Азярбайъан милли елмляр академийасы м. Фцзули адына ялйазмалар институту



Yüklə 3,19 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə41/50
tarix06.05.2017
ölçüsü3,19 Mb.
1   ...   37   38   39   40   41   42   43   44   ...   50

        

     Илаха Гаджиева 

Сопаставительное сравнение двустишя Низами «Хосров и Ширин» 

с двустишием Накама «Фархад и Ширин» 

Резюме 

 

Статья посвящена анализу поэмы «Фархад и Ширин» Исмаил бей НакА-

ма, жившего и творившего в XIXв, который увековечен в памяти людей свои-

ми бессмертными произведениями. Исмаил бей написал эту поэму под вдох-

новением поема «Хосров и Ширин» нашего видного поэта Низами Генджеви. 


 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



394

В обоих месневи изучены схожие и отличительные черты, на примерах перед-

ан  их  комментарий.  Показаны  аспекты,  которые  Накам  перенял  у  Низами  и 

воспользовался  ими  как  «Хамсаневис».  С  помощью  сравнений  изложен  его 

обращение также к творчеству Физули. Специфические особенности суфистс-

кой литературы, доживавшей свои последние периоды в XIXв, переданы че-

рез месневи «Фархад и Ширин», написанный поэмом в этот период. Наряду с 

этим, также анализированы маневры Накам, к которым он прибегнул как мас-

стер-новатор.  

  

       İlahe Hajieva 



  Comporative analysis of the Nakam’s “Farhad and Shirin” 

 and Nizami’s “Xosrov and Shirin”  

 Summary 

 

This article has been devoted in analysis the poem "Farhad and Shirin" by Is-

mayil bey Nakam, who lived in the 19th century and remained in the memories with 

his undying masterpieces. The poem has been written as a response to the poem 

"Khosrov and Shirin" by great poet Nizami. The similar and different features 

between both distiches have been investigated and interpreted on the basis of samp-

les. It has been revealed that Nakam as a “Khamsanavis” studied and derived bene-

fit from Nizami. It has been interpreted with comparison that poet also derived be-

nefit from Fuzuli alongside Nizami. The specific features of Sufi literature living its 

last periods in XIX century has been revealed on the basis of Nakam’s “Farhad and 

Shirin” poem written in this periods. At the same time, poet’s maneuvers as an in-

novator master benefiting from the tradition has been analysed. 



 

Rəyçi:                  Rafael Hüseynov 

                   filologiya elmləri doktoru, professor 

 

 



 

 

 



 

 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



395

       YAŞAR QASIMOV       



AMEA-nın Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutu   

    filologiya elmləri üzrə fəlsəfə doktoru    

 yashargasimov@mail.ru  

 

VƏTƏN SEVGİSINİN POETİK TƏRCÜMEYİ-HALI 

 

Açar sözlər: Çolpan Erqaş, Rauf Pərfi, Abdulla Aripov, yeni Vətən obrazı, 

altmışıncılar. 



Ключевые слова: Чолпан Эргаш, Рауф Парфи, Абдулла Арипов, шестидесят-

ники, новый образ родины.  



Key words: new character of Motherlan, the sixtyths, Cholpan Ergash, Rauf Perfi, 

Abdulla Aripov. 

 

Vətən haqqındakı abstrakt təsəvvürlər yavaş-yavaş öz yerini ana yurd duyğu-



sunun səmimi ifadə olunduğu həyati  şeirlərə verməsində özbək altmışıncılarından 

Çolpan Erqaşın yaradıcılığı da mühüm rol oynayıb. Onun ilk lirikasındakı Vətənin 

əzəli mahiyyətini anlamağa cəhdin poetik görüntüləri, bu qəlb prosesinin canlı mən-

zərələri ürəkləri ehtizaza gətirir: ”Darıxdım... Torağaylar həsrətlə baxan kimi asi-

mana, Mən səndən ötrü hədsiz darıxdım Baş vurub dörd yana, dörd gözlə baxıb 

dörd yana, Quş olmağı arzuladım, Çıxıb getmək istədim buralardan, Qayıtmaq istə-

dim bağrına, anacan kəndim!” (1, 76). Bax bu bakirə ayrılıq hissləri kontekstində 

Vətən duyğusu təsirli tərzdə  bədiiləşir. Bu mətndə  həsrət  şəklində  bədiiləşən 

məhəbbət lirik “mən” qəlbini o dərəcədə əsir edib ki, ona aydın gecələr belə aysız, 

bəxtiyar günlər – bəxtsiz, həyat mənasız duyulur: ”Bu cür aydın gecədə Ay 

görünmür gözümə. Belə bəxtli bir gündə Gün görünmür gözümə Anasından ayrılan 

uşaq Kimi sınıqdı könlüm, Bağrı su dəyməmiş  səhra kimi Bağrım cadar-cadar 

yarılıb, kəndim.” (1, 76). Şeirdə “Ana” və “uşaq” müqayisəsi həqiqətən də Vətən və 

insan arasındakı münasibəti uğurlu əks etdirir. Gənc lirik qəhrəman demək istəyir ki, 

Vətən məhəbbəti eynən doğma kənddən, insan dünyaya gəldiyi məskəndən, daha 

dəqiq söyləsək, ana bağrından başlanır.  

Özbək poeziyasında 60-cı illərdə yeni estetik məzmun daşıyan Vətən 

duyğusunun formalaşmasının poetik tarixçəsini bilmək üçün Çolpan Erqaşın “Və-

təni tanımaq” (1966) şeirinə də nəzər salmaq vacibdir. Bu şeirdə lirik “mən”in Və-

tənə münasibəti, Vətən haqqındakı düşüncə  və  təsəvvürlərinin yetkinləşməsi mə-

harətlə əks etdirilib:” Doğulub dünyaya göz açan zaman, Bir odlu sinəni mən Vətən 

bildim. Onun qarşısında dünya da heçdir, Baş əyib mən ona səcdələr qıldım. Bircə 

an gözümdən getsə gər uzaq, Dad salıb, dünyaya haray salardım. Bu sadə təsəvvür, 

bu sadə  fəraq, Mənimçün  əvəzsiz idi o zaman. Necə oldusa, günlərdən bir gün, 

Anam qucağından çıxdım atılıb, İlk dəfə bir-iki addım atdım, İlk dəfə ağladım onda 

yıxılıb. O gündən bax o balaca həyət, Mənimçün olmuşdu sonsuz bir Vətən.”          

(1, 77). Şairin təlqininə görə, Vətən ana qucağından, doğulub boya-başa çatdığın 

evdən, uşaqlığın keçən doğma kənddən başlanıb, sonra isə qandaşlar-yurddaşlar  

saldığı genişliklər və məkanlar qədər böyüyür. Vətən haqqındakı öz düşüncə və xə-

yallarını müəllif ümumi şəkildə, təntənəli tərzdə bəyan etməkdən vaz keçir. Əksinə, 

öz fikir və mülahizələrini müəyyən həyati müşahidələr vasitəsilə canlandırmağı la-


 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



396

zım bilir. Vətənlə bağlı  təəssürat və duyğularını lirik “mən” həyəcanla təsvir 

edərkən, atasının müharibəyə yola düşməsini və davadan qayıdıb gəlməməsini, 

atasını itirmək onun dünyasını alt-üst etməsini təsirli bir tərzdə söyləyir. Bu amansız 

itki,  şəfqətsiz ayrılıqdan gənc lirik “mən”in çıxardığı  nəticə  dərin və  fəlsəfidir: 

“Neynəyim, atamı görmədim daha, Amma mən dünyanı təzədən gördüm”. Bax bu, 

yəni “dünyanı təzədən görmək”, yenidən anlamaq Vətən anlayışının mənasını təyin 

edir, o haqdakı düşüncə və təsəvvürləri tamamlayır:  

 

Dostlarım, anladım nədir bu Vətən,  



Nədir bu məhəbbət, sədaqət, ölüm:  

Bilsin deyə Vətənin qədrini nəslim,  

Adamlar torpağa çevrilərmiş.  

Bu əziz torpaqçün torpağa dönmüş  

Ata-babamızın xakıdır Vətən.  

                                                      (1, 78).  

Bu hikmətli misralar Vətənin mahiyyətini aydın ifadə edir və ana Vətənin, ba-

ba yurdun mükəmməl poetik tərifi kimi səslənir. Bununla birgə, bu misralar yeni 

şeiriyyət yartmaq yoluyla inamla irəliləyən cəfakeş və gənc nəslin “Vətən nədir?” 

sualına onların estetik mövqeyini səciyyələndirən cavabı idi.  

Ümumən, hər bir şair yaradıcılığında Vətənə özünəxas münasibət onun mənə-

vi dünyasının məğzini və bədii enerjisinin mayasını təşkil edir. Altmışıncılıq ruhu-

nun parlaq daşıyıcılarından Rauf Pərfinin Vətənə  həsr etdiyi, məsum və saf duy-

ğularla coşub-daşan şeirləri də belədir:  

 

Dərya kimi daima oyaq,  



Arzularım zirvə tək yüksək.  

Uzaq yola atlandım, ancaq  

Mehrim də sən, məhəbbətim sən,  

Ey könlümə yoğrulan, Vətən!   

                                                   (2, 79).  

R.Pərfinin Vətən sevgisi də öz qələm yoldaşlarının əsərlərindəki vətəndaşlıq 

duyuğuları ilə həmahəngdir. Şairə görə, Vətən babalardan miras qalmış ən qiymətli 

bir yadigardır. Əcdadların ruhu həmişə gəzdiyi və aram aldığı müqəddəs məkandır. 

Hər bir qarış torpaq, hətta hər bir daş yaddan çıxmaz xatirələrlə yoğrulub. Bu mü-

qəddəs genişliklər babalar qüdrətinin rəmzidir:  

 

Xatirələr söyləyər hər daş,  



Yaddaşlara yağar asiman.  

Keçmişlərin şahidi günəş,  

Yada salar, unutmaz haman,  

Anacanım, ah Özbəkistan.  

                                               (2, 79).  

Vətən sevgisi gənc lirik “mən”in qəlbindəki  ən  əziz və  ən munis duyğudur. 

Çünki insan qəlbində doğulan ən birinci və ilkin sevginin ünvanı da Vətəndir. Dün-

yanı hələ tam anlamamış, həyatın acılıqlarını bilməmiş ana südü ilə qanımıza, ruhu-

muza hopan bu məhəbbətdən də  dərin və  qədim bir hissi təsəvvür etmək olarmı? 


 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



397

Bəli, Vətən sevgisi əzəli və unudulmaz bir duyğu kimi könlümüzü ölüncə tərk etmir. 

Məhz belə mənəvi dərinliklərdən kök atıb yükəsldiyinə görə, lirik “mən”in yaşantı-

ları doğma və təbii duyulur:  

 

Özbəkistan, ən şirin busə  



Təki dodağımda qalmısan.  

Uzaqlara yollanan zaman,  

Sən köksümdə ürək olmusan,  

Anacanım, ah Özbəkistan.  

                                              (2, 80).  

Həqiqi bədii yaradıcılıq yolu şairanə qəlb üçün ölüm-dirim savaşları, min bir 

maneə və sınaqlarla dolu uzun bir səfərdir. Bu uzun səfərdə əsl və yükəsk etiqadı 

olan sənətkar azmır. Haqq və həqiqət yolundan geri çəkilmir. Ürəyində elinə-yurdu-

na və  Vətəninə böyük məhəbbət kök atmış  sənətkar mübarək mənzilə alnıaçıq, 

üzüağ çata bilir. Gənc lirik “mən” bu mənəvi zərurəti, həyati həqiqəti dərindən anla-

yır. Yəni Vətənə böyük sevgi olmadan yalnız yaratmaq yox, hətta yaşamq da əlac-

sızlığını başa düşür. Məhz buna görə də, gənc şair uzun səfərə, böyük şeiriyyət səfə-

rinə cəfakeş və zəhmətkeş Vətənə sonsuz sədaqət, əsl övlad sevgisiylə çıxdığını ya-

naraq bəyan edir: “Dərya kimi daima oyaq, Arzularım dağ qədər yüksək. Uzaq yola 

atlandım, ancaq, Sənə olan sədaqət ilə Ey, könlümə yoğrulan Vətən”. (2, 81). Erkin 

Vahidov, Abdulla Aripov, Çolpan Erqaş, Aman Mətcan, Məhəmməd  Əli, Camal 

Kamal və başqa səmimi qələm sahiblərinin ilk əsərlərində, o cümlədən Rauf Pərfi-

nin 60-cı illər yaradıcılığında  əks edən “könülə yoğrulan Vətən” obrazı  təkcə bu 

nəslin bədii dünyası üçün deyil, eyni zamanda, bütün ədəbiyyatmız üçün və 

xalqımız üçün mənəvi güc-qüdrət mənbəyi, nurlu bir ibtida idi. Zatən, yeni milli-

bədii təfəkkürümüzün atəşin məhəbbət və odlu iztirablarla yoğrulmuş, milli mənliyi 

anlamaq və anlatmaq cəhdləri ilə qırılmaz surətdə bağlı olan təkrarsız tarixi məhz 

bu nurlu ibtidadan başlanırdı.  

Altmışıncıların şeiriyyətində Vətənə bənzərsiz bir gənclik sevgisi əks etmişdi. 

Düzdür, bu məhəbbətin kökləri ustad sənətkarların Özbəkistan haqqındakı şeirlərinə 

gedib çıxır. Təzə poetik nəslin qəlbində  Vətən duyğusunun oyanmasında, vətən-

pərvərlik hisslərinin tərbiyəsində ustadlar qələminə mənsub məşhur klassik şeirlərin 

əhəmiyyəti misilsiz idi. Həqiqətən də “Bir ölkə ki, torpağında altın çiçəklər” sətri-

nin istisini, doğmalığını unutmaq olardımı? Ana yurda munis və bakirə sevgidən 

doğulmuş o cür səmimi sətirlər gəncliyin qəlbini uzun zamanlar öz sehri ilə məftun 

etmişdi: “Vadiləri təkcə gəzəndə, Bir gözəl hiss var idi məndə. Al-əlvan gül içində 

bağım, Öpər idim Vətən torpağın”. Belə sahilsiz məhəbbətdən doğulmuş, ana yurda 

mehrin hər bir sözdə əks etdiyi təravətli poetik yaşantılar əbədi gözəllik timsalı kimi 

duyulurdu gənc könüllərə: “Bəzənibdir sanki bir gəlin, İki dərya yuyar kəkilin. Gül 

vadilər gömgöy qarşında, Dağlar keşik çəkər başında”. H.Alimcan, Aybək, 

Q.Qulam, Mirtemir, M.Şeyxzadə, Zülfiyyə kimi ustad sənətkarların qələmindən 

çıxmış  Vətəni sevməyə  səsləyən və  hər biri bənzərsiz sevginin mücəssəməsi olan 

belə  şeirlər A.Aripov nəslinin yaradıcılğında bilavasitə  və ya dolayısıyla  əks-səda 

verirdi.  

Təsadüfi deyil ki, gənc Abdulla Aripov Vətən haqqındakı birinci yazdığı gö-

zəl şeirlərdən birinə ustad Həmid Alimcanın bütün Özbəkistan məktəblilərinin əz-


 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



398

bər bildiyi məşhur sətirlərindən birini epiqraf almışdı: “Vətənim, səni deyə 

oyandım”. Belə nümunələrdən örnək və ruh alan gənc lirik qəhrəman əziz və doğma 

babalar yurdunu səmimi bir mehrlə  vəsf etməyə başladı: “Mənim də var dostum, 

çırağım, Onların  şəninə  şeirlər dedim. Lakin tənha sevinən çağım, Bircə  səni 

sirdaşım bildim”. (3, 155). A.Aripovun Vətən sevgisi özgə bir duyğular oyadardı in-

san qəlbində. O Vətəni möhtəşəm bir məfhum, təntənəli bir varlıq, müəzzəm və son 

dərəcə ulu bir xilqət kimi deyil – yalnız onun özünəməxsus müqəddəs duyğu kimi, 

bakirə xilqət kimi, yalqızlığın pənahı  və ümidi kimi, şikəstə  və  məhzun ruhun 

söykəndiyi dağ kimi vəsf edirdi. O Vətənə ithaf olunmuş nəğmələrində təntənəli, o 

dövr üçün dəb olan yüksək şadlıq ahənglərini deyil, sadə, səmimi, qəlbə yaxın izhar 

üsulunu seçdi. Zatən, ana Vətənə A.Aripov o vaxta qədər heç kimin səsləndirə 

bilmədiyi, ürəkdən gələn bir ahənglə müraciət edirdi. O sakit və  şikəstə  səslə 

müəzzəm Vətəni “sirdaşım” deyə səslədi. Bu sirdaş sözündə nə qədər mənalar vardı. 

O cəsarətlə Vətəni tənhalığın sirdaşı adlandırdı. Gənc şair həsrətlərlə dolu ömrünün 

məna-məqsədi, həyat yollarının yoldaşı, yalqız qəlbinin dərddaşı – qəmdaşı deyə üz 

tutdu Vətənə: “Dərdsiz deyil ömrüm də əsla, Həsrətlərdə bəzən ağladım. Qəmlərim-

lə tənha qalanda, Qəmdaşım tək sənə bağlandım”.(3, 155). Ana Vətəni “sirdaşım”, 

“qəmdaşım” deyə elan etmək onun böyüklüyünü, möhtəşəmliyini anlamazlıq 

deyildi, əlbəttə. Gənc şair Vətəni ayrı cür təsəvvür edirdi. Onun tərənnüm etdiyi Və-

tən daha həyati və real idi. Abdulla Aripov Vətəni yalnız Anaya olan sevgi ilə sevir-

di. Yəni Vətən Ana kimi qayğıkeş, “qəmdaş” və “sirdaş” duyulurdu ona. Həqiqətən 

Vətən - ən böyük anadır, amma əbədi, ölməz, həmişəyaşar Anadır Vətən:  

 

Qucammaram mən səni hərgiz,  



Sən asiman, mənsə zərrə tən.  

Qibləgahım, ümidim yalqız,  

Sən ölməyən anamsan, Vətən... (3, 156). 

 

Abdulla Aripovun lirikasında Vətən duyğuları  əksərən övlad-ana yaşantıları 



kontekstində reallaşır.  Şairin lirik qəhrəmanı  Vətənlə bağlı hisslərini daha çox bu 

yöndə ifadə etməyi xoşlayır: “Neçə məkanlarda seyr edib gəzdim, Neçə mənzillərdə 

qurdum aşiyan, Və böyük hikmətə mən də inandım, Sevilən yerində əzizdir insan. 

Yurdum, səndədir ruzum, qismətim, Sən özün məskənim, sən özün şanım. Sən 

anam, bacımsan, yarımsan mənim, Ey canım, cahanım, Özbəkistanım”. Vətənin bu 

cür təlqini yalnız Abdulla Aripov şeiriyyəti üçün deyil, altmışıncıların, xüsusən, 

Məmməd Araz, Əli Kərim, Xəlil Rza Ulutürk, Rauf Pərfi, Çolpan Erqaş kimi 

şairlərin yaradıcılığı üçün də səciyyəvi idi.  

 

Ədəbiyyat 



 

1.  Erqaş Ç. Enq baland kasr. Toşkent,  Ğ.Ğulom nomidaqi Adabiyot va sanat 

naşriyotı, 1984. 

2.  Parfi R. Sabr daraxtı. Toşkent, Ğ.Ğulom nomidaqi Adabiyot va sanat naşriyotı, 

1986. 

3.  Oripov A. Yıllar armoni. Toşkent, Adabiyot va sanat naşriyotı, 1984. 



 

 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



399

Яшар Гасымов 

Поэтическая биография чувства любви к родине  

Резюме 


 

Статья «Поэтическая биография чувства любви к родине» посвяшена ис-

следованию  вопросов,  связанных  с  отношением  и  генезисом  образа  родины. 

Автор, ссылаясь на поэтические образцы известных узбекских шестидесятни-

ков, представленных Чолпаном Эргашом, Рауфом Парфи, Абдуллой Ариипо-

вым  и  другими  литераторами,  анализирует  образ  родины  в  научно-ти-

пологическом контексте. Наряду с этим, с помощью сравнительного анализа 

определяется значение образа Родины в поэзии 60-х годов прошлого столетия.  

 

 

Yashar Gasymov 



Poetic biography of love to Motherland 

Summary 


 

The article “Poetic biography of love to Motherland” is about genesis of poe-

tic love and the character of Motherland. The characters of Motherland, so lovely 

created by Cholpan Ergash, Rauf Perfi, Abdulla Aripov – prominent representatives 

of the sixtyths of Uzbekistan – are analyzed in scientific-typological context. 

Comparative scientific analysis reveals the importance of the problem of Mother-

land in poetic process of the sixtyths.  

 

 



 

Rəyçi:                    Məmməd Əliyev 

                   filologiya elmləri doktoru, professor 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



400

T.ASLANOVA 

  AMEA Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutu  

 

M.B.MƏMMƏDZADƏNİN   ƏDƏBİYYATŞÜNASLIQ   İRSİNƏ   

BİR NƏZƏR 

 

Açar sözlər:  Q. Bürhanəddin, ensiklopediya, klassik irsimiz, araşdırmalar, 

mədəniyyət, tarixlik . 



Ключевые слова: энциклопедия, классическое наследие, исследовательская 

работа; культура, историческое наследие. 



Key word: encyclopedia, heritage, research, national language, literature and art 

 

Azərbaycan  İstiqlal hərəkatının gorkəmli  xadimlərindən biri olan M.B. 



Məmmədzadə siyasi xadim, publisist, yazıçı olmaqdan başqa  həm də türkçuluk 

dəyərlərinin qorunmasında hər cur fədəkarlıq  göstərən həqiqi ziyalı idi. M. B. 

Məmmədzadənin  ədəbi-elmi  irsi movzu cəhətdən son  dərəcə    zəngin və 

əlvandır. Yorulmaz ədib bütün  ömrünü Azərbaycan  ədəbiyyatının,  xüsusilə 

demokratik mətbuatın tarixinin öyrəlilməsinə, yabançı  məfkurələrin bizə 

aşılamaq  istədiyi   mütii və milli zəminsiz təsəvvür və qalıqların dağıdıimasına 

həsr etmişdir. Ədəbi  irsimizin qədrbilən  bilicisi olan alim müraciət  etdiyi  ədə-

bi  hadisələrdə  ilk  novbədə milli  məfkurə  və milli   müəyyənlik   axtarmış,  

xalqımızın mənlik  şüurunu ifadə etmiş, klassiklərimizə, milli qəhrəmanlıq 

dastanlarımıza daha ardıcıl diqqət yetirmişdir. İnqilabçı ədəbin elmi irsinə xas 

olan hər bir cəhəti qeyd etmək lazımdır. Onun əksər elmi  əsərlərində canlı, 

məntiqli bir polemika özünü göstərməkdədir. Bu  polemika Azərbaycan  ədəbi 

tarixinə, müsavatçılıq və milliyətçilik nöqteyi-nəzərdən baxan söz sənəti 

tariximizin milli konsepsiyasını  və  məzmunu ortaya qoymaq istəyən hər bir 

alovlu  qələm sahibinin polemikasıdır.  Ədibin elmi irsindəki bu milliyətçi 

polemizim həm də onun müsavatçı mühacirətçilər arasında bolşeviklərin ədəbi 

siyasətini,  ədəbi mətbuatını araşdırmaq vəsifəsini daşıması ilə bağlı idi. Elə 

buna görə vətəndən uzaqda yaşayan Mirzə Bala bolşevik Azərbaycanda gedən 

ədəbi  hadisələri, cərəyan və meylləri diqqətlə izləyir və  müsavat mərkəzinin 

əsas  ədəbi salnaməçisi olaraq xaricdə  çıxan qəzet və jurnalları istiqlal ədəbi 

prinsipləri  əsasında dəyərləndirməyə  çalışırdı. Mirzə Bala Məmmədzadənin 

ədəbi  elmi irsinin ən mühüm tərkib hissəsi Azərbaycan folkloru, onun müxtəlif 

problemləri geniş  mənada isə  bütün türk dünyası ilə tarixi, ədəbi, dil və 

ənənələrinin  öyrənilməsidir.  Ədibin bir sıra qiyymətli  fikirlərini onun İslam 

ensiklapediyası  üçün yazdığı  məqalələrdə tapırıq.  Мирзя  Бала  хцсусиля 50-ъи 

иллярдя  Ислам  енсиклопедийасынын  совет  тцрк  халгларынын  тарихи,  ъоьрафийасы  вя 

фолклоруна  даир  проблемляр  цзря  башлыъа  мцтяхяссислярinдян  бириня  чеврилмишди. 

Бунун  нятиъясиндя  йорулмаз  ядиб  сийаси  проблематикадан  гисмян  узаглашыр  вя  

ясас  енержисини  елми  проблемлярин  арашдырылмасына  сярф  едирди.  Мясялян,  ядибин 

Ислам енсиклопедийасы цчцн йаздыьы «Гызыл Гум» мягалясиндяки мянбяляря нязяр 

йетирмяк  кифайятдир  ки,  онун 50-ъи  иллярдя  елми  арашдырмалара  ня  гядяр  ъидди 

эиришдийи вя ня гядяр елми зящмят чякдийи яйани сурятдя эюрцнсцн. «Гызыл Гум» 

мягаляси  сырф  ъоьрафи  мювзуйа  щяср  олунса  да,  ядиб  юз  мювзусуна  ян  бюйцк 


 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



401

мясулиййятля йанашмышдыр вя библиографийасындан эюрдцйцмцз кими   Шямсяддин 

Саминин  «Гамуси ял-лам», В.Маsалскинин 1913-ъц илдя чыхмыш «Туркестанский 

край» вя с. oнларъа  елми   мянбяляря   иснад   етмишдир . 

Ейни  елми  цслуб  М.Б.Мяммядзадянин  «Калмıклар», «Гарачай 

Балкарлар»  кими  онларла  мягалясиня  дя  аид  едиля  биляр.  Тядгигатчы  илк  калмык 

ханларындан  башлайараг  совет  дюврцня  гядяр  бу  халгын  мяншяйини  вя  тарихини  

мцфяссял      сурятдя  тясвир  етмишдир.  Калмык  сюзцнцн  тцркъя  олдуьуну  эюстярян 

алим  ялавя  едир  ки,  бу  кялмя      сой    адындан      дейил,   ъоьрафи    ярази      адындан   

эютцрцлмцшдцр.  

Йорулмаз  тядгигатчы  олан  Азярбайъан  мцщаъири  хцсусиля  икинъи  дцнйа 

мцщарибясиндян сонра Азярбайъан ядябиййаты вя мядяниййятинин гядим  кюкляри 

иля  ардыъыл  сурятдя,  ъани-дилдян  чалышмыш,  бюйцк  зящмятляр  сярф  етмишдир.  Бу 

бахымдан онун Ислам енсиклопедийасында эетмиш «Гази Бцрщаняддин» мягаляси 

хцсусиля  яламятдардыр.  Мялумдур  ки,  бу  бюйцк  шаирин  йарадыъылыьына  совет 

ядябиййатшцнаслыьымызда  мараг  анъаг 1970-1980-ъи  иллярдя  эцълянмиш  вя  шаирин 

ана дилиндя диваны Бакыда няшр олунмушдур. М.Б.Мяммядзадя милли бир Азяр-

байъан  ядябиййатшцнасы  кими    Гази  Бцрщаняддин  щаггында  Ислам  енсиклопе-

дийасында  чап  едилмиш  «Гази  Бцрщаняддин»  адлы  ящатяли  тядгигатыны  ортайа 

гоймушдур.  

Доьрудур, Ислам енсиклопедийасынын тялябляриня уйьун олараг бу мягалядя 

Гази  Бцрщаняддинин  тарихи  вя  сийаси  фяалиййятиня  даща  эениш  йер  верилмишдир. 

Лакин  Гази  Бцрщаняддин  щагда 1950-ъи  иллярин  яввялляриндя  хцсуси  тядгигат 

апарылмасы алимин узагэюрянлийини тясдигляйян яламят иди.  

М.Б.Мяммядзадя  Гази  Бцрщаняддинин  щяйатыны,  щярби  сяфярлярини  вя 

юлцмцнц мцхтялиф мянбяляр ясасында, щяр  тарихчинин версийасыны тягдим етдикдян 

сонра  онун  йарадыъылыьына  мцраъият  едир.  Тядгигатчы  эюстярир  ки,  Гази 

Бцрщаняддин «щярб иля мяшьул олдуьу заманларда беля елми чалышмалардан эери 

галмадыьы  анлашылмагдадыр.  Ярябъя  вя  фарсъаны  эюзял  билян  вя  цч  дилдя  шеирляр 

йазмыш Гази Бцрщаняддин цляма арасында бу эцн беля етибарыны мцщафизя едян 

фигщ вя цсули-фигщя даир, бир нцсхяси Айасофийа китабханасында олан ярябъя «Иксир 

яс-Сяадятдян  ясрар  ял-ибадят»  кими  ясярлярля  бярабяр  тцркъя  бир  «Диван»  да 

гойуб эетмишдир» (8,48).  

Бюйцк  шаирин диванынын чап олундуьуна ишаря едян мцщаъир ядиб  эюстярир 

ки,  бурадакы  тцркъя  шеирляри  о  дюврцн  тясяввцф  дуйьуларыны  ифадя  етмякдян 

башга, «щягиги  инсан  севэисинин  ифадясиня  хидмят  едир  вя  дцнйяви  характер 

дашымагдадыр.  Диванда 1500-я  гядяр  гязял, 20 рцбаи, 119 туйуь  вя    бир  сыра  

диэяр шеирляр вардыр» . 

Диванын тясвирини давам еtdirян алим эюстярир ки, диван щяр сящифяси 16 сятир 

олмагла  ъями 608 сящифя  тутмагдадыр.  Шеирлярин  сыраланмасында,  диван  шаирляри 

кими  ялифба  сырасы  эюзлянилмямишдир.  Шеирлярин  чоху  яруз  вязниlядир;  ярузун  ясас 

нювляриндян  истифадя  едилмишдир.  Ядиб  йазыр  ки,  Фуад  Кюпрцлцйя  эюря  Гази 

Бцрщаняддинин ясярляриня дил вя сяняткарлыг бахымындан аьыр вя qялиз мягамлара 

бахмайараг, сямими, ъанлы вя мяхсуси бир яда вардыр.  

Фуад Кюпрцлцнцн фикринъя Гази Бцрщаняддиn  Диванынын ян диггятялайиг 

жанры,  дюрдлцкляр  шяклиндя  олан  яски  тцрк  нязми  шякилляриндя  олан  туйуьлардыр. 

Дил  хцсусиййятляри  вя  лцьят  тяркибинин  зянэинлийи  бахымындан  Диван  айрыъа 

ящямиййят кясб едир.  



 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



402

Гази  Бцрщаняддини  Азярбайъан  шаири  кими  сяъиййяляндиряркян  М.Б.Мям-

мядзадя  Фуад  Кюпрцлцйя  ясасланыр: «Ф.  Кюпрцлцйя  эюря  Анадолулу  бир  шаир 

олмагла бярабяр, лящъя етибары иля азяри ядяби даирясиня мяхсусдур. Гази  Бцрща-

няддинин тцркъя Диваны азяри хцсусиййятлярини дя эюстярир» .  

Qeyd edək ki, Mirzə Bala bütün  əsərlərində olduğu  kimi klassik 

irsimizdən bəhs edən tədqiqatlarında da Azərbaycan  ədəbi fikri tarixinin 

milliyətçi konsepsiyasının araşdırıcısı olaraq qalır. Hər yerdə  bədii söz 

tədqiqatçısından  şox tarixi bədii irsimizin milli keyfiyyətlərinin  araşdırıcısı 

olaraq  diqqəti  cəlb edir.  

Mirzə Balanın Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinə küll halında nəzər salmaq 

istəklərini  əks edən ilk ciddi tədqiqatlarından biri “”Azəri-Türk  ədəbiyyatının 

dünəni və bu günü’’  adlanır (9,№20,21,22). Həmin məqalə M. Ə. Rəsulzadənin 

Türkiyəyə gedən kimi  İstanbulda nəşrinə başladığı “Yeni  Kafkasiya” 

jurnalında silsilə  şəklində cap olunmuşdur. 1993-cü ildə isə  “Ədəbiyyat  “ 

qəzetində  bir  hissəsi  yenidən  elmi  ictimaiyyətə    təqdim  edilmişdir. ( A. 

Rustəmli   və V. Xəlilovanın  təqdimatı  ilə)                

Müəllifin “İstiqlal dövrü  ədəbiyyatı” anlayışı ilə  təhlilə başladığı 1918-

1920 –ci    illər  ədəbiyyatı son dərəcə  yüksək  bir qiymət alır. Publisistikada 

oldugu kimi ədəbiyyat tarixinin təhlilində  də Mirzə Bala gözəl  polemist kimi 

diqqəti  çəkir və  öz təhlillərinin  çoxunu Azərbaycan  bolşeviklərinin riyakar 

ədəbi siyasətini  ifşa etməyə  həsr edir. 

        O 1918-1920-ci illər  ədəbiyyatının əsas qayəsini “türk milli  qurtuluş 

ruhunu” təblig  və  tərənnüm  etməsində    gürür,  sözun  və  qələmin sıxıntısiz,  

zəncirsiz, istiqlalçı  və milli-demokratik xarakter daşıdıgını  göstərir.     Mirzə 

Bala 1918 –ci ilin mart faciəsini ədəbiyatı və ictimai fikri oyadan mühüm tarixi 

hadisə kimi səciyyələndirir və 1918-ci  ilin 15 sentyabrında Bakının qurtuluşu 

ilə bağlı   tarixi   qələbəni ədəbi fikrin  axtarışları və azad  inkişafına qüvvətli  

bir təkan verilməsi    kimi    qiymətləndirir. H. Cavid, A. Şaiq, S. Mümtaz,  Ə 

Cavad, C. Cabbarlı, M. Hadi  məhz bu  zaman  yeni  bir  ruh və yeni  bir əzmlə 

qələmə sarılmışdılar.  

Əhməd Cavadın “Dalğa” , Məhəmməd Hadinin “Əlvani-bəşər”, “Eşqi-

möhtəşəm”, C. Cabbarlının “Aydın”, “Qız Qalası”, “Durna” kimi  qiymətli   

əsərləri məhz həmin illərdə  fəal  bir  ədəbi  dirçəlişdən xəbər verir.  

XX illərin  əvvəllərində  ədəbi  gedişatı yeni yaranan  şeir, nəsr, dram 

nümunələrinə,  xüsusilə Mirzə Cəlil, H. Cavid, C. Cabbarlı, S.S. Axundov kimi 

ədiblərin əsərlərini  təhlilə cəlb edəndə  Mirzə Bala “milli cərəyanın”  əlamətlərini 

və ənənələrini axtarır, ədəbi yaradıcılığın əsas qüvvələrini millli hökümət dövrün-

də və ondan   əvvəlki   ənənələr   zəminində   durduğunu   əsaslandırmağa  çalışır.  

Bir tədqiqatçı və tənqidçi kimi Mirzə Balanın 20-30-cu illər  ədəbiyyatı  və 

onun  ayrı-ayrı  nümayəndələri  haqda yazdığı elmi  tənqidi  məqalələri  rəsmi 

bolşevik ideologiyası  ilə  apardığı   ardıcıl   polemikanın   ana  xətti  idi.  Bu  

polemika siyasi  publisistika  ilə  yanaşı    çağdaş   Azərbaycan  ədəbiyyatının  

təhlili zəminində  də  davam   etdirilirdi.  

Geyd edək  ki, Mirzə Bala Məmmədzadənin  bolşevik  mətbuatına  həsr 

olunan  məqalələrinin  çoxu   mübariz  milliyətçilik   ruhunda  olsa   da  bütün 

hallarda dəqiq  elmi  prinsiplərə əsaslanır. Bu  araşdırmalarda  xalqın   ədəbiy-


 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



403

yat   və mədəniyyətinin   taleyüklü    məsələlərinin   öyrənilməsi    mühüm   yür   

tutur.  

Ədəbiyyat 

 

1.   Байкара Щцсейн.  Азярбайъан истиглал мцбаризясинин тарихи. Бакы: Азярняшр, 



1992, 276 с. 

2.  Ъаббарлы  Никпур.  Мирзя  Бала  Мящяммядзадя  вя  классик  ядяби  ирс // 

Азярбайъан МЕА-нын Хябярляри. Ядябиййат, дил вя инъясянят серийасы, 2001, 

№1-2, с.103-109. 

3.  Ибращимли Х. Азярбайъанын сийаси мцщаъиряти (1920-1991). Бакы: Елм, 1996, 

304 с. 


4.  Кюпрцлц Фуад. Азярбайъан ядябиййатына даир тядгигляр.  Бакы, 1926, 84 с. 

5.  Мящяммядзадя  Мирзя  Бала.  Азяри-Тцрк  ядябиййатынын  дцняни  вя  бу  эцнц. 

Ясярдян парча. « Ядябиййат гязети», 1993, 17; 24 сентйабр. 

6.  Рцстямли Асиф. Милли мятбуатымызын ъяфакеш тядгигатчысы // Ядябиййат гязети, 

2004, 10 декабр. 

7.  Йагублу Нясиман. Бюйцк мцтяфяккир. Милли мяфкуря адамы» Йени мцсават»  

гяз., 1988,  28 феврал 

8.  Мещметзаде  Мирза  Бала.  Каdи  Бцрщанеддин // Ислам  Енсиклопедисы.  Ъ. 

ВЫ. Истанбул, 1955,  с.46-48. 

9.  Мещметзаде  Мирза  Бала.  Мцасир  Азярбайъан  шаирляри // Йени  Кафкасйа, 

1928-29. -№2. – с.5-7. 

10.  Мещметзаде  М.Б.  Азербайъан  мцщаъир  матбуатынын  отуз  йыллыйы» (1923-

1953), «Бирлешик Кафкасийа», 1953, ; 9, сящ. 10 

11. Мещметзаде Мирза Бала.  Гопуз  // Ислам Енсиклопедийасы. Ъилт.6. Истанбул, 

1955,  с.853-854. 

 

Т.Асланова 



О творчестве и литературном наследии М.Б.Мамедзаде 

Резюме 


 

Статья  повествует  о  некоторых  авторских  изысканиях,  отраженных  в 

"Энциклопедии Ислама".  

В  работах  М.Б.Мамедзаде  и  в  отдельных  разделах  "Энциклопедии" 

представлены  нюансы  и  проблемы  изучения  исторической  грамматики  азер-

байджанского языка, литературы и фольклора, их традиционная взаимосвязь с 

культурой  тюркского  мира  в  целом.  В  статье  дается  подробный  анализ  

творчества  Гази  Бурханеддина.  В  работе,  в  частности,  подчеркивается,  что  

цикл  статей,  написанных M.B.Мамедзаде  для  "Энциклопедии  Ислама",  опи-

рается на конкретно-научные принципы и важное место в этих работах отво-

дится вопросам богатства азербайджанского языка, литературы и культуры.  

  

 



 

 

 



 

 

Filologiya  məsələləri – №10, 2013

 

 



404

T.Aslanova  

Literary and creative heritage of M. B. Mamedzade 

Summary 


 

The article narrates about some author's researches reflected in “Encyclopedia 

of Islam”.   The author examines various issues of Azerbaijan folklore, problems of 

study of history and modern Azerbaijani language, national traditions in a large 

framework as well as their traditional interrelation with culture of the Turkish 

world. All these topics had been written by M. B. Mamadzade for the different parts 

of aforementioned encyclopedia. The article also reveals detail investigation which 

was done by M. B. Mamadzade devoted to Qazi Burhanaddin. In conclusion of the 

article author underlines that serious of works which have been written by M. B. 

Mamadzade for “Encyclopedia of Islam” based on strict and accurate scientific 

background, on which significant place belongs to problems of national language, 

literature and art of Azerbaijan nation.  

 

Rəyçi: 


Şirindil  Alışanov 

                filologiya elmləri doktoru 

 

1   ...   37   38   39   40   41   42   43   44   ...   50




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə