B yeva sayali məMMƏdar f o



Yüklə 0,54 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə2/5
tarix09.12.2016
ölçüsü0,54 Mb.
1   2   3   4   5

1.3 Gömrük ekspertizasının əsasını təşkil edən hüquqi aktlar. 

 

Ə

vvəlki  fəsillərdə  ,gömrük  işi  sahəsində    ictimai    münasibətlərin  



tənzimlənməsi    üçn  hüquq  normalarından    istifadə  olunduğu  qeyd  

olunmuşdur.Bu  baxımdan    əvvəlcə    normativ    hüquqi  akt  anlayışı  

aşağıdakı  kimi xarakterizə olunur. 

“Normativ-hüquqi  aktlar  haqqında  “Azərbaycan  Respublikasının 

qanunun  (26.XI.1999-cu  ildə  qəbul  olunub.)  2-ci  maddəsində    normativ 

hüquqi  aktlar    anlayışı  Azərbaycan  Respublikasının  normativ-hüqiqi 

aktı  səlahiyyətli    dövlət  orqanı    tərəfindən  qəbul  edilmiş    göstərişləri  

ümumi  məcburi    xarakter  daşıyan  ,hüquq  normalarını    müəyyən  edən, 

dəyişdirən    və  ləğv  edən  ,  dəfələrlə    tətbiq  olunmaq    üçün  nəzərdə 

tutulmuş  rəsmi yazılı  sənəddir.-kimi verilmişdir. 

Mövcud 

qanunvericiliyə 



 

görə,Azərbaycan 

Respublikasının  

qanunvericilik    sistemi    və  ona  daxil  olan    normativ    hüquqi    aktlar 

Azərbaycan    Respublikası    Konstitusiyasının  147-151-ci  maddələri  ilə  

müəyyən edilir. 

Azərbaycan  Respublikasının    normativ  xarakterli    aktları  

aşağıdakılardır. 

1.Azərbaycan  Respublikası  Konstitusiyasının  130-cu  maddəsinin 

III hissəsinin 1-6,8 ci bəndlərinə  və IV hissəsinə  əsasən  qəbul edilmiş  

Azərbaycan Respublikası  Konstitusiya Məhkəməsinin  qərarları. 

2.Azərbaycan  Respublikası    Mərkəzi  Seçki  Komissiyasının 

qərarları,təlimatları  və izahları. 

3.Vergi  icra  hakimiyyəti  orqanlarının  ,  yerli  özünüidarə  

orqanlarının qərarları. 

4.Azərbaycan Respublikası  Milli Bankının qərarları. 



 

30 


Normativ  hüquqi  aktlar  qəbul  etmək  səlahiyyəti  olan    orqanlar    və 

bu səlahiyyətlərin   hüdudları  Azərbaycan Respublikası  Konstitusiyası  

və digər  qanunları  ilə müəyyən edir. 

Bu  qanunun  6  cı  maddəsinin  2-ci  bəndinə  görə  Azərbaycan 

Respublikasının    normativ  hüquqi  aktları    qəbul  etmək    səlahiyyəti  

olan  müvafiq  icra  hakimiyyəti    orqanları    bu  səlahiyyətin    bir  hissəsini  

aşağı icra hakimiyyəti  orqanlarına verə bilər. 

Qanundan  göründüyü kimi,səlahiyyəti olan bütün  dövlət orqanları, 

öz  işlərini    mövcud    qanunvericiliyə    uyğun  həyata  keçirmək    üçün 

normativ  -hüquqi aktlar  qəbul edə bilərlər. 

a) hüquq yaradıcı. 

b) hüquq müəyyənedici. 

Gömrük    orqanları    öz  xarakterinə  görə  hüquq  yaradıcı    və  hüquq 

müəyyənedici    olmaqla    hüquqi  aspekdən    norma  yaradıcı    bir  orqan 

kimi  fəaliyyət    göstərirlər.Bu  baxımdan  Gömrük  Komitəsi    bir  hüquq 

mühafizə    orqanı  kimi    dövlətin    idarəetmə    strukturuna    daxil  

olduğundan ,yuxarıda  adı çəkilən  qanunun  müddəaları  bütünlüklə  bu 

orqana da şamil olunur. 

Gömrük  orqanlarının  normativ  hüquqi  aktlar  qəbul  edə  bilməsi 

səlahiyyəti  GM-nin  9  cu  maddəsində    daha  ətraflı    öz  əksini 

tapmışdır.Bu  məcəllədə  və  Azərbaycan  Respublikasının    digər 

qanunvericilik    aktlarında    nəzərdə  tutulan    hallarda  Azərbaycan 

Respublikasının    gömrük  işini  aparan    icra  hakimiyyəti  orqanı    öz 

səlahiyyətləri  daxilində  Azərbaycan Respublikasının   gömrük orqanı , 

Azərbaycan  Respublikasının      bütün  başqa    dövlət  orqanları  , 

tabeçiliyindən    və  mülkiyyət    formasından  asılı  olmayaraq  

idarələr,müəssisələr    və  təşkilatlar,  habelə  vəzifəli  şəxslər    və 

vətəndaşlar    üçün  icrası    məcburi    olan  normativ    aktlar    qəbul 



 

31 


edir.Göstərilən    normativ  aktlar    Azərbaycan  Respublikasının  

qanunvericiliyinə  uyğun olaraq  qeydiyyatdan keçirilir. 

Hüquqi  əsaslarına  görə  ,DGK-nin  hüquqi  aktlarını    şərti  olaraq  iki 

qrupa  bölmək olar. 

1.normativ aktlar. 

2.fərdi aktlar. 

Normativ    hüquqi  aktlar      gömrük  hüququnun    tənzimləyici 

funksiyası ilə əlaqədardır. 

Bu  cür  aktlarda  gömrük  işi  sahəsində    eyni  cür  münasibətlərin 

tənzimlənməsi  normaları  öz əksini tapmışdır.Yuxarıda  qeyd olunduğu 

kimi, normativ aktlar  uzunmüddətli  istifadə üçün nəzərdə  tutulur   və 

konkret  sahələrin    tənzimlənməsininə  xidmət  edir.Məsələn,  gömrük 

idarələri    haqqında  əsasnamə,  gömrük  orqanlarında    girovdan    istifadə 

haqqında    və  gömrük  daşıyıcısı    haqqında    əsasnamələr,  habelə  digər  

təlimat    və  qaydalar  .Bütün  normativ  aktlar    qanunvericilik    əsasında  

hazırlanmışdır. 

Gömrük işi sahəsində  DGK aşağıdakı  normativ  aktları  verə bilir. 

1.əmr və sərəncamlar. 

2.təlimatlar. 

3.ümumi  və müvəqqəti qaydalar 

4.metodiki tövsiyyələr 

5.göstərişlər. 

Ə

mr-gömrük  işi  sahəsində    ən  çox  yayılan    və  istifadə  olunan 



hüquqi    normativ  aktdır.DGK  öz  səlahiyyətləri    daxilində  mal  və 

nəqliyyat  vasitələrinin    keçirilməsi    qaydaları,  gömrük  tarif 

tənzimlənməsi   və  gömrük ödənişlərinin   tutulması, gömrük nəzarəti və 

s  barədə  əmrlər  verə  bilər.Gömrük  işi  sahəsində    ümumi  münasibətləri  



 

32 


tənzimləyən    normalar  toplusu    barədə    də  əmr    və  ya  sərəncam  

normativ hüquqi akt formasından  istifadə olunur. 

Eyni  zamanda  ümumi      və  müvəqqəti  qaydaların    müəyyən 

edilməsi, təlimat , göstəriş  və əsasnamələrin  təsdiqi  də əmrlə olur. 

Təlimatlar  –bilavasitə    qanun  və  yuxarı    orqanların  normativ 

aktlarının    icrası  üçün    hazırlanmış    normativ  aktlardır.Təlimatlar  

ə

mrlərdən  fərqli  olaraq  ,gömrük  işi  sahəsində    daha  çətin  sahələrin  



hüquqi cəhətdən tənzimlənməsi üçün hazırlanır. 

Ümumi  qaydalar.-gömrük  işinin  məlum    sahəsinin    tənzimlənməsi 

üçün    nəzərdə  tutulmuş    hüquqi  normativ  aktlardır.Məsələn.”Malların 

gömrük sərhəddindən keçirilməsi qaydası. ” 

”Fiziki  şəxslər  tərəfindən    malların  Azərbaycan  Respublikasının  

gömrük sərhədindən keçirilməsinin  ümumi qaydaları. ” və s. 

Metodiki  göstərişlər.-hüquqi  normativ  akt  olub,təlimatlar    və 

qaydalarla  müqayisədə ,hüquqi cəhətdən məcburi deyildir. 

Göstərişlər  daha  çox  istifadə  olunan  normativ  akt  olub,ayrıca  

gömrük əməliyyatlarının aparılması ardıcıllığını özündə əks etdirir. 

Məsələn  ”Alkoqollu  içkilər    və  tütün  məmulatlarının    gətirilməsi 

zamanı  gömrük  rəsmiləşdirilməsi    üçün  alınan  gömük  ödənişləri 

barədə”. 

Fərdi  və  hüquqi  aktlar.-Gömrük  Komitəsinin    yerli  gömrük 

orqanların verdiyi əmrlərdir. 

Fərdi  hüquqi  aktlar  normativ  aktlardan  gömrük  işi  sahəsində    fərdi 

məsələlərin  həlli  ilə  əlaqədar  olması    ilə    fərqlənir.Onlar  konkret 

gömrük  hüquqi    münasibətlərinin    tənzimlənməsi    zamanı  ortaya    çıxan 

hüquqi    fakt  adlanır.Məsələn,DGK  sədri  tərəfindən    gömrükxana  

rəisinin təyini, vəzifəli şəxslərin təltifi,cəzalandırılması və s. 

Məsuliyyət anlayışı və onun növləri. 


 

33 


Gömrük  işi  sahəsində  baş  verən  hüquq  pozuntularına  görə  

qanunveriliyə  uyğun olaraq,aşağıdakı  məsuliyyət növləri vardır. 

a)

 Cinayət məsuliyyəti. 



b)

 Inzibati məsuliyyət  

c)

 Intizam məsuliyyəti 



d)

 Maddi məsuliyyət 

Cinayət  məsuliyyəti.Gömrük  qaydalarının    pozulmasına  görə,GM-

də  nəzərdə    tutulan  cinayət    məsuliyyət  qaçaqmalçılıq  ,gömrük 

ödənişlərini  verməkdən    yayınma    və  incəsənət    tarixi  və  arxeloji  

sərvət  olan    əşyaları    ölkəyə  qaytarmama    işlərinə  aiddir.Bu 

məsuliyyətlər    haqqında    daha  ətraflı    məlumat  sonrakı  fəsillərdə  

veriləcəkdir. 

Gömrük  hüquq  tənzimlənməsi    zamanı  baş  verən  qaçaqmalçılıq    və 

digər  cinayətlərə    görə    cəzalar  Azərbaycan  Respublikasının    Cinayət  

Məcəlləsində  nəzərdə tutulmuşdur. 

nzibati  məsuliyyət.Gömrük  işi  sahəsində    baş  verən  gömrük  

pozuntuları    zamanı  öz  xarakterinə  görə    cinayət  məsuliyyətinə    aid 

edilmirsə  ,onda  qaydaları    pozmuş    hüquqi  və  fiziki  şəxslər    inzibati  

xətalar  haqqında    Azərbaycan  Respublikası    qanunvericiliyinə  uyğun 

məsuliyyət daşıyır. 

ntizam    məsuliyyəti.Bu  məsuliyyət  növü  öz  təbiətinə    görə  daha  

çox    inzibati    hüquqidir.Lakin  GM-in  274-cü  maddəsində    göstərilir  ki, 

gömrük  orqanlarının    vəzifəli    şəxsləri  və  digər  işçiləri    hüquqa  zidd  

qərar,hərəkət    və  hərəkətsizliklərinə    görə  intizam  ,inzibati    cinayət  və 

digər məsuliyyət daşıyırlar. 

Gömrük  orqanlarında    çalışan    əməkdaşların    intizam  məsuliyyəti 

GM-ilə tənzimlənir. 


 

34 


Gömrük  orqanlarının    vəzifəli  şəxsləri    aşağıdakılara  əmək 

etməlidirlər. 

-peşəkar hazırlığa  yiyələnməli,ona tapşırılan  işi aydın dərk etməli, 

xidməti  vəzifələrini        dəqiq    və  vaxtında    yerinə  yetirməli,  işdə  lazımı 

təşəbbüskarlıq    və  dönməzlik  göstərməli,  daimi  öz    ixtisasını  

təkmilləşdirməli. 

-mövcud  qanunvericilik    və  digər  normativ  aktlara  uyğun  olaraq 

,onun  iş  fəaliyyətinə  aid  olan    intizam    və  qaydalara    dönmədən  riayət  

etməli. 

-gömrük  orqanlarının    avadanlıq    və  binalarını,  xidməti  nəqliyyat  

vasitələrini,  texniki  nəzarət    vasitələrini    və  digər  əmlakı    qorumalı, 

gömrük  baxışı  zamanı  götürülmüş    malların    olduğu  kimi  qorunmasını  

təmin etməlidir. 

Gömrük  orqanlarının    rəhbər  işçiləri  aşağıdakı    vəzifələri  həyata 

keçirməlidirlər. 

-tabeçiliyində    olanların    dövlət  əmlakına    qayğı  ilə  yanaşmalarını  

təmin  etmək,  qiymətli  materialların    itirilməsinə    şərait  yaradan  

səbəbləri aradan qaldırmaq . 

-qanunçuluğun    tələblərini    dəqiqliklə    yerinə  yetirmək  ,əmr  və  

sərəncamların  düzgün  verilməsinə    və  yerinə  yetirilməsinə    nəzarət 

etmək,  müxtəlif    rejiminin    işçilər    tərəfindən    qorunmasını    təmin 

etmək. 


-nizam  –intizamın  möhkəmləndirilməsi    üçün  müvafiq    tədbirləri 

gömrük,iş vaxtının  itirilməsi  və kadr axınının  qarşısını almaq. 

-tabeçiliyində  olanların  qayğısına  qalmaq,  yaxşı  işçiləri    vaxtında  

mükafatlandırmaq  və qaydaları pozanları isə ciddi cəzalandırmaq. 

-gömrük işi ilə bağlı  normativ aktları  vaxında yerlərə çatdırmaq  


 

35 


-gömrük  nəzarəti    zamanı  müsadirə    edilmiş  malların    dəqiq 

hesabatını aparmaq   və həmin malları qorumaq. 

-xidmət vaxtı  və xidmədən kənar vaxtlarda işçilərə nümunə olmaq. 

ş

çilər  bütün  tapşırıqları  ,bilavasitə  öz  rəhbərindən    alırlar.Alınmış  



tapşırıqları    vaxtında    və  düzgün    yerinə  yetirmədikdə  müvafiq  cəza 

alırlar. 

Gömrük  orqanının  vəzifəli  şəxsi    xidməti  intizam    qaydalarını  

pozduqda  ona,Azərbaycan  Respublikası    Prezidentinin  30  dekabr  1999-

cu  il  tarixli  Fərmanı  ilə  təsdiq  olunmuş  ”Gömrük  orqanlarında  xidmət 

haqqında  “    Əsasnamənin  69-cu  maddəsinə    görə,aşağıdakı    intizam 

tənbehlərindən biri tətbiq edilə bilər. 

1.

  irad 



2.

  töhmət 

3.

  sonuncu xəbərdarlıqla şiddətli töhmət 



4.

  6 ay müddətinə aşağı vəzifəyə keçirilmə 

5.

  xüsusi rütbəsinin  bir pillə aşağı salınması 



6.

  gömrük orqanlarında  xidmətinə xitam verilmə. 

ntizam  tənbehinin    verilməsi  əmrlə  rəsmiləşdirilir  və  orada  

xətanın   səbəbləri göstərilməklə   elan olunur.Əgər növbəti 6  ay  ərzində 

o,yeni intizam  tənbehi almışsa, tənbeh onun üzərindən götürülür. 

Yuxarıda  göstərilən    Əsasnamənin  120-ci  maddəsinə  görə  ,gömrük  

orqanının    vəzifəli  şəxsinin    xidmətinə    aşağıdakı    hallarda  xitam 

verilir. 

-öz təşəbbüsü ilə 

-yaş həddinə çatdıqda 

-pensiyaya çıxdıqda 

-başqa vəzifəyə keçirildikdə 

-tibb komissiyasının rəyinə görə 


 

36 


-attestasiya komissiyasının rəyinə görə. 

-xidməti  intizamı  bir  dəfə  kobud  surətdə  pozduqda    və  ya  xidməti  

vəzifələrini  müntəzəm  surətdə yerinə yetirmədikdə. 

-əmək qanunvericiliyində nəzərdə tutulmuş digər hallarda. 



Qaçaqmalçılıq və digər cinayətlər. 

Gömrük işi sahəsində  qaçaqmalçılıq  ən ağır cinayətlərdən sayılır. 

Onunla digər cinayətlər arasındakı konkret fərqlər öz əksini GM-də 

tapmışdır. 

Gömrük sərhədlərdən və ya gömrük eyniləşdirilməsi  vasitələrindən 

aldatma  yolu  ilə  istifadə  edilməsi,yaxud  bəyan  etməklə  və  ya  düzgün 

bəyan  etməməklə    aşağıdakı    malların  keçirilməsi  qaçaqmalçılıq    hesab 

olunur. 


a)

 Narkotik    vasitələrin,  psixotrop  ,güclü  təsirli,  zəhərli, 

zəhərləyici radioaktiv  və partlayıcı mallar. 

b)

 Silahlar, partlayıcı  qurğular  və onlar üçün  döyüş sursatı 



c)

 Nüvə,kimyəvi,bioloji    və  digər  kütləvi    qırğın  silahların 

,həmin  silahların  hazırlanması    üçün  istifadə  oluna  biləcək 

material və avadanlıqlar,strateji əhəmiyyətli xammalın. 

d)

 Azərbaycan  Respublikasından    çıxarılması    üçün  müvafiq  



qaydalar    müəyyən  edilmiş    ölkədə    yaşayan  xalqların    və 

xarici  ölkə    xalqlarının    bədii,tarixi  və  arxeoloji  sərvəti  olan 

əş

yaların. 



e)

 Külli  miqdarda,  yaxud  dövlət    orqanının    vəzifəli  şəxsi 

tərəfindən  öz  qulluq  mövqeyindən  istifadə  etməklə  ,yaxud 

gömrük    nəzarətinin  müəyyən  formalarından    azad  olunmuş  

şə

xs tərəfindən, yaxud gömrük nəzarətinin ayrı –ayrı malların  



və nəqliyyat vasitələrinin  keçirilməsi üçün müvəkkil  edilmiş  

şə

xs  tərəfindən  ,yaxud  kontrabanda    ilə  məşğul  olmaq    üçün 



 

37 


təşkil  edilmiş    bir  qrup  şəxs  tərəfindən    keçirilən  digər 

malların. 

Azərbaycan  Respublikasının   gömrük  ərazisindən   kənara  aparılmış 

Azərbaycan  xalqının    və  xarici  ölkə    xalqlarının    bədii,tarixi  və 

arxeoloji    sərvəti  olan  əşyaların    qüvvədə  olan  qanunvericiliyinə  

müvafiq  olaraq    qaytarılması      məcburi    olan  hallarda  və  müəyyən 

olunmuş    müddətdə  geri  qaytarılmadıqda    və  qaçaqmalçılıq    sayılır  və 

cinayət qanunvericiliyi ilə cəzalandırılır. 



Gömrük qaydalarının pozulmasına görə məsuliyyət.  

Gömrük hüququnda  bir çox vacib gömrük qaydaları  var ki,kommersiya 

və  sahibkarlıq    fəaliyyəti  ilə  məşğul    olan  idarə  ,təşkilat  ,müəssisə, 

fiziki    və  hüquqi  şəxslər,habelə  vətəndaşlığı    olmayan  şəxslər  məcburi 

yerinə yetirməlidirlər. 

Mal  və  nəqliyyat  vasitələrinin  gömrük  rəsmiləşdirilməsi    və 

gömrük  nəzarəti,keçirilmə  (gətirilmə,  aparılma)  qaydaları  (gömrük 

rejimlərinin  tətbiqi    də  daxil  olmaqla)  və  ardıcıllığı  ,gömrük 

ödənişlərinin    müəyyənləşdirilməsi    və  alınması,  gömrük  güzəştlərinin  

verilməsi  və  gömrük  məhdudiyyətlərinin    qoyulması  və  s  tədbirlər  

gömrük  qaydaları  adlanır.Bu  qaydaların  pozulmasına  görə  gömrük 

qanuncericiliyində müvafiq cəzalar  nəzərdə tutulmuşdur. 

Gömrük  qaydalarının    pozulması    və  öz  təbiəti  xarakterinə  görə  

inzibati  pozuntular    olduğundan,  şəxslər  daha  çox  inzibati    xətalar 

haqqında    Azərbaycan  Respublikasının  Məcəlləsinə  uyğun    məsuliyyət 

daşıyırlar. 

Gömrük 

işi 


sahəsində 

qaydaların 

pozulması 

Azərbaycan 

Respublikasının    nzibati  Xətalar  Məcəlləsi,Gömrük  Məcəlləsi,Gömrük 

tarifi  haqqında  ,Azərbaycan  Respublikasının    qanunu  və  gömrük  işi 

üzrə    Azərbaycan  Respublikasının    digər  qanunvericilik  aktları, 


 

38 


həmçinin    Azərbaycan  Respublikasının  beynəlxalq  müqavilələri    ilə 

müəyyən  edilən,Azərbaycan  Respublikasının    gömrük  sərhəddindən 

keçirilən  malların    və  nəqliyyat  vasitələrinin    keçirilmə  qaydasına, 

gömrük  nəzarəti,  gömrük  işi  ilə  əlaqədar    valyuta  nəzarəti,  gömrük 

rəsmiləşdirilməsi,  eləcə  də  gömrük  ödənişlərinin  ödənilməsi  ,gömrük 

güzəştləri    verilməsi    və  ondan  istifadə  qaydalarına    qəsd  edən    və 

törədilməsinə    görə  nzibati  Xətalar  Məcəlləsi  ilə  məsuliyyət  nəzərdə 

tutulan,hüquqa zidd hərəkəti və hərəkətsizliyidir. 

Burada nəzərdə tutulan şəxs termini Məcəllənin17-ci maddəsinin 6-

9  bəndlərində    göstərilən  fiziki  və  hüquqi  (həm  ölkənin  həm  də  xarici 

ölkələrin  )şəxslərdir. 

Hüquqi  şəxslər.gömrük  əməliyyatları    aparılmasında    bilavasitə    və 

dolayısı  ilə  iştirak    edən,qanuna  müvafiq    surətdə  qeydə  alınmış  

idarə,müəssisə  və təşkilatlardır. 

Fiziki  şəxslər.-hüquqi  şəxs  yaratmadan  sahibkarlıq  fəaliyyəti  ilə 

məşqul olanlardır. 

“Şəxs“  anlayışı    mülki  hüququn  bütün  subyektlərinə  aiddir. 

Azərbaycan  Respublikası  mülki  məcəlləsində    “şəxslər  “hüququn  fərdi 

subeyktləri  kimi    “vətəndaşlar  “  və  “hüquqi  şəxslər“  kimi  iki  yerə 

ayrılır. 

 

 

 



 

 

 



 

 

39 


II Fəsil. Kimyəvi məhsulların ekspertizasının təşkili və aparılma 

qaydaları 

2.1  stehlak mallarının ekspertizasının metodları 

 

Gömrük  експертизасынын  методу  –  малларын  експерт  гиймятляндирилмя-



синин нятижяляринин ялдя олунмасы цсулудур. Юлчц васитяляринин тятбигиндян асылы 

олараг  бцтцн  методлар  груплара,  йарымгруплара  вя  нювляря  бюлцнцр.  Ашаьыда 

истещлак малларынын експертизасынын методларынын тяснифаты верилмишдир. 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

Шякил 3

Gömrük

 

експертизасынын методларынын тяснифаты. 



 

Шякилдян  эюрцндцйц  кими,  истещлак  малларынын  експертизасыны  апараркян 

малларын  гиймятляндирилмясинин  мцхтялиф  методларындан  истифадя  едирляр. 

Истещлак  малларынын  експертизасынын  методлары  йухарыда  дейилдийи  кими,  ики 

група айрылыр: обйектив вя евристик. 

Обйектив  метод  –  юлчмя  йолу  иля  малларын  характеристикаларынын  тяйин 

едилмяси  вя  йа  гойулан  тялябляря  щяр  щансы  уйьунсузлуглары,  кянарлашманы 

гейдиййата алма цсулудур. 

Обйектив  метод  цчцн  хас  олан  цмумилик  юлчмя  нятижяляринин  ифадя 

едилмясиндя  вя  йа  гябул  едилмиш  ващидля  вя  йа  фаизлярля  щесабланмасыдыр.  Беля 

ки, бу нятижяляр мцгайися едиля, йенидян бярпа едиля вя йохланыла биляр. 

Обйектив  

Евристик  

Органолептик 

Алят 

Гейдетмя 



Експерт 

Сосиолоъи 

В

из

у



ал

  

Л



ам

ис

я 



 

Г

о



ху

б

ил



м

я 

 



Д

ад

б



ил

м

я 



 

А

у



д

ио

м



ет

о

д



  

Е

к



сп

ер

т 



г

ру

п



у

н

у



н

 

со



рь

у

су



 

Э

ю



ст

яр

иж



ил

яр

ин



 е

к

сп



ер

т 

г



ий

м

ят



ля

н

д



ир

ил

м



яс

и 

Р



ий

аз

и с



та

ти

ст



ик

а 


 

40 


Онларын  арасындакы  фярг  ондадыр  ки,  юлчц  методларынын  тятбиги  заманы 

техники  жищазлардан  истифадя  едилир,  гейдяалма  методундан  ися  визуал  ще-

сабланма апарылыр. 

Евристик  методлары  –  мянтиги  цсулларын  мяжмусуна  вя  сон  нятижяни  ялдя 

етмяк цчцн нязяри тядгигатларын методики гайдаларына ясасланмыш методлардыр. 

Бцтцн  евристик  методлар  цчцн  цмумилик,  гиймятляндирмяйя  субйектив 

йанашма,  щипотезлярин  гурулмасы,  айры-айры  шяхслярин  фикирляриня  ясасланан  ещ-

тималлардыр. Евристик метода щяр бир йарымгрупун методлары бир-бирини явяз етмир, 

лакин тамамлайыр вя йа мцстягил тятбиг олунма даирясиня малик олур. 

Евристик  йарымгрупларын  арасындакы  ярг  онларын  тяйинатында  вя  истифадя 

етдикляри васитялярдя вя йа ишлядилян цсуллардадыр. 

Органолептик  методлары  малларын  органолептик  эюстярижилярини  тяйин  ет-

мяк, експерт методлары – гейри-мцяййянлик в риск шяраитиндя малларын хасся вя 

эюстярижилярини  гиймятляндирмяк,  сосиолоъи  методлар  алыжыларын  сорьусу  йолу  иля 

истещлакчы гиймятинин тяйин едилмяси цчцндцр. 

Органолептик методларын ясас васитяляри щиссиййат органларыдыр. Сосиолоъи 

методларда  истянилян  васитяляр  ишлядилир,  о  жцмлядян  диэяр  йарымгруплар  цчцн 

характерик олан обйектив вя евристик методлар да вардыр. 

Сосиолоъи методларын ян важиб васитяляриндян анкетляри эюстярмяк олар. 

Щяр  бир  йарымгруп  юз  нювбясиндя  нювляря  вя  нюв  мцхтялифликляриня 

бюлцнцр. Онларын характеристикалары айры-айры груплара бахаркян верилир. 

Органолептик  методлар  –  щиссиййат  органлары  васитясиля  кейфиййят 

эюстярижиляринин гиймятинин тяйин олунмасы методларыдыр. 

Онлар  цчцн  мцряккяб  физио-психолоъи  ясаслар  характерикдир  ки,  бу 

методларын субйективлийини тяйин едир. Субйективизмин азалдылмасы вя нятижялярин 

дягиглийини  артырмаг  цчцн  бу  ясаслары  биляряк  вя  нязяря  алараг  верилмиш 

методларын цстцн вя чатышмайан жящятлярини билмяк лазымдыр. 

Кейфиййят эюстярижиляринин гиймятинин тяйин едилмясинин садялийи вя тезлийи, 

еляжя  дя  юлчц  заманы  бащалы  жищазлардан  истифадя  олунмасы  бу  методларын 

мцсбят  жящятидир.  Бир  чох  адамлар  эюзял  сенсор  (щиссиййат)  габилиййятиня 



 

41 


маликдирляр  ки,  онлар  харижи  эюрцнцшцн,  дадын,  ийин  вя  рянэин  органолептик 

гиймятляндирилмясиндя  иштирак  едя  билярляр.  Лакин  еля  адамлар  олур  ки,  онлар 

рянэ («рянэ» далтоникляр), йа да ки, ийбилмя («ий» далтоникляр) габилиййятиндян 

мящрумдур.  Беля  адамлар  органолептик  методдан  истифадя  едя  билян  експерт 

ола билмязляр. 

Апарылан  тядгигатлара  ясасян  250  няфярдян  анжаг  70%-нин  дцзэцн 

дадбилмя  габилиййяти  вар.  25%-я  гядяр  мцшащидя  едилянляр  дузлу  вя  туршулу 

дадлары  гарышдырыр.  «Дад»  далтонизми  тяхминян  5-10%  мцшащидя  олунмасы 

тясдиглянмишдир (йашындан, жинсиндян вя щяйат тярзиндян асылы оллараг). Бир чох 

адамларда йашландыгжа органолептик щиссиййат зяиляйир. Беля ки, 35-50 йашадяк 

тижарят  ишчиляри  групларында  нормал  щиссетмя  анжаг  25%  олур,  40%  шор вя  турш 

дадлары  гарышдырыр.  20-30  йашлылары  арасында  дадбилмя  50%-дя  дцзэцн,  20%  ися 

дадлары  гарышдырыр.  Сигарет  чякян  адамлар  чякмяйянляря  нисбятян  даща  тез-тез 

дадлары  гарышдырыр.  Гадынлар  «ширин»  дады  кишиляря  нисбятян  даща  йахшы  щисс 

едирляр,  бу  да  онларын  ширниййата  даща  чох  мейiллийиндян  иряли  эялир.  Бир  чох 

ядябиййатларда  органолептик  методун  ясас  мцсбят  жящятинин  садялик  олдуьу 

вурьуланыр,  лакин  мцряккяб  физики-психолоъи  ясаслары  нязяря  алсаг,  бунунла 

разылашмаг  чох  чятиндир.  Беля  ки,  бу  методларда  нятижялярин  дцзэцнлцйц 

експертин савадындан чох асылыдыр. 

Истещлакчы  сявиййясиндя  садя  органолептик  гиймятляндирмяк  цчцн 

чохсайлы рянэ, дад, гоху чаларларыны айырд етмяк тяляб олунур. 

Експерт  гиймятляндирилмяси  заманы,  щятта  кейфиййятли  органолептик 

эюстярижилярин  гиймятляндирилмясиндя  азажыг  фярг  олдугда  беля  бюйцк 

ящямиййяти олур. Експертляр юзцнцн имканларыны билмяли вя онлары тятбиг етмяйи 

бажармалыдырлар. 

Органолептик  методларын  чатышмайан  жящятляриндян  бири  гиймятлян-

дирмянин субйективлийидир, онун нятижяляринин нисби олмасы (рянэ – йашыл, гырмызы 

вя  с.,  дад  –  йахшы  сечилян  ширин,  кямширин,  дадсыз  вя  с.)  нятижялярин  мцгайися 

олунмасы вя лазымынжа бярпа едилмямяси. 


 

42 


Органолептик гиймятляндирмядя инсанын бцтцн 5 щиссиййат органы иштирак 

едир.  Истифадя  олунан  щиссиййат  органындан  вя  тяйин  олунан  кейфиййят 

эюстярижисиндян  асылы  олараг  органолептик  методлар  5  йарымгрупа  бюлцнцр: 

визуал,  ий,  ламися,  дад  вя  аудио  метод.  Мцхтялиф  синифли  истещлак  малларыны 

гиймятляндирмяк  цчцн  цмуми  эюстярижиляря  онларын  харижи  эюрцнцшц,  ейни 

заманда  рянэи  (чох  вахт  рянэ  вя  рянэлямя  мцстягил  кими  верилир)  вя  кон-

систенсийасы да дахилдир. Она эюря дя визуал вя ламися методлары цмуми орга-

нолептик  методлара  аид  едилир.  Диэяр  органолептик  методлар  йарымгруплары 

бцтцн истещлак маллары цчцн спесификдир. 

Ийбилмя  методу  бцтцн  ярзаг  малларынын  ийинин  гиймятляндирилмяси  цчцн, 

еляжя  дя  гейри-ярзаг  малларынын  айры-айры  груплары  цчцн,  мясялян,  ятриййат, 

косметика,  йуйужу  тозлар,  башга  йуйужу  васитяляр  вя  с.  истифадя  олунур. 

Дадбилмя методу бцтцн ярзаг малларынын гиймятляндирилмяси цчцн цмуми вя 

важиб  методдур,  гейри-ярзаг  малларында  тятбиг  едилмир.  Ярзаг  малларынын 

гиймятляндирилмяси  заманы  дадбилмя  методу  иля  йанашы,  гохубилмя 

методундан да истифадя едилир. 

Аудиометод  (акустик)  ян  чох  гейри-ярзаг  маллары  цчцн  ишлянир.  Надир 

щалларда  ярзаг  малларына  да  тятбиг  олунур.  Ян  чох  бу  метод  мусиги  алятляри, 

аудио  вя  видеотехника,  габ-гажаг  цчцн  истифадя  едилир.  Эюстярилян  щяр  бир 

органолептик  методлар  инсанын  мцяййян  щисс  органлары  васитясиля  щяйата  ке-

чирилир вя конкрет олараг кейфиййят эюстярижиляри гиймятляндирилир. 

Визуал метод – бу метод эюрмя васитясиля обйектин харижи эюрцнцшцнцн 

вя рянэинин дярк едилмясидир. 

Харижи эюрцнцш – комплекс эюстярижидир ки, форма, рянэ (рянэлямя), харижи 

юртцйцн вязиййяти бцтювлцкдя дахил едилир вя визуал тяйин едилир. 

Эюрмя  васитясиля  инсан  бюйцк  информасийа  алыр  (70-80%).  Визуал  гиймят-

ляндирмя – хцсусян тижарятдя даща эениш йайылмыш вя асан гиймятляндирмядир. 

Эюрмя  органы  –  эюздцр,  мцяййян  узунлуьу  (396-дан  760  мм)  ишыг 

шцаларынын електромагнит титряйиши иля ойанмаьа маликдир. Эюзццн ишыьа щяссас 


 

43 


щиссяси  тор  гишадыр,  йарымдаиря  ямяля  эятирян  гиша  колба  вя  чубуншякиллидир. 

Чохсайлы ресептор тохумалардан ибарятдир. 

Рянэин  гиймятляндирилмясиндя  дегустаторларын  фярди  хцсусиййятлярини, 

онларын  мящсулларла  рянэляр  арасында  гябул  етдикляри  ассосиасийалары  нязяря 

алмаг  лазымдыр.  Билмяк  лазымдыр  ки,  эюрмя  гцсурлары  мювжуддур  ки,  о  да 

рянэлярин  там  вя  йахуд  щисся-щисся  сечмя  габилиййятиндян  мящрум  олмагдан 

ибарятдир. 

Дихроматизм  –  рянэлярин  бир  щиссясини  айырд  етмяк  габилиййятинин 

итирилмясидир,  3  ясас  рянэ  –  гырмызы,  йашыл,  мави  йериня  онлар  анжаг  икисини 

сечирляр. 

Далтонизм – рянэляри айырд етмяк габилиййятинин итирилмясидир. 

Беля  эюрмя гцсурлары  олан  инсанлар  експерт  ола  билмяз, бу сябябдян  дя 

маллары гиймятляндиря билмяз. 

Тяляб олунур ки, гиймятляндирижиляр рянэляря гаршы  чох йцксяк щяссаслыьа 

малик олсун вя щятта бязи аз сечилян чаларлар беля айырд едилсин. 

Рянэин  чаларларынын  сечилмяси  верилян  ярзаьын  кечмиш  гиймятляндирмя 

тяжрцбясиня  ясасланан  мцяййян  эюрмя  ассосиасийалары  да  тясир  едир.  Цмуми 

гябул  едилмиш  еталона  рянэ  уйьун  олмадыгда  ярзаг  щаггында  габагжадан 

мянфи ряй йараныр. Мясялян, лилоглабинля карбонун тясири нятижясиндя ятдя тцнд 

албалы рянэинин ямяля эялмяси истещлакчыда щямин ярзаьын тязя олмасында шцбщя 

йарадыр. 

Рянэин  органолептик  секрофотометрик  цсулларла  гиймятляндирилмясини 

башга даща дягиг методларла явяз етмяк олар. 

Мясялян,  Т.Н.Парамоновун  тядгигатларына  ясасян  тярявяз  ширяляринин 

органолептик  вя  спектрофотометрик  гиймятляндирмя  ясасында  сых  коррелйасион 

ялагя тяйин едилмялидир. 

Ламися методу – бу метод консистенсийанын вя йа тактики щиссиййатларын 

кюмяйи иля цст сятщин вязиййятинин тядгигиня ясасланыр. 

Консистенсийа  ламися  вя  йа  тактил  (лат.  тажтиенс)  щиссиййатларынын  кюмяйи 

иля мцяййян едилир. 



 

44 


Ламися апаратынын гябул  етмя щиссяси  азад ламися  ясябляринин  щиссиййатлы 

ятрафларыдыр вя йа азад тохума капсулаларында олан ясяб сонлугларыдыр. 

Формасына, структуруна эюря ламися ресепторлары мцхтялифдир вя мцхтялиф 

щиссиййатлары  гябул  едирляр:  тохунма,  язялялярин,  дамарларын  дярин  ламисяси 

(мящсулу  бяркдян  сыхдыгда)  тясиретмя,  щярякят,  аьрылар,  вибрасийа,  исти  вя  йа 

сойуьун тясири. 

Азад  ясяб  сонлуглары  аьры  стимулларыны,  тохума  капсулаларына  (Краузе 

колбажыглары)  сойуьа  щяссасдырлар.  Мейснер  жисимляри  вя  Меркев  дискляри  – 

тохунмайа щяссасдыр, Пачини жисимляри мющкям тясиря щяссасдыр. 

Ламися анализаторлары организмдя гейри-бярабяр йерляшдирилмишдир. Даща 

щяссас  анализаторлар  бармагларын  сонлугларында  вя  аьыз  бошлуьунда  йерляшир, 

дилдя, дамагларда. 

Ийбилмя  методу  –  бу  метод  гохуну  ийбилмя  ресепторлары  васитясиля  гя-

булуна  ясасланыр.  Бир  чох  ярзаг  вя  гейри-ярзаг  малларынын  (ятриййат-косметик 

мямулатларынын,  йуйужу  васитяляринин,  башга  мяишят-кимйа  маллары)  ийинин  вя 

ятринин гиймятляндирилмяси цчцн тятбиг олунур. 

Дадбилмя  методу  –  дадбилмя  ресепторлары  васитясиля  дадын  щисс  едилмяси 

методудур. 

Дад  –  щям  кейфиййят,  щям  дя  кямиййят  цзря  мцяййянляшян  дадбилмя 

ресепторларынын гыжыгландырылмасы заманы йаранан щиссдир. Кейфиййят цзря дадын 

мцяййянляшдирилмяси  ясасян  дилин  мямяжикляриндя  йерляшян  дад  соьанагларына 

маддянин  тясириндян  баш  верир.  Бундан  башга,  дад  соьанаглары  селикли  аьыз 

бошлуьунда,  боьазын  диварларында,  бадамжыг  вязиляри  цзяриндя  вя  удлагда 

вардыр. Инсанын аьыз бошлуьунда дад соьанагларынын цмуми сайы 9 миня чатыр. 

Бундан  башга  дадын  мцяййян  олунмасы  гиданын  аьыз  бошлуьунда  щисс 

олунмасындан  да  асылыдыр.  Инсан  аьзындакы  дадбилмя  апараты  кимйяви 

анализатордур,  щямчинин  о,  мцасир  жищазлардан  да  щяссасдыр.  Бцтцн  мцхтялиф 

чаларлы  дадларын  щисс  олунмасы  хцсуси  щисс  органлары  олан  дадбилмя  соьа-

нагларынын  гыжыгландырылмасы  заманы  баш  верир.  Дадбилмя  соьанаглары  сенсор 

нейтронларындан  вя  онлары  ящатя  едян  кюмякчи  щцжейрялярдян  ибарят  бир  нечя 



 

45 


щяссас  щоморесептор  тохумалардан  ибарятдир.  Щоморесептор  тохумалар 

мцяййян кимйяви маддяляря реаксийа верир. Дадбилмя соьанаглары дадын ясас 

нювляринин  гябул  олунмасы  цзря  дифференсиалланыр:  ширин,  шор,  турш,  ажы.  Дилин 

ужунда  йерляшмиш  соьанаглар  ширин  дада,  дилин  юн  щиссясинин  кянарлары  турш 

дада, дилин кютцйц ися ажы дада щяссасдыр. 

Алят  методлары  –  техники  васитялярин  кюмяклийи  иля  кейфиййят  эюстя-

рижиляринин мцтляг гиймятинин тяйин едилмяси (юлчцлмяси) методларыдыр. 

Кейфиййятин  физики-кимйяви  вя  микробиолоъи  эюстярижиляри  ейни  адлы  груп 

маллар  цчцн  спесифик  вя  характерикдирляр.  Она  эюря  дя  бу  эюстярижиляр  чох-

сайлыдыр, бу да онларын тяйин едилмяси цчцн чохсайлы юлчц методларынын тятбигини 

тяляб  едир.  Алят  методлары  органолептик  методларла  баьлыдыр,  онлары 

дольунлашдырыр, анжаг явяз етмирляр. 

Бу  да  онунла  шяртлянир  ки,  юлчц  методларынын  цстцнлцйц  –  гиймят-

ляндирмянин  обйективлийи  цмуми  гябул  едилмиш  юлчц  ващидляри  иля  эюстярилмяли, 

нятижялярин мцгайися вя бярпасынын мцмкцнлцйцнц – органолептик методларын 

чатышмамазлыгларыны арадан эютцрцр. 

Алят  методларынын  чатышмайан  жящяти  бундадыр:  сынаглар  апармаг  цчцн 

йцксяк хяржляр тяляб едилир. Бунун цчцн хцсуси, бязян дя чох бащалы лаборатор 

вя кюмякчи тяжщизат вя йцксяк сяриштяйя малик персонал лазымдыр. 

 Эюстярилян  чатышмамазлыглар  обйектив  характер  дашыйыр,  она  эюря  дя 

чятиндир,  арадан  галдырылмасы  мцмкцн  дейил.  Еля  бу  сябябдян  юлчц  метод-

ларынын тятбиги мящдудлашдырылмышдыр вя анжаг о заман мяслящят эюрцлцр ки, бу 

методдан истифадя олунмазса, обйектив вя дцзэцн нятижя алмаг олмаз. 

Классик  методлар  –  физики  вя  кимйяви  методлардыр  ки,  ХВЫЫ-ХХ  ясрлярдя 

ишляниб щазырланмыш вя мцасир дюврдя дя юз ящямиййятини итирмямишдир. 

Классик методлара мисал олараг гябул едилир: малларын нямлик дяряжясини 

тяйин етмяк цчцн даими кцтляйя гядяр гурума методу, ферросионид методу вя 

шякярлийи  тяйин  етмяк  цчцн  Бертран  методу,  цмуми  туршулуьу  тяйин  етмяк 

цчцн титрлямяк методу, дузун тяйини цчцн аргонометрик метод вя с. 

 


 

46 


 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

Мцасир  методлар  –  классик  методлардан  сынаглардан  кечирилмяси  цчцн 

йцксяк щиссиййатлылыг вя аз вахт иткиси иля сечилирляр. Бу методлар цчцн чох вахт 

йцксяк  щиссиййатла  юлчц  васитяляринин  тякмилляшдирилмяси  характерикдир.  Бу 

методлар  цчцн  эюстярилян  мцсбят  жящятлярля  йанашы,  бир  гайда  оллараг,  йахшы 

тяжщиз  олунмуш  сынаг  лабораторийалары  вя  йцксяк  пешякарлыг  габилиййятли 

персонал тяляб олунур ки, бу да сынаг хяржлярини артырыр. 

Даща  эениш  йайылмыш  мцасир  методлардан  хроматографик,  спектрал, 

фотоелектрометрик,  потенсиометрик,  рефрактометрик,  реолоъи  вя  микроскопик 

методлары эюстярмяк олар. 

Хроматографик метод – динамик шяраитдя сербсиол методларын кюмяйи иля 

мцряккяб  гарышыг  маддялярин  компонентляря  бюлцнмясиня  ясасланмыш 

методдур.  Бу  методун  ясасыны  сечилмиш  сербентдя  мцхтялиф  компонентляр 

гарышыьынын  сербантлашма  принсипи  гойулмушдур,  йяни  ики  гарышмайан  фазалар 

Алят методлары 

Тяснифат яламятляри 

Ишлямя хронолоэийасы вя 

методунун щиссиййатлылыьы 

Методун 

принсипляри 

Сынаг нятижяляринин 

алынма заманы 

Классик  

Мцасир  


Хрономатографи

к 

 



Спектрал  

Фотоелектроколи-

метрик 

Рефрактометрик  



Реолоэик  

Микроскопикля

Физики  

Кимйяви  

Физики-

Биокимйяви  



Микробиолоъи  

Биолоъи  

Експрес 

методлар 

Узун-

мцддят


ли  

 

47 


арасында маддянин пайлашдырылмасы. Бу метод рус алими – ботаник М.С.Светов 

тяряфиндян 1903-жц илдя тяклиф олунмушдур. 

Спектрал метод – мцяййян дальа узунлуглу мцхтялиф маддяляр васитясиля 

ишыьын ютцрцлмяси вя йа щопмасынын юлчцлмяси методуна ясасланмыш методдур. 

Спектроскопийанын  ясасында  цмуми  ганунлар  гойулмушдур  ки,  онлар  йаьла 

(удма)  вя  йа  ютцрмя  (бурахма)  щяжмляриля  удулмуш  вя  ютцрцлмцш  маддяляр 

кямиййятляри арасында ялагя йарадыр. 

Потенсиометрик  метод  –  щидроэен  вя  тяркибиндя  щидроэен  ионлары  олан 

майе електродлар арасындакы потенсиалын тяйин олунмасына ясасланыр. Ширялярин, 

чахырларын  вя  башга  ичкилярин,  мейвя  вя  тярявяз  вя  с.  актив  туршулуьуну  тяйин 

едяркян  пЩ-ын  юлчцлмяси  цчцн  истифадя  едилир.  Юлчц  жищазлары  мцхтялиф  маркалы 

(ЛПУ-01 вя с.) потенсиометрлярдир. 

Рефрактометрик  метод.  Бу  метод  рефрактометрин  алт  призмасына  сцр-

тцлмцш майе нцмунядян ишыьын сынма эюстярижисинин юлчцлмясиня ясасланмышдыр. 

Бу  метод  сынаг  лабораторийаларында  вя  еляжя  дя  истещсалат  сехляриндя  ярзаг 

мящсулларында  гуру  маддялярин,  шякярин,  йаьын  гатылыьыны  тяйин  етмяк  цчцн 

истифадя едилир (шякяр, пцре, мцряббя, повидло, томат мящсуллары, йаьлар вя с.). 

Реолоъи  методлар.  Бу  методлар  мцхтялиф  маддя  вя  материалларын  дефор-

масийасынын  юлчцлмясиня  ясасланыр.  Малларын  структур-механики  хассялярини 

тяйин  етмяк  цчцн  шамил  олунур  (йапышганлыьы,  кювряклийи  вя  мющкямлийи). 

Онлардан чохлары консентрасийаны характеризя едир. Онларын васитясиля чякилмиш 

ятин  йапышганлыьыны,  хямирин  еластиклийини,  мейвя  вя  тярявязлярин  бярклийини, 

маргаринин консистенсийасыны тяйин едирляр. 

Структур-механики  хассялярин  тядгигатынын  нятижялярини  графики  олараг 

деформасийанын кинетик  яйриси  шяклиндя  ифадя  едирляр.  Юлчц  цчцн  мцхтялиф  мар-

калы  вискозиметрдян,  динамометрик  тярязи,  пластометрлярдян  вя  с.  истифадя 

едирляр. 

Микроскопийа  методу.  Бу  метод  микроскопдан  бир  юлчц  жищазы  кими 

истифадя  олунмаьа  ясасланыр.  Бюйцтмя  дяряжяляри  иля  фярглянян  адижя  биолоъи  вя 

електрон  микроскоплар  тятбиг  олунур.  Метод  тохумаларын,  щцжейрялярин  вя 



 

48 


онларын  организмляринин,  еляжя  дя  микроорганизмлярин  кямиййят  тяркиблярини 

тяйин етмяк цчцндцр. Даща эениш микроскопийа нишаста дяняляринин, ярзагларда 

гарышыгларын  вя  микроорганизмлярин  олмасы  мцхтялиф  ярзаг  вя  гейри-ярзаг 

малларынын  микроструктурларынын  юйрянилмясиндя  тятбиг  едилир.  Микробиолоъи 

тядгигатлар заманы микроскопийа методу, гейдетмя методу иля вящдят тяшкил 

едир (микроорганизмлярин щесабланмасы). Кейфиййят эюстярижиляринин дяряжясинин 

тяйин  олунмасына  сярф  олунан  вахтдан  асылы  олараг  бцтцн  юлчц  методлары 

експресс метод вя узунмцддятлиляря бюлцнцр. 

Експресс  методлар  –  малларын  кейфиййят  эюстярижиляринин  гыса  мцддятдя 

тяйин едилмяси цчцн нязярдя тутулмушдур. Бу методларын цстцнлцйц садя юлчц 

жищазлары  вя  садя  аваданлыг  васитясиля  аз  мцддят  ярзиндя  нятижяляр  ялдя 

етмякдир. 

Щярдян  йохламанын  тезлийи  нятижялярин  юлчцсцня  мянфи  тясир  едир. 

Експертизаны  гыса  мцддятдя  апармаг  лазым  эялдикдя  експресс  методлардан 

истифадя едилир. Гейд етмяк лазымдыр ки, классик методларын чоху узун мцддятли 

олур, о да тядгиг едиляжяк маддянин дягиг чяксини тяйин етмяк цчцн манечилик 

тюрядян маддялярдян тямизлянмяси, гарышыглардан сечилмяси, кянар маддялярин 

хариж едилмяси иля ялагядардыр. 

Малларын  кейфиййят  эюстярижиляринин  експерт  гиймятляндирилмяси  методу  – 

айры-айры  вя  комплекс  кейфиййят  эюстярижиляринин  щягиги  гиймятлярин 

мцяййянляшдирилмяси методудур. 

Кейфиййят  эюстярижиляринин  гиймятляринин  мцяййян  едилмяси  щесаблама, 

йахуд евристик йолла апарылыр вя бу методлар о щалларда тятбиг олунур ки, юлчц 

методларынын  тятбиги  чох  хярж  тяляб  етдийиндян  вя  йа  тяжрцбялярин  чох  вахт 

апардыьындан мцмкцн дейил вя йа игтисади бахымдан сярфялидир. Мясялян, ярзаг 

мящсулларынын  дадынын  вя  ийинин  мцяййян  едилмясиня  анжаг  органолептик 

методлар истифадя едилир. 

Йцксяк  хяржляря  бахмайараг,  юлчц  методлары  дягиг  вя  етибарлы  гиймят-

ляндирмя веря билмир. 


 

49 


Кейфиййятиня  эюяр  кифайят  гядяр  сечилян  нцмунялярин  дифференсиал  вя 

комплекс  гиймятляндирилмяси  цчцн  Р  фярди  (бир)  эюстярижисинин  гиймятини 

ашаьыдакы кими мцяййян етмяк мягсядяуйьун щесаб олунур. 

b

i

i

i

P

P

K

/

=



 

Бурада, 


b

i

P

 - база (еталон) гиймятидир. 

Диэяр  даща  дягиг  метод  ф  асылылыг  нювляринин  мцяййян  едилмяси  мяг-

сядиля,  йяни  эюстярижилярин  гиймятинин  щесабланмасы  цчцн  дцстурларын  йарадыл-

масы мягсядиля эюстярижилярин тятбиг едилмясиня ясасланыр. 

(

)



b

i

i

i

P

P

f

K

/

=



 

Фярди  кейфиййят  эюстярижиляринин  гиймятляндирилмяси  йол  верилян  интер-

валларын мцяййян едилмясиндян вя онларын гиймятлянмясиндян башланыр. 

(

)



maks

i

i

maks

P

P

P



min

1

 



эюстярижисинин ян йахшы дяйяридир. Бу дяйярдян дя йцксяк гиймят алмаг мягся-

дяуйьун вя йа мцмкцн дейил. Эюстярижинин дяйяринин  йол верилян мааркисмал 



maks

P

1

  -  принсипляри  кейфиййят  гиймятляндирилмяси  мягсядляриндян  асылыдыр  вя  бу 



заман важибдир ки, бцтцн эюстярижиляр цчцн бу принсип ейни олсун. 

Експерт  гиймятляндирмясинин  етибарлылыьынын  йцксялдилмяси  мцряккяб 

ямялиййатлары даща садяляриня бюлмякля ялдя олунур вя эюстярижилярин йол верилян 

дяйяринин гиймятляндирилмяси чохпилляли цсулу тяшкил едир. 

Щяр  бир  нювбяти  пилляйя  кечид  ондан  яввялки  пиллядя  разылашдырылмыш 

гярарларын ишлянмясиндян сонра баш верир. 

Кейфиййят  эюстярижиляринин  йол  верилян  дяйяринин  мцяййян  едилмясинин 

експерт цсулу бирбаша ямялиййатлардан ибарятдир: 

  кейфиййят эюстярижиляринин садаланмасы вя эюстярижилярин йол верилян гиймят-



лярин  сечилмяси  принсиплярини  ящатяляндирилян  анкетлярин  вя  айдынлашдырыжы 

сянядлярин експертляря верилмяси; 

  експерт тяряфиндян анкетлярин долдурулмасы вя онларын дяйяринин йол верилян 



щесаб едилян мящсулларын конкрет моделляринин эюстярилмяси; 

  щяр бир експертин диэяр експертляр тяряфиндян тяйин олунан гиймятлярля таныш 



едилмяси вя онларын мцзакиряси; 

 

50 


  икинжи тур (бязян цчцнжц вя дюрдцнжц) анкетляшдирмя апарылмасы; 

  гиймятляндирмянин нятижяляринин ортаг мяхряжя эятирилмяси. 



Истещлак  малларынын  кямиййятинин  гиймятляндирилмяси  заманы  малын 

кейфиййяти  щаггында  ясас  информасийа  мянбяйи  кими  истещлакчыларын  фикир  вя 

ряйляриндян истифадя едилир. Бу фикир вя ряйляр истещлакчынын малын истисмар мцд-

дятиндя  формалашыр, щямчинин алыжы конФрансларынын,  бахыш  сярэиляринин йолу  иля 

топланыр.  Бу  метод  бирбаша,  долайы  вя  хцсуси  сосиолоъи  гиймятляндирмянин 

апарылмасы заманы истифадя олуна биляр. 

Бирбаша  сосиолоъи  гиймятляндирмя  дедикдя,  бу  малларын  кейфиййяти  щаг-

гында,  йахуд  да  онун  айры-айры  проблемляри  щаггында  чыхарына  гиймятлян-

дирмянин  цмумиляшдирилмиш  нятижясидир.  Бу  мягсядля  мцяййян  олунмуш 

истещлакчы груплары айрылыр. Истещлакчы групларындан айда бир дяфя сорьу йолу иля 

гиймятляндирмя  щаггындакы  ряй  юйрянилир.  Бу,  истещлакчы  гиймятляндирилмяси 

адланыр.  Бу  гиймятляндирмянин  нятижяляринин  анализи  эюстярир  ки,  мцхтялиф  йаш 

щядляриндяки истещлакчыларын кейфиййят гиймятляндирмяси ейни дейил. Мясялян, 20 

йашадяк  олан  истещлакчы  групунун  айаггабы  дяби  щаггында  фикирляри 

мцхтялифдир.  Бу, ону эюстярир ки,  айаггабынын  елегантлыьы  (зярифлийи, гяшянэлийи) 

щаггында  олан  фикирляр  мцхтялифдир.  Ян  йцксяк  гиймяти  ися  41-50  йашда  олан 

алыжылар верир. 

Билаваситя сосиолоъи гиймятляндирмя ондан ибарятдир ки, малын кейфиййяти 

вя  онун  айры-айры  параметрляри  щаггында  чыхарылан  ряй  истисмар  заманы 

истещлакчынын  мала  ряфтарыны  характеризя  едян,  истещлакчынын  малы  сечян  заман 

онун цстцн жящятлярини вя ящямиййятини, щямчинин истещлакчыны йени мал нювцня 

гаршы  гойдуьу  тяляб  вя  с.  кими  амилляр  характеризя  едян  мялуматларын 

апарылмасына вя цмумиляшдирилмясиня ясасланыр. 

Сосиолоъи  метод  малын  истещлак  хассяляри  вя  кейфиййят  эюстярижиляри 

щаггында билаваситя истещлакчы тяряфиндян ашкарланмасында тятбиг едилир. 

 

 



 
1   2   3   4   5




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə