə inandırdım (FD, 230). 

Q.Bürhanəddinin “Divan”ında I tərəfi feli sifət, II tərəfi  məsdərlə ifadə 

olunmuş  II növ təyini söz birləşməsinə  də rast gəldik:  Zülfünə düşən çıxmağı 

mişküldür, əfəndi, Şol quş ki, düşə damuna bismüldür, əfəndi (QB, 395)  

Yazılı  abidələrimizdə   III növ təyini  söz birləşmələrinin  tərkibində  məsdər-

lər daha  geniş şəkildə  işlənmişdir. Belə birləşmələrdə  hər iki  tərəf  məsdərlə  ifa-

də  olunur.  



Yüklə 3,19 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   29   30   31   32   33   34   35   36   ...   50




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə