B yeva sayali məMMƏdar f o



Yüklə 0,54 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə3/5
tarix09.12.2016
ölçüsü0,54 Mb.
1   2   3   4   5

2.2 Neft və neft məhsullarının ekspertizası 

 

Neft  enerji  mənbəyi  olmaqla  bərabər,  bərpa  olunmayan  təbii  sərvətdir.  Neft 

neft-kimya  və  ona  yaxın    sənaye  sahələrinin  əsas  xam-  malı  sayılmaqla, 

Azərbaycanın ixrac strukturunda birinci yeri tutur. 

   2002-ci  ilin  ixrac  strukturunda  xam  neft  68,13  %  (8,8  mln.t.e)  neft  emalı 

məhsulları isə 19, 6 % (2,74 mln.), ümumilikdə isə neft və neft məhsulları 87,74 

% təşkil edir. 

      xracın  struktur  təhlili  göstərir  ki,  ixrac  olunan  xam  neftin  5  128195,3  tonu 

(58 32 %) Azərbaycan Beynəlxalq əməliyyat Şirkətinin, 26151934 tonu (29,74 %) 

Dövlət Neft şirkətinin Xarici Iqtisadi əlaqə- lər Idarəsinin, 948 844,7 tonu DNŞ-in 

Xarici  Sərmayələr  Idarəsinin  və  101365  tonu  (1,15  %)  “Şirvan  Oyl”  MMM-in 

payına düşmüşdür. 

Neft məhsullarının ixracında “Azərneftyağ” Istehsalat Birliyi (1749 835 ton və 

ya 63, 86 %), Dövlət Neft Şirkətinin Xarici Iqtisa- di əlaqələr Idarəsi (821680,8 

ton və 29, 99 %) və “Azal Oyl” müəs- sisəsi (151784, 1 ton və 5,54 %) üstünlük 

təşkil edir. 

2002-ci  ildə  xam  neftin  satışından  1  476  358,3  min  ABŞ  dolları,  neft  emalı 

məhsullarından isə 424973,6 min ABŞ dolları əldə edilmişdir. 

Iqtisadi  cəhətdən  inkişaf  etmiş,  lakin  neft  ehtiyatları  olmayan  (Ya-  poniya, 

Almaniya) və ya kifayət qədər olmayan (ABŞ) ölkələr əsasən xam neft alıb, onu 

emal  etməyə  üstunlük  verirlər.  Bu  onunla  izah  olunur  ki,  Ikinci  Dünya 

müharibəsindən  sonra  Qərbi  Avropa  dövlətlərinin  əksəriyyəti  xam  nefti  alıb,  öz 

ə

razilərində emal etməyə başladılar. 



     Neft emalı, neftin mexaniki qatışıqlardan təmizlənib, distillə vasi- təsi ilə lazımi 

fraksiyalara  ayrılmasıdır.  Neft  emalının  tamlıüı,  texni-  ki  inkişafın  səviyyəsi  və 

təkrar  emalın  texnoloji  proseslərinin  müasir  təminatı,  bir  tərəfdən  ölkənin  neft 

məhsulları  üzrə  istehlak  balansı-  nın  strukturundan,  digər  tərəfdən  isə  iqtisadi 

məqsədə uyüunluqdan asılı olaraq yanacaq balansında neft məhsullarının ayrı-ayrı 

növləri-  nin  xüsusi  çəkisinin  yenidən  paylaşdırılmasıdır.  Məsələn,  ABŞ  üçün 



 

52 


ümumi istehsal balansında benzinin payı çox yüksəkdirsə, Almaniya-  da dizel və 

məişət  sobaları  yanacaqlarının  miqdarı  böyükdür.  Müxtəlif  ölkələrdə  neft 

məhsullarının  istehlak  strukturunun  müxtəlifliyi,  onların  iqtisadi  inkişafnın 

xüsusiyyətləri ilə izah olunur. Belə ki, ABŞ üçün karbürator mühərrikli maşınların 

böyük avtomobil parkları xarakterikdirsə, Qərbi Avropa ölkələrində dizel yanacığı 

ilə  işləyən  avtomobil  parkları  və  məişət  məqsədli  qazoyl  (soba  yanacağı) 

xarakterikdir.  Azərbaycanda  daha  çox  mazutdan  istifadə  olunur  (energetika 

qurğularında). 

Müstəqil  Azərbaycanın  müasir  inkişaf  mərhələsində  yanacaq  energetika 

siyasəti  mühüm  əhəmiyyət  kəsb  edir.  Xarici  neft  şirkətlə-  ri  ilə  imzalanan  neft 

müqavilələri, ölkəmizə ancaq xarici sərmayələ- rin cəlb olunması kimi deyil, həm 

də  Azərbaycan  Respublikasının  müstəqilliyinin  möhkəmləndirilməsi  kimi  də 

qiymətləndirilməlidir. 

20 sentyabr 1994-cü ildə imzalanan ilk neft müqaviləsindən (“əsrin müqaviləsi” 

-  “Günəşli”,  “çıraq”  və  Azəri  yataqları  -  BP  (Böyük  Britaniya)  -  17,  12  %; 

AMOKO (ABŞ) - 170 %; ARDNŞ (Azərbay- can) - 10 %; Itoçu - 13 %; UNOSA 

(ABŞ) - 9,53 %; Statoil (Norveç) - 8,56 %; TRAO (Türkiyə) - 6,75 %, EKSSON 

(ABŞ) - 8 % və s.) bu ilə qədər 22 neft sazişi baülanmışdır. Bütün neft sazişlərini 

H.əliyev  cənabları  imzalamışdır.  Neft  müqavilələrində  dünyanın  10-dan  çox 

inkişaf  etmiş ölkəsinin  20-dən  çox  məşhur  neft  şirkətləri iştirak  edir. Son  9  ildə 

Azərbaycan  neftinə  qoyulan  xarici  sərmayələrin  adamba-  şına  düşən  miqdarına 

görə,  ölkəmiz  keçmiş  sovet  məkanında  birinci  yeri  tutr.  Bağlanmış  neft 

müqavilələrinin müsbət nəticələri yaxın 5 il- də özünü göstərəcəkdir. 

Azərbaycanın  neft  strategiyasının  baniləri  H.Ə.Əliyev  və  I.Əliyevdir. 

Bağlanmış  neft  müqavilələrinin  icrası,  memarı  H.Əliyev  olan  Bakı-Tbilisi-

Ceyhan  neft  və  Bakı-Tbilisi-ərzurum  qaz  kəmərlərinin  çəkilişinin    başa  

çatdırılması   Azərbaycan   Respublikasının   yeni seçilmiş Prezidenti I.H.əliyev 

tərəfindən həyata keçiriləcəkdir. 

Neftin  xarakteristikası  və  onun  çıxarılması  üsulları.  Neft  yanar  yağlı  maye 

olub,  qara  və  ya  açıq  sarı  rənglidir,  xüsusi  iyi  vardır.  Neft  müxtəlif 



 

53 


karbohidrogenlərdən 

(alkanlar, 

sikloalkanlar, 

arenlər 


aro- 


matik 

karbohidrogenlər və onların hidridləri) və tərkibində S və H- dən əlavə O,S və N 

olan birləşmələrdən ibarətdir. Element tərkibi aşaüıdlakı kimidir: karbon - 82,5-

87  %;  hidrogen  -  11,5-4,5  %  oksi-  gen  -  0,05-0,35  %,  nadir  hallarda  0,7  %-ə 

qədər; kükürd - 0,001-5,3 

%;  azot  -0,001-1,8  %.  Neftin  tərkibində  parafinli;  naftenli  və  az  miq-  darda 

aromatik (iyli) karbohidrogenlər də vardır. 

Neftləri sıxlığına görə  3 qrupa bölürlər: 

1) yüngül - sıxlığı 0,73-0,85 q/sm3  arasında olanlar; 

2) orta - sıxlığı 0,851-0,885 q/sm3  arasında olanlar; 

3) ağır - sıxlığı 0,885-1,05 q/sm3  arasında olanlar. 

Tərkibindəki kükürdün miqdarına görə də neft 3 qrupa ayrılır: 

1) az kükürdlü - 0,6 %-ə qədər olanlar; 

2) kükürdlü - 0,61=1,8 % arasında olanlar; 

3) yüksək kükürdlü 1,8 %-dən çox olanlar. 

Alimlər  neftin  yüksək  temperatur  və  təzyiq  şəraitində  çökmə  sü-  xurlarda 

səpələnmiş  üzvi  maddələrin  qalıqlarından  əmələ  gəldiyini  hesab  edirlər. 

Azərbaycan ərazisində neft yataqları Məhsuldar qat (Orta Pliosen) çöküntüləri ilə 

ə

laqədardır. Hazırda böyük dərinliklər- də (6000 m-dən dərin) belə neft yataqları 



aşkar edilmişdir.  Azərbay- can nefti (“Azərlayt”) dünyada ən  yüksək keyfiyyətli 

neftlərdən  biri-  dir.  Azərbaycanda  çökmə  süxurları  ilə  yanaşı,  maqmatik 

süxurlarda da (Muradxanlı neft yataüı nadir hal sayılır) neft aşkar olunmuşdur. 

Nefti  quyu  qazmaqla  çıxarırlar.  Boru  qazma  üsulu  daha  geniş  ya-  yılmışdır. 

Neft quyudan əsasən fantan vasitəsi ilə çıxarılır. Neft fan- tanı, quyudibi təzyiqin 

(quyu lüləsi doldurulan qarışıüın təzyiqindən böyük olduqda) köməyi ilə neft və 

qazın quyudan çıxarılmasıdır. 

Səthə  neftlə  birlikdə  səmt  qazları  da  çıxır.  Bir  qayda  olaraq,  çıxa-  rılmış  hər 

ton  neftlə  birlikdə  10  m3-dən  1000  m3-ə  qədər  səmt  qazı çıxır. çıxarılan neftin 

müəyyən  hissəsini  özü  ilə  aparmasın  deyə,  səmt  qazı  quyudan  qısa  məsafədə 



 

54 


ş

aquli yerləşdirilmiş traplarda xüsusi qurğular vasitəsi ilə neftdən ayrılır. Ayrılan 

qaz qazyığıcı kollektora  daxil  olur,  neft  isə  nasoslar  vasitəsi  ilə  neft  çənlərinə 

vurulur. 

çıxarılan  neftlə  birlikdə  həm  də  plast  (quyu)  suları  da  olur  ki,  bunlarn  da 

tərkibində xloridlər və bikarbonatlar (Na, Mg və Ca) üstünlük təşkil edir. 

Plast sularında duzların miqdarı bəzən 30 %-ə qədər olur. Odur ki, həmin sular 

da  neftdən  ayrılır  (çökdürmə  üsulu  ilə).  əmələ  gəlmiş  neft  emulsiyası  isə 

aşaüıdakı metodlarla parçalanır: 

a) mexaniki - süzmə və ultrasəs yolu ilə; 

b) termik - qızdırmaqla; 

c) elektrik - dəyişən və sabit cərəyanla elektrik sahəsində emal yolu ilə; 

ç) kimyəvi - müxtəlif deemulqatorlarla. 

Müxtəlif  yataqlardan  çıxarılan  neftlər  kimyəvi  tərkibinə  və  əmtəə 

xüsusiyyətlərinə  görə  biri-birindən  fərqlənirlər.  Azərbaycan  nefti  yüksək 

keyfiyyətli olduüu üçün, onun emalı ciddi çətinlik yaratmır. 

       Neft  emalı  metodları.  Neftin  mexaniki  qatışıqlardan  təmizlənib  distillə 

vasitəsilə  lazımi  fraksiyalara  ayrılması  prosesinə  neftin  emalı  deyilir.  Neft  emalı 

metodları  içərisində  ilkin  (neftdə  karbohidro-  genlər,  kimyəvi  çevrilməyə  məruz 

qalmadan,  atmosfer-vakuumlu  distillə)  və  təkrar  (neftdə  olan  karbohidrogenlərin 

kimyəvi reaksiya- larla strukturunun dəyişdirilməsi) proseslər fərqləndirilir. 

Almosfer-vakumlu  distillə  -  neft  məhsulları  və  ya  onların  kompo-  nentlərini 

almaq üçün nefti, qaynama temperaturları arasındakı fərqə görə tərkib hissələrinə 

ayırma  deməkdir.  Neft  emalının  ilkin  mərhə-  ləsi  olan  bu  proses,  qızdırılma 

nəticəsində  neftdən  əmələ  gələn  bu-  xar  fazasının  maye  neftdən  tərkibcə 

fərqlənməsinə  əsaslanır.  əvvəlcə,  benzinin  tərkibinə  daxil  olan  yüngül 

karbohidrogenlər, sonra re- aktiv yanacağın və kerosinin aüır komponentləri, daha 

sonra isə dizel və məişət boru yanacağı alınan qazoyl qaynayıb ayrılır. Qaynama 

temperaturu  350  0C-dən  yuxarı  olan  neft  fraksiyası  mazut  adlanır.  Va-  kuum 

distilləsində  qaynama  temperaturu  500  0C-dən  yuxarı  qalxan  qalıq  hudron 

adlanır.  Hudron  çox  yapışqan  olub,  30-40  0C-də  soyu-  yur,  bitum    və  yağların 


 

55 


alınmasında, habelə təkrar emal prosesində xammal kimi istifadə olunur.  

   Neft  məhsulları  və  onların  keyfiyyətinə  olan  tələbatı  ödəmək üçün neftin 

təkrar  emalı  prosesləri  həyata  keçirilir.  Təkrar  proseslə-  rə  termik  və  katalitik 

krekinq  (ingilis  sözü  olub  “cruck”  - parçala-  maq” deməkdir), termik və katalik 

riforming,  hidrokrekinq,  platfor-  minq,  alkilləşdirmə,  izomerləşmə,  destruktiv 

hidrogenləşdirmə, pi- roliz, kokslaşdırma aiddir. 

Termik  krekinq  yüksək  temperatur  və  təzyiq  şəraitində  gedir.  Xammal  kimi 

kerosindən  tutmuş  hudrona  qədər  bütün  neft  fraksiya-  larından  istifadə  oluna 

bilər.  Proses  nəticəsində,  ilkin  karbohidrogen-  lərlə  müqayisədə  daha  yüngül 

məhsullar  -  qazlar,  benzin  kompo-  nentləri,  kerosin,  benzol,  toluol  və  s.  alınır. 

Termik krekinqin növ müxtəlifliyi piroliz (aşaüı təzyiqdə) və kokslaşdırmadır. 

Katalitik krekinq - alınan benzinin tərkibində daha çox arzula- 

nan karbohidrogenlərin əmələ gəlməsinə şərait yaradan prosesdir. Xammal kimi 

dizel  fraksiyaları,  vakuum  distillyatları,  kokslu  qazoyl  və  s.  ola  bilər.  Proses 

yüksək temperaturda alümosilikat katalizato- runun 

iştirakı 

ilə 

gedir.  


     Nəticədə yüksəkoktanlı 

benzinin  komponentləri,  kerosin,  qazoyl 

fraksiyaları və digər neft-kimya prosesləri üçün xammal alınır. 

      Riforminq  -  əsasən  benzin  və  neftin  liqroinli  fraksiyalarından 

yüksəkoktanlı benzin, aromatik karbohidrogenlər və texniki hidrogen almaq üçün 

həyata keçirilən emal prosesidir. Hidrogen və katalizato- run  iştirakı ilə, yüksək 

temperatur  və  təzyiq  altında  aparılır.  Istifadə  olunan  katalizatorun  tipindən  asılı 

olaraq platforminq (platinli katali- zator) və hidroforminq (molibdenli katalizator) 

kimi  2  qrupa  bölünür.  Alkilləşdirmə  və  izomerləşmə  aviasiya  və  avtomobil 

benzinin yük- sək oktanlı komponentlərini almaq üçün tətbiq olunur. 

ə

mtəəlik  avtomobil  və  aviasiya  benzini  bir  çox  proses  nəticəsin-  də  alınmış 



komponentlərin qarışıüından ibarətdir. 

Neft yağları, əsasən, mazutu vakuum altında distillə etməklə və yağ hudronunu 

asfaltsızlaşdırmaqla alınır. Sürtkü yağları üçün əsas göstəricilər aşaüıdakılardır: 

      - özüllülüyü; 

- özüllülük indeksi; 


 

56 


- oksidləşməyə qarşı sabitliyi; 

- yağlama qabiliyyəti; 

- alışma və donma temperaturları. 

Neftdən alınan sürtkü yağı materiallarına plastik yağlar və yağlayıcı-soyuducu 

mayelər  də  daxildir.  Texniki  bitium  materialları,  tərki-  bində  çoxlu  miqdarda 

asfalt-qətran birləşmələri və heterosikl birləş- mələr olan aüır distillə qalıqlarını, 

vakuum  altında  yenidən  distillə  edib,  içərisindən  hava  keçirmək  yolu  ilə 

(oksidləşdirməklə) alınır. 

Neft  yağları  istehsal  üsuluna  və  işlədildiyi  sahələrə  görə  fərqlə-  nirlər.  Onlar 

istehsal üsuluna görə 3 qrupa ayrılırlar; 

1)  distillyat  yağları  -  mazutun  vakuumda  distilləsindən  alınan 

yağlar; 


2) qalıq yağları - asfaltsızlaşdırılmış yağ hudronlarından alınan yağlar; 

3) kompaund yağlar - özlükləri və başqa göstəricilərinə əsasən 

götürülən distillat və qalıq yağlarını qarışdırmaqla alınan yağlar. 

Tətbiq sahələrinə görə yağlar aşaüıdakı qruplara ayrılır: 

- motor (mühərrik) yağları; 

- reaktiv mühərrik yağları; 

- transmissiya yağları; 

- sənaye yağları; 

- hidravlik (silindr) yağlar; 

- elektroizolyasiya (energetik) yağları; 

- texnoloji yağlar; 

- tibbdə və ətriyyatda istifadə olunan aü yağlar. 

XIF əN-də neft məhsulları əsasən 27-ci mal qrupuna daxildir və onlar qaynama 

ardıcıllıüına görə yerləşmişdir: yüngül, orta və aüır distillyatı. 

Neft həllediciləri müxtəlif sənaye sahələrində üzvi birləşmələri həll etmək üçün 

istifadə  olunur.  Həlledicinin  karbohidrogen  tərkibin-  dən  asılı  olaraq  onlar 

aşaüıdakı qruplara bölünürlər          

 


 

57 


Cədvəl 1 

Neft həlledicilərinin tərkibinə görə səciyyəsi 

 

Neft həllediciləri 

şarəsi 



Karbohidrogenin  miqdarı,  %-lə 

Parafinli 

Parafinli normal – 50-dən zox 



zoparafinli 

 

zoparafinli  – 50-dən yuxarı 



Naftenli 

Naftenli – 50-dən yuxarı 



Aromatik 

Aromatik  – 50-dən zox 



 

Qarışıq 


 

Karbohidrogenlərin    hər  qrupunun  miqdarı 



50-ni kezmir 

 

 



Həlledicinin işarəsinə aşaüıdakı məlumatlar daxil edilir: həlledici- nin (nefras) 

qısaldılmış adı; qrupun işarəsi; yarımqrupun işarəsi; qay- nama həddi. 

Qaynamanın aşaüı həddi kimi qaynamanın başladıüı temperatur, yuxarı  həddi 

isə sonuncu temperatur götürülür. 

Müasir dövrdə iki markada aviasiya benzini emal olunur: 

1) B-95/130; 

2)  B-91/115  burada  surət-mühərrik  (motor)  metodu  üzrə  benzinin  oktan 

ə

dədini, məxrəc isə qarışıüın sortunu əks etdirir. 



Avtomobil benzini isə daha geniş assortimentlə buraxılır: A-72, A- 

76,  AI-93  və  AI-95,  həmçinin  A-80,  A-92,  A-96.  Bu  benzin  markala-  rının  əsas 

fərqi,  onların  detonasiya  davamlılıüının  müxtəlif  kəmiyyət-  ləri  ilə  əlaqədardır. 

Benzinin oktan əbədi kəmiyyəti ilə ölçülən, motor və ya tədqiqat metodu ilə təyin 

olunan  detonasiya  davamlılıüı  kəmiy-  yətinə  olan  tələblər,  bilavasitə  onun 

markasında  əks  olunur.  əgər  ben-  zinin  markasında  hərf  indeksi  “I”  varsa  (AI), 

deməli, benzinin oktan ədədi tədqiqat metodu ilə müəyyən olunur, yox əgər ancaq 

“A” hərfi varsa, onda okton ədədini motor (mühərrik) metodu ilə təyin edirlər. 

A-72, A-76, AI-93 və AI-95 markalı benzinləri həm yay, həm də qış mövsümü 

üçün buraxırlar. A-76, AI-93, A-80 və A-92 markalı benzinləri həm etilli, həm də 



 

58 


etilsiz  istehsal  edirlər.  A-96  ancaq  etil-  li,  A-72  ancaq  etilsiz  buraxılır.  A-76 

markalı etilli benzini sarı rənglə, AI-93-ü narıncı-qırmızı, A-80-92 və - 96 markalı 

benzinləri isə açıq sarı rənglə markalayırlar. 

      Aşağıdakı  cədvəldə  (Cədvəl  6)  bəzi  avtomobil  benzinlərinin  (yay  növü) 

standartın  tələblərinə  uyüun  xarakteristikaları  verilmişdir.  Etil-  siz  bütün  benzin 

markalarında  qurüuşunun  miqdarı  0,  013-0,015  qr/l  keçməməlidir.  Bu  göstərici 

XIF əN-də malların kodlaşdırılmasının meyarlarından biri kimi çıxış edir.  

 

 



Cədvəl 2  Avtobenzinlərin xarakteristikaları 

 

 



   Dizel  yanacağı.  Sıxılmış  havanın  yüksək  temperaturu  nəticəsində  yanacağı 

alışan  daxili  yanma  mühərrikinə  dizel  (1897-ci  ildə  ilk  belə  mühərriki  yaradan 

Rudolf Dizelin (1858-1913) şərəfinə belə ad- landırılır) deyilir. Dizeldə işlədilən 

maye neft yanacağına dizel yanacağı  deyilir.  Istehsalına  görə  dizel  yanacağı  iki 

qrupa bölünür: 

1) böyük sürətli dizellər üçün özlülüyü az olan distillyat yanacaqları; 

2) yavaş surətli dizellər üçün özlülüyü yüksək olan qalıq yanacaqları.  Distillyat 

yanacaqları neftin  birbaşa  distilləsindən  alınan  kerosin- qazoyl  fraksiyalarından, 



Göstəricilə

A-76 

A -93 

Qurüuşunun miqdarı (etilli benzin üzün), 

qr/l-dən zox olmalı 

 

0,17 



 

0,37 


Temperatur, 0C-lə: 

qaynamaüa başlama… - dən az olmamalı qaynamaüın qurtarması… 

- dən zox olmamalı doymuş buxarın təzyiqi, mm civə st. … - dən 

zox olmamalı 

 

35 


195 

 

500 



 

35 


195 

 

500 



 

59 


qismən  də  (20  %-dək)  katalitik  krekinq  qa-  zoylundan,  qalıq  yanacaqları  isə 

neftin kerosin-qazoyl fraksiyaları ilə mazutun qarışıüından hazırlanır. Mühərrikin 

silindirində  dizel  yana-  caüının  öz-özünə  alovlanma  qabiliyyətini  xarakterizə 

edən göstərici setan ədədidir. Distillyat dizel yanacaqları üçün setan ədədi 40-55-

ə

  bərabərdir.  Dizel  yanacaqları  üçün  donma  temperaturu  mühüm  rol  oynayır. 



Sənayedə üç marka dizel yanacağı hazırlanır. 

1) yay - 0C və ondan yuxarı temperaturlarda istifadə olunur; 

2)  qış  mənfi  20  0C-dək  (bu  halda  dizel  yanacağının  donma  tempe-  raturu  45 

0C-dən, bulanlıqlaşma temperaturu isə - 35 0C-dən çox ol- mamalıdır). 

3) arktik - mənfi 50 0C-dək. 

Yay və qış dizel yanacaqlarında kükürdün miqdarı 0,5 %-dən çox olmamalıdır. 

Sürtkü yağları. Təyinatına, növmüxtəlifliyinə, tipinə və markası- 

na görə sürtkü yağları daha çox mal qruplarında təmsil olunurlar ki, bu da onların 

müxtəlif maşın və mexanizmlərdə istifadəsi ilə izah olunur. 

ə

mələ gəlməsinə görə sürtkü yağları 3 qrupa bölünür: 



1) neft və ya mineral mənşəli; 

2) sintetik; 

3) qarışıq. 

Sonuncu  hal  (qarışıq  mənşəli)  gömrük  nəzarəti  üçün  xüsusi  əhə-  miyyətə 

malikdir. Belə ki, sintetik yağlar və qarışıq yağların bir çox növləri XIF əN-in 27-

ci  mal  qrupunda  da  təsniflatlandırıla  bilinmir.  Onlar  üçün  kimyəvi  tərkibindən 

asılı  olaraq  digər  kodlar  müəyyən-  ləşdirilməlidir.  Bir  qayda  olaraq,  sintetik  və 

qarışıq yağlar daha bö- yük dəyərə malik olurlar. 

Təyinatından  asılı  olaraq  neft,  sintetik  və  qarışıq  yağları  aşaüıdakı  qrup  və 

yarımqruplara bölürlər: 

 

 

 



 

 

60 


Qruplar 

Yarımqruplar 

 

 



Mator yağları 

Daxiliyanma mühərrikləri üzün; 

dizel mühərrikləri üzün; aviasiya 

mühərrikləri üzün - o cümlədən porşenli, 

 

Transsmissiya  yağları 



Mexaniki, hidromexaniki və hidrostatik 

ütürücülər üzün; reduktor yağları 

 

Hidravlik  sistem  üzün 



Uzan aparatlar, mobil yerüstü 

və dəniz texnikası üzün; 

 

Energetik yağlar 



1-turbin; 2-elektroizolyasiya  (təcridedici), 

o cümlədən transformator,  kondensator, 

 

 

Sənaye yağları 



Ümumi təyinatlı; yüngül və aüır 

yüklənmiş  birləşdiricilər  üzün;  prokat 

dəsgahları  üzün;  silindr  yağları;  cihaz 

yağları 


      

Neft məhsulları göstəricilərinin eyniləşdirilməsi zamanı istifadə olunan, fraksiya 

tərkibi  və  alışma  temperaturu  ilə  baülı  xarakterik  sı-  naqlarla  tanış  olaq.  Fraksiya 

tərkibini  əvvəlcədən  soyudulmuş  məh-  sulun  buxarlandırılması  ilə  təyin  edirlər. 

Bunun üçün, 100 sm 3 məh- sul kolbaya tökülür və nəzarət olunan rejimdə tədricən 

qızdırılır.  Kondensat  (distillə)  ölçü  silindrinə  tökülür.  Sınaq  müddətində  qay- 

namanın  başlanüıc  və  son  temperaturları,  həmçinin  kondensatın  müvafiq  həcminə 

uyüun (10 %-dən 90 %-ə qədər hər 10 %-dən bir) temperaturları, miqdarı və qalıüın 

həcmi  qeyd  olunur.  Ölkələrin  nə-  ticələri  üzrə  termometrin  göstəricilərinə  görə 

barometrik  təzyiqə  düzəlişlər  hesablanır,  sonra  isə  verilən  temperaturlara  görə 

kondensat-  ların  həcmi  (itki  nəzərə  alınmaqla)  hesablanır.  Bunun  üçün  qrafik 

metoddan  istifadə  oluna  bilər.  Absis  oxu  üzrə  temperaturlar,  ordinat  oxu  üzrə  isə 

kondensatın  həcmi  göstərilir.  Qrafik  üzrə  müvafiq  kon-  densatın  həcminə  uyğun 

temperatur  kəmiyyəti  tapılır  (temperaturun  təyin  edilməsinin  dəqiqliyi  qrafikin 

qurululması dəqiqliyindən asılıdır). Alternativ kimi hesablama metodundan istifadə 

edilə bilər.  

 


 

61 


Fəsil 3. Azərbaycan Respublikası DGK sistemində ekspertiza 

fəaliyyətinin təşkilinin və onun təkmilləşdirilməsinin  əsas 

istiqamətləri 

 

 



3.1

  Azərbaycan  Respublikası  DGK  sistemində  ekspertizanın  təşkili.  Mərkəzi 

laboratoriyanın iş prinsipi 

 

Ýþìðöê  åêñïåðòèçàñûíûí  àïàðûëìàñû,  Àçÿðáàécàí  Ðåñïóáëèêàñûíûí 

ÿðàçèñèíäÿ ãöââÿäÿ îëàí cèíàéÿò-ïðîñåññóàë âÿ ýþìðöê ãàíóíâåðècè- ëèéè, ùÿì÷èíèí 

èíçèáàòè  ùöãóãïîçìàëàð  ùàããûíäà  ãàíóíâåðècèëèéèí  òÿëÿáëÿðèíÿ  óéüóí  îëàðàã 

ùÿéàòà  êå÷èðèëèð.  Ýþìðöê  îðãàíëàðû  òÿðÿôèíäÿí  ýþìðöê  åêñïåðòèçàñû,  ýþìðöê 

íÿçàðÿòè  âÿ  éà  ýþìðöê  ðÿñìèëÿøäèðèë-  ìÿñè  çàìàíû,  ýþìðöê  îðãàíëàðûíûí 

ñÿëàùèééÿòëÿðèíÿ  àèä  îëàí  ãà÷àãìàë÷ûëûã  âÿ  éà  äèýÿð  cèíàéÿòëÿðëÿ  áàüëû  òÿùãèãàòûí 

àïàðûëìàñû,  ùÿì÷èíèí Ýþìðöê Ùöãóã Ïîçóíòóëàðû (ÝÙÏ) öçðÿ òÿùãèãàòûí ùÿéàòà 

êå÷è- ðèëìÿñè èëÿ ÿëàãÿäàð òÿéèí îëóíóð. 

Ýþìðöê  ãàéäàëàðûíûí  ïîçóëìàñû  ùàããûíäà  èøèí  ècðààòûíû  àïàðàí  âÿ  éà  áó 

èøëÿðÿ  áàõàí  ÀР ýþìðöê  îðãàíûíûí  âÿçèôÿëè  øÿõñè  åêñïåðòèçà  êå÷èðèëìÿñèíè  çÿðóðè 

ùåñàá  åòäèêäÿ  áó  áàðÿäÿ  ãÿðàð  ÷ûõàðûð.  Ãÿðàðäà  åêñïåðòèçàíûí  òÿéèí  åäèëìÿñèíèí 

ÿñàñëàðû,  åêñïåðòèí  ñîéàäû  âÿ  éà  åêñïåðòèçà  êå÷èðèëÿcÿê  ýþìðöê  ëàáîðàòîðèéàñû, 

éàõóä  äèýÿð  ìöâàôèã  ìöÿññèñÿíèí  àäû,  åêñïåðò  ãàðøûñûíäà  ãîéóëàí  ñóàëëàð  âÿ 

åêñïåðòèí ñÿðÿícàìûíà òÿãäèì åäèëÿí ìàòåðèàëëàð ýþñòÿðèëèð”. 

Àçÿðáàécàíûí ýþìðöê îðãàíëàðûíûí ãÿðàðû öçðÿ åêñïåðòèçàíû ðåñ- ïóáëèêàíûí 

ÿðàçèñèíäÿ  éåðëÿøÿí  åêñïåðò  òÿøêèëàòëàðû  (Äþâëÿò  Ýþìðöê  Êîìèòÿñèíèí  ýþìðöê 

ëàáîðàòîðèéàñû äà äàõèë îëìàãëà) âÿ áó òÿøêè- ëàòëàðäàí êÿíàðäà èøëÿéÿí, ëàêèí åëì, 

òåõíèêà, èícÿñÿíÿò âÿ éà ñÿíÿò- êàðëûã ñàùÿñèíäÿ õöñóñè ëàçûìè áèëèêëÿðÿ ìàëèê îëàí 

øÿõñëÿð àïàðûðëàð. 

Åêñïåðò êèìè àøàüûäàêû øÿõñëÿðäÿí èñòèôàäÿ åäèëÿ áèëìÿç: 

à) ýþìðöê íÿçàðÿòè âÿ éà ýþìðöê ðÿñìèëÿøäèðèëìÿñèíèí àïàðûëìàñû çàìàíû, êîíêðåò 

ôàêò öçðÿ ÿââÿëëÿð áó èøäÿ èøòèðàê åòìèø ìöòÿõÿññèñ- ëÿð, ùàáåëÿ ïðîá âÿ 

íöìóíÿ ýþòöðìöø øÿõñëÿð; 

á) ÀРCèíàéÿò-Ïðîñåññóàë Ìÿcÿëëÿñèíèí òÿëÿáëÿðèíÿ càâàá âåðìÿ- éÿí øÿõñëÿð. 


 

62 


Åêñïåðòèçàíûí  àïàðûëìàñûíà  ýþìðöê  îðãàíëàðûíûí  ìöíàñèáÿòè,  òàï-  øûðûüà 

óéüóí îëàðàã, åêñïåðòèçàíûí òÿéèí îëóíìàñû ùàããûíäà ãÿðàðëà ðÿñìèëÿøäèðèëèð. 

Åêñïåðòèçàíûí  àïàðûëìàñû  áàðÿäÿ  ýþñòÿðèø,  ýþìðöê  íÿçàðÿòè  âÿ  éà  ýþìðöê 

ðÿñìèëÿøäèðèëìÿñè  ïðîñåñèíäÿ  ÝÙÏ  áàðÿäÿ  èø  à÷ûëàíà  ãÿäÿð  âåðèëèð.  Åêñïåðòèçàíûí 

òÿéèí  îëóíìàñû  áàðÿäÿ  ãÿðàð,  ýþìðöê  îðãàíëàðû  òÿðÿôèíäÿí  ÝÙÏ  áàðÿäÿ  èø 

à÷ûëäûãäàí ñîíðà âåðèëèð. 

Cèíàéÿò èøè öçðÿ èëêèí òÿùãèãàòûí àïàðûëìàñû çàìàíû äà åêñïåðòèçàíûí  òÿéèí 

îëóíìàñû áàðÿäÿ ãÿðàð ÷ûõàðûëûð. 

Öìóìèééÿòëÿ åêñïåðòèçà àøàüûäàêû ùàëëàðäà òÿéèí åäèëÿ áèëÿð: 

1) ýþìðöê íÿçàðÿòè âÿ éà ýþìðöê ðÿñìèëÿøäèðèëìÿñè àïàðûëàð- êÿí.  ÀР ýþìðöê 

îðãàíûíûí  âÿçèôÿëè  øÿõñè  ýþìðöê  íÿçàðÿòè  âÿ  éà 

ýþìðöê  ðÿñìèëÿøäèðèëìÿñèíè  ùÿéàòà  êå÷èðÿðêÿí  ëàçûì  ýÿëÿðñÿ  ùÿìèí  îðãàíûí  âÿ  éà 

îíóí ìöàâèíèí, ùàáåëÿ ìöâàôèã îëàðàã ãà÷àãìàë÷ûëûã øþáÿñèíèí ìöäèðè âÿ éà îíóí 

ìöàâèíèíèí ðàçûëûüû èëÿ åêñïåðòèçà òÿéèí åäÿ áèëÿð; 

ýþìðöê îðãàíûíûí âÿçèôÿëè øÿõñè, áó îðãàíûí ðÿèñè âÿ éà îíóí ìöà- âèíèíèí, ùàáåëÿ 

ãà÷àãìàë÷ûëûüà ãàðøû  ìöáàðèçÿ  øþáÿñèíèí  ðÿèñè âÿ  éà îíóí ìöàâèíèíèí; ùÿìèí  èøèí 

áàõûëìàñû  çàìàíû  èñÿ  ìöâàôèã  ýþìðöê  îðãàíûíûí  âÿçèôÿëè  øÿõñèíèí  ðàçûëûüû  èëÿ 

åêñïåðòèçà òÿéèí åäèëèð. 

Cèíàéÿò èøè öçðÿ òÿùãèãàò àïàðàí øÿõñ òÿðÿôèíäÿí åêñïåðòèçàíûí òÿ- éèí îëóíìàñû 

áàðÿäÿ  ãÿðàð,  ìöâàôèã  øþáÿíèí  ðÿèñè  âÿ  éà  îíóí  ìöà-  âèíè,  ùÿì÷èíèí 

ãà÷àãìàë÷ûëûüà ãàðøû ìöáàðèçÿ øþáÿñèíèí ðÿèñè âÿ éà îíóí ìöàâèíè òÿðÿôèíäÿí òÿñäèã 

îëóíìàëûäûð. 

Åêñïåðòèçàíûí  òÿéèí  îëóíìàñû  áàðÿäÿ  îëàí  òàïøûðûãäà  âÿ  éà  ãÿðàðäà 

àøàüûäàêûëàð ýþñòÿðèëìÿëèäèð: 

   -  åêñïåðòèçàíûí  òÿéèí  îëóíìàñû  áàðÿäÿ  âåðèëìèø  òàïøûðûüûí  (ãÿðàðûí)  òÿðòèá 

îëóíäóüó  éåð  âÿ  òàðèõ,  åêñïåðòèçàíû  òÿéèí  åäÿí  ýþìðöê  îðãàíû-  íûí  àäû,  îíóí 

öíâàíû,  ýþìðöê  ùöãóã  ãàéäàñûíûí  ïîçóëìàñû  âÿ  éà  cè-  íàéÿò  èøèíèí  íþìðÿñè 

(åêñïåðòèçà òÿéèí îëóíàí); 

- åêñïåðòèçàíû òÿéèí åòìèø øÿõñèí ñîéàäû âÿ âÿçèôÿñè; 

- åêñïåðòèçàíûí àäû; 



 

63 


- åêñïåðòèçàíûí òÿéèí îëóíìàñûíûí ñÿáÿáè; 

-  åêñïåðòèçàíû  àïàðàcàã  ìöÿññèñÿíèí  àäû,  ÿýÿð  îíóí  àïàðûëìàñû  åêñïåðò 

ìöÿññèñÿñèíÿ äåéèë, êÿíàð øÿõñÿ ùÿâàëÿ åäèëìèøñÿ - îíóí àäû, ñîéàäû,  àòàñûíûí 

àäû, èõòèñàñû âÿ âÿçèôÿñè ýþñòÿðèëèð; 

- åêñïåðòèí ãàðøûñûíäà ãîéóëìóø ñóàëëàð; 

-  åêñïåðòèí  ñÿðÿícàìûíà  âåðèëìèø  ìàòåðèàëëàð  (åêñïåðò  òÿäãèãàòûíûí 

îáéåêòëÿðè  -  ÿøéàëàð;  ñÿíÿäëÿð;  ýþòöðöëìöø  ïðîá  âÿ  íöìóíÿëÿð,  ùÿì÷èíèí  îíëàðû 

ìöøàéèÿò  åäÿí  ñÿíÿäëÿð;  ýþìðöê  éöê  áÿéàííàìÿñè;  òåõ-  íèêè  øÿðòëÿð;  êåéôèééÿò 

ïàñïîðòó  âÿ  ñåðòèôèêàòû;  òåõíîëîæè  ðåãëàìåíòëÿðè;  ëàéèùÿëÿð;  øÿêèëëÿð;  åêñïåðòèçà 

ïðåäìåòèíÿ àèä ìÿëóìàòëàð îëàí ìö- ãàéèñÿ íöìóíÿëÿðè; åêñïåðòèçàíûí àïàðûëìàñû 

ö÷öí ÿùÿìèééÿòëè îëàí äèýÿð ìàòåðèàëëàð); 

-  ÿëàâÿ  âÿ  éà  òÿêðàð  åêñïåðòèçà  òÿéèí  îëóíäóãäà  ÿââÿëêè  åêñïåð  òèçàíûí  ðÿéè 

(éàõóä  åêñïåðòèçàíûí  àïàðà  áèëèíìÿìÿñè  ùàããûíäà  åêñïåðòèí  ðÿéè);  èëêèí 

åêñïåðòèçàäàí  ñîíðà  ÿëäÿ  îëóíìóø  ìàòåðèàëëàð  (èëêèí  åêñïåðòèçàíûí  ïðåäìåòè 

îëìàìûø éåíè îáéåêòëÿðèí åêñïåðòèçàñû öìóìè ãàéäàëàð öçðÿ òÿéèí îëóíóð âÿ ÿëàâÿ âÿ 

éà òÿêðàð åêñïåðòèçà àäëàíìûð). 

Åêñïåðòèçà  òÿäãèãàòû  ö÷öí  ýþòöòöðöëìöø  ïðîá  âÿ  íöìóíÿëÿð  åêñ-  ïåðòèçàéà, 

îíëàðûí  ýþòöðöëìÿñè  áàðÿäÿ  ïðîòîêîëëà  áèðëèêäÿ  ýþíäÿðèëèð.  Ìàëëàðûí  ïðîá  âÿ 

íöìóíÿëÿðè, ùàáåëÿ ÿøéàéû äÿëèëëÿð åêñïåðòèçàéà, ìöâàôèã øÿêèëäÿ ãàáëàøäûðûëìûø âÿ 

ãîðóéócó éàðëûêëà ìþùöðëÿíìèø øÿêèëäÿ ýþíäÿðèëìÿëèäèð. 

Ìàëëàðäàí  ïðîá  âÿ  íöìóíÿëÿðèí  ýþòöðöëìÿñè,  ùÿì÷èíèí  ÿøéàéè  -  äÿëèëëÿðèí 

ýþòöðöëìÿñè,  ùÿì÷èíèí  âÿ  cèíàéÿò-ïðîñåññóàë  ãàíóíâåðècè-  ëèéèí  òÿëÿáëÿðèíÿ  óéüóí 

ùÿéàòà êå÷èðèëìÿëèäèð. 

 ÀР Ýþìðöê  Ìÿcÿëëÿñèíèí  343-cö  ìàääÿñèíäÿ  ýþñòÿðèëìèøäèð:  “Ýþìðöê 

ãàéäàëàðûíûí  ïîçóëìàñû  ùàããûíäà  èøèí  ècðààòûíû  âÿ  éà  áó  èøÿ  áàõûëìàñûíû  ùÿéàòà 

êå÷èðÿí  ÀР ýþìðöê  îðãàíûíûí  âÿçèôÿëè  øÿõñè  ýþìðöê  ãàéäàëàðûíûí  ïîçóëìàñûíà 

ýþðÿ  ìÿñóëèééÿòÿ  cÿëá  åäèëÿí  ôèçèêè  øÿõñäÿí,  âÿçèôÿëè  øÿõñäÿí,  èäàðÿ,  ìöÿññèñÿ  âÿ 

òÿøêèëàòëàðûí  ðÿùáÿðëÿ-  ðèíäÿí  âÿ  éà  îíëàðûí  ìöàâèíëÿðèíäÿí,  äèýÿð  èø÷èëÿðäÿí, 

ùÿì÷èíèí  ýþìðöê  ãàéäàëàðûíûí  ïîçóëìàñûíà  ýþðÿ  ìÿñóëèééÿòÿ  cÿëá  åäèëÿí  ùöãóãè 

øÿõñ  éàðàòìàäàí  ñàùèáêàðëûã  ôÿàëèééÿòè  èëÿ  ìÿøüóë  îëàí  øÿõñ-  ëÿðäÿí  åêñïåðòèçàíûí 



 

64 


êå÷èðèëìÿñè ö÷öí çÿðóðè îëàí èìçà âÿ õÿòò íöìó- íÿëÿðèíè àëìàã, ìàëëàðäàí âÿ äèýÿð 

ÿøéàëàðäàí ïðîá âÿ íöìóíÿëÿð ýþòöðìÿê ùöãóãóíà ìàëèêäèð. 

Ýþìðöê  ãàéäàëàðûíûí  ïîçóëìàñû  ùàããûíäà  èøèí  ècðààòûíû  âÿ  éà  áó  èøÿ 

áàõûëìàíû ùÿéàòà êå÷èðÿí ÀРýþìðöê îðãàíûíûí âÿçèôÿëè øÿõñè ïðîá âÿ íöìóíÿëÿðèí 

ýþòöðöëìÿñè  ùàããûíäà  ãÿðàð  ãÿáóë  åäèð.  Ïðîá  âÿ  íöìóíÿëÿðèí  ýþòöðöëìÿñè 

ùàããûíäà ïðîòîêîë òÿðòèá åäèëèð”. 

Äþâëÿò  Ýþìðöê  Êîìèòÿñèíèí  ýþìðöê  ëàáîðàòîðèéàñûíäà  åêñïåð-  òèçàíûí 

àïàðûëìàñû ñÿðòëÿðè âÿ ãàéäàëàðû, ÀÐ-èí ìþâcóä ãàíóíâåðècè- ëèéèíÿ, ùàáåëÿ ýþìðöê 

åêñïåðòèçàñûíûí àïàðûëìàñû ãàéäàëàðûíà óéüóí ùÿéàòà êå÷èðèëèð. 

Àçÿðáàécàíûí  ýþìðöê    îðãàíëàðû,    åêñïåðòèçàíûí  àïàðûëìàñû  ö÷öí 

òàáå÷èëèéèíäÿí âÿ ìöëêèééÿò ôîðìàñûíäàí àñûëû îëìàéàðàã èñòÿíèëÿí èäàðÿ, ìöÿññèñÿ 

âÿ òÿøêèëàòëàðäàí ìöòÿõÿññèñ cÿëá åäÿ áèëÿð. Áó ìö òÿõÿññèñëÿð ïðîá âÿ íöìóíÿëÿðèí 

ýþòöðöëìÿñèíäÿ,  íàðêîòèê  âàñèòÿëÿðèí  îëìàñûíû  òÿéèí  åòìÿê  ö÷öí  ìàääÿëÿðèí 

åêñïðåññ-àíàëèçèíèí àïàðûë- ìàñûíäà, ôèçèêè øÿõñëÿðèí øÿõñè éîõëàíûëìàñûíäà (îíëàðûí 

òèáá  èø÷èëÿðè  òÿðÿôèíäÿí  éîõëàíûëìàñû  ëàçûì  ýÿëäèêäÿ),  ùàáåëÿ  äèýÿð  ýþìðöê  ìÿã- 

ñÿäëÿðè ö÷öí ëàçûì îëàí èøëÿðäÿ èøòèðàê åäÿ áèëÿðëÿð. 

Åêñïåðòèçàéà  cÿëá  åäèëìèø  ìöòÿõÿññèñ  àøàüûäàêû  âÿçèôÿëÿðè  éåðèíÿ 

éåòèðìÿëèäèð: 

à) þç õöñóñè áèëèê âÿ áàcàðûüûíû èñòèôàäÿ åòìÿêëÿ, ýþìðöê îðãàíûíûí âÿçèôÿëè 

øÿõñèíÿ  ñöáóòëàðûí  àøêàð  îëóíìàñû  âÿ  ýþòöðöëìÿñèíäÿ  êþìÿê  åòìÿëè,  êîíêðåò 

ïðîñåññóàë  ùÿðÿêÿòëÿðèí  éåðèíÿ  éåòèðèëìÿñèíäÿ  èøòèðàê  åòìÿëè,  áó  ùÿðÿêÿòëÿðÿ 

ÿëàãÿäàð îëàí ìÿñÿëÿëÿðÿ äèããÿòè cÿëá åòìÿëè âÿ  äèýÿð  áèëèê  âÿ  áàcàðûã  òÿëÿá  åäÿí 

ñóàëëàðà àéäûíëûã ýÿòèðìÿëèäèð; 

á) èäàðÿ âÿ ìöÿññèñÿëÿðèí ìöÿééÿí ôÿàëèééÿò ñàùÿëÿðèíèí éîõëàíûëìàñûíäà (òÿôòèø 

àïàðûëìàñûíäà) èøòèðàê åòìÿëèäèð; 

c)  ýþìðöê  îðãàíûíûí  âÿçèôÿëè  øÿõñèíÿ,  ïðîòîêîëäà  àøêàðëàíìûø  ôàêòëàðû  âÿ 

ùàëëàðû äöçýöí ÿêñ åòäèðìÿêäÿ êþìÿê åòìÿëèäèð. 

Ìöòÿõÿññèñèí àøàüûäàêû ùöãóãëàðû âàðäûð: 

à) ýþìðöê îðãàíûíûí âÿçèôÿëè øÿõñèíèí ècàçÿñè èëÿ ècðààòäà îëàí èøëÿ ÿëàãÿäàð 

øàùèäëÿðÿ âÿ àéðû-àéðû øÿõñëÿðÿ ñóàëëàð âåðìÿê; 



 

65 


á)  ñöáóòëàðûí  àøêàðëàíìàñû,  áàüëûëûüû âÿ  ýþòöðöëìÿñè èëÿ  ÿëàãÿäàð  ìöðàcèÿò 

åòìÿê; 


c) ñöáóòëàðûí àøêàðëàíìàñû, èøëÿ áàüëûëûüû âÿ ýþòöðöëìÿñè ö÷öí åë- ìè-òåõíèêè 

âàñèòÿ âÿ ìåòîäëàðäàí èñòèôàäÿ åòìÿê; 

÷) ìöøàùèäÿëÿð àïàðìàã, þë÷öëÿð ýþòöðìÿê âÿ òÿcðöáÿëÿð ùÿéàòà êå÷èðìÿê; 

ä) ècðààòäà îëàí ÝÙÏ áàüëû èøëÿðè àïàðàí ýþìðöê îðãàíûíûí âÿçèôÿëè øÿõñèíÿ, 

õöñóñè áèëèê âÿ áàcàðûã òÿëÿá åäÿí ìÿñÿëÿëÿðëÿ ÿëàãÿäàð ìÿñëÿùÿòëÿð âåðìÿê; 

å)  þçöíöí  èøòèðàêû  èëÿ  àïàðûëìûø  âÿ  òÿðòèá  îëóíìóø,  êîíêðåò  ïðîñåñ-  ñóàë 

ùÿðÿêÿòëÿðÿ àèä ïðîòîêîë âÿ àêòëàðëà òàíûø îëìàã, îíëàðûí ìÿçìó- íóíà ëàçûìè 

äöçÿëèøëÿð åòìÿê; 

ÿ) ýþñòÿðèëÿí ïðîòîêîë âÿ àêòëàðû èìçàëàìàã. 

Åêñïåðòèí ðÿéè ö÷ ùèññÿäÿí èáàðÿò îëóð: 

1) ýèðèø; 

2) òÿäãèãàò; 

3) íÿòècÿëÿð. 

Ðÿéèí ýèðèø ùèññÿñèíäÿ àøàüûäàêûëàð ýþñòÿðèëèð: 

- åñïåðòèçàíûí àäû, íþìðÿñè; îíóí ÿëàâÿ, òÿêðàð, êîìïëåêñ âÿ éà êîìèññèéà 

åêñïåðòèçàñû îëìàñû; 

- åêñïåðòèçàíû òÿéèí åäÿí îðãàíûí àäû; 

-  åêñïåðò  (åêñïåðòëÿð)  áàðÿäÿ  ìÿëóìàòëàð:  âÿçèôÿñè,  ñîéàäû,  àäû  âÿ  àòàñûíûí 

àäû, èõòèñàñû (öìóìè âÿ åêñïåðò), åëìè äÿðÿcÿñè; 

-  ìàòåðèàëëàðûí  åêñïåðòèçàéà  äàõèë  îëìàñû  âÿ  ðÿéèí  éàçûëìàñû  òàðèõè: 

åêñïåðòèçàíûí  àïàðûëìàñû  ö÷öí  ÿñàñ  (òàïøûðûã,  ãÿðàð  âÿ  éà  òÿéèí  îëóí-  ìà  íÿ 

âàõò âÿ êèì òÿðÿôèíäÿí òÿðòèá îëóíóá âÿ éà ÷ûõàðûëûá); 

- åêñïåðòèçàéà äàõèë îëìóø ìàòåðèàëëàðûí âÿ äèýÿð òÿãäãèãàò îá- éåêòëÿðèíèí 

àäû,  ýþìðöê  ëàáîðàòîðèéàñûíà  ÷àòäûðûëìà  öñóëëàðû  âÿ  ãàá-  ëàøäûðìà  íþâö, 

ùÿì÷èíèí  ãàáûí  öçÿðèíäÿ  òÿìèíàò  éàðëûüûíûí  îëóá-  îëìàìàñû,  òÿäãèãàò 

îáéåêòëÿðèíèí  ãàáëàøäûðûëìàñûíûí  áöòþâëöéö  âÿ  îíëàðûí  ðåêâèçèòëÿðè  (ëàò. 

“requisitum” ñþçöíäÿí îëóá “òÿëÿá îëóíàí”, “ëàçûì îëàí” äåìÿêäèð); 

- ðÿéèí éàçûëìàñû ö÷öí ëàçûì îëàí, àëûíìà ìÿíáÿëÿðè ýþñòÿðèë- ìÿêëÿ,  èëêèí 



 

66 


ìÿëóìàòëàð âÿ èøèí âÿçèééÿòè; 

-  åêñïåðò  òÿðÿôèíäÿí  òÿëÿá  îëóíàí  ÿëàâÿ  ìàòåðèàëëàðûí  òÿãäèì  îëóí-  ìàñû 

ùàããûíäà âÿñàòÿò; 

- åêñïåðòèçàíû àïàðìûø øÿõñëÿð ùàããûíäà ìÿëóìàò (ñîéàäû, àäû, ïðî- ñåññóàë 

âÿçèééÿòè); 

- åêñïåðòèçàíûí àïàðûëäûüû éåð; 

- åêñïåðòèí ùÿëë åäÿcÿéè ñóàëëàð (òàïøûðûãëàð). 

Åêñïåðò  îíóí  ãàðøûñûíäà  ãîéóëìóø  ñóàëà  ùå÷  áèð  äÿéèøèêëèê  àïàð-  ìàäàí 

càâàá  âåðìÿëèäèð.  Ñóàëëàðû  äÿãèãëÿøäèðìÿéÿ  åùòèéàc  îëàðñà,  åêñïåðò  ýþìðöê 

îðãàíûíûí  âÿçèôÿëè  øÿõñèíÿ,  ùàêèìÿ  (ìöñòÿíòèãÿ)  äÿãèãëÿøäèðèëìèø  òàïøûðûüû 

ýþñòÿðìÿëè âÿ ÿñàñëàíäûðìàëûäûð. ßýÿð ãî- éóëìóø ñóàëëàðäàí áÿçèñè åêñïåðòèí 

èõòèñàñûíäàí êÿíàðà ÷ûõàðñà, îíäà åêñïåðò îíëàðû ðÿéäÿ ãåéä åòìÿëèäèð. 

ßýÿð  åêñïåðòèçà  òÿêðàð  âÿ  éà  ÿëàâÿ  àïàðûëûðñà,  îíäà  åêñïåðò  ðÿéèí  ýèðèø 

ùèññÿñèíäÿ ÿââÿë àïàðûëìûø åêñïåðòèçà ùàããûíäà àøàüûäàêû ìÿëó- ìàòëàðû ãåéä 

åòìÿëèäèð; 

- åêñïåðòèçàëàð êèìëÿð òÿðÿôèíäÿí âÿ íÿ âàõò àïàðûëûá; 

- ðÿéèí íþìðÿñè âÿ òàðèõè; 

-  òÿêðàð  áàõûëìàã  ö÷öí  åêñïåðòÿ  âåðèëìèø  ñóàëëàð  öçðÿ  èëêèí  åêñïåðòèçàíûí 

íÿòècÿëÿðè,  ùàáåëÿ  ÿëàâÿ  âÿ  éà  òÿêðàð  åêñïåðòèçàíûí  òÿéèí  îëóíìà  ñÿáÿáëÿðè 

(ãÿðàðäà ýþñòÿðèëÿí). 

Ðÿéèí  òÿäãèãàò  ùèññÿñèíäÿ  òÿäãèãàò  ïðîñåñè  âÿ  îíóí  íÿòècÿëÿðè 

òÿñâèð  îëóíóð,  ùÿì÷èíèí,  ìöÿééÿí  åäèëìèø  ôàêòëàð  åëìè  cÿùÿòäÿí 

ÿñàñëàíäûðûëûð. 

Åêñïåðò  òÿðÿôèíäÿí  ùÿëë  åäèëìèø  ùÿð  áèð  ñóàë  òÿäãèãàò  ùèññÿñèíäÿ  àéðûcà 

ýþñòÿðèëìÿëèäèð.  Áèð-áèðè  èëÿ  ñûõ  ÿëàãÿäÿ  îëàí  âÿ  òÿäãèãàòûí  åéíè  âàõòäà 

àïàðûëìàñûíû  òÿëÿá  åäÿí  èêè  âÿ  äàùà  ÷îõ  ñóàëëàðûí  íÿòècÿëÿðè  åéíè  áþëìÿäÿ 

ýþñòÿðèëÿ áèëÿð. 

 

Òÿäãèãàò ùèññÿñèíäÿ àøàüûäàêûëàð øÿðù åäèëèð: 



- åêñïåðò òÿäãèãàòû îáéåêòëÿðèíèí âÿçèééÿòè; 

 

67 


- õöñóñè áèëýèëÿðÿ ìàëèê îëìàéàí øÿõñëÿðèí àíëàéà áèëÿcÿéè øÿêèëäÿ òÿäãèãàòûí 

ìåòîä  âÿ  éîëëàðû  òÿñâèð  îëóíìàëûäûð  êè,  òÿäãèãàòû  òÿêðàð  åòìÿêëÿ  åêñïåðòèí 

÷ûõàðäûüû íÿòècÿëÿðè éîõëàìàã ìöìêöí îëñóí; 

- ãàðøûéà ãîéóëìóø ñóàëëàðûí ùÿëë åäèëìÿñè çàìàíû åêñïåðòèí èñòè- íàä åòäèéè 

ñîðüó íîðìàòèâ ìàòåðèàëëàðûí (òÿëèìàò, ãÿðàð âÿ ÿìðëÿð) àäëàðû âÿ íÿøð òàðèõëÿðè 

åêñïåðò òÿðÿôèíäÿí ýþñòÿðèëèð; 

-  èëêèí  ìÿëóìàò  êèìè  ãÿáóë  åäèëÿí  ïðîñåññóàë  ùÿðÿêÿòëÿðèí  íÿ-  òècÿëÿðè 

(ñîðüóëàð,  èñòèíòàãëàð,  òÿùãèãàòëàð,  áàõûøëàð,  òÿcðöáÿëÿð  âÿ  ñ.),  ùÿì÷èíèí 

íÿòècÿëÿðèí  ÷ûõûðûëìàñû  ö÷öí  èñòèôàäÿ  îëóíàí  äèýÿð  åêñïåð-  òèçàëàðûí  íÿòècÿëÿðè 

(èøèí âÿðÿãÿëÿðèíäÿ ñèòàòëàðû ýþñòÿðìÿê øÿðòè èëÿ); 

- ÿëàâÿëÿðÿ èñòèíàäëàð âÿ îíëàðûí âàcèá èçàùëàðû; 

òÿäãèãàòûí 

íÿòècÿëÿðèíèí 

ùÿðòÿðÿôëè 

èçàùûíû 

âåðìÿêëÿ 

åêñïåðò 

ãèéìÿòëÿíäèðèëìÿñè. 

Õöñóñè òåðìèíëÿð ìöòëÿã øÿðù îëóíìàëûäûð. 

ßýÿð  ãîéóëìóø  ìÿñÿëÿëÿðäÿí  áÿçèëÿðèíÿ  òÿäãèãàò  ùèññÿñèíäÿ  cà-  âàá  âåðèëÿ 

áèëìèðñÿ, îíäà åêñïåðò (åêñïåðòëÿð) áóíóí ñÿáÿáëÿðèíè ýþñ- òÿðìÿëèäèð. Òÿêðàð 

åêñïåðòèçàíûí ðÿéèíèí òÿäãèãàò ùèññÿñèíäÿ, ÿââÿëêè åêñïåðòèçàíûí íÿòècÿëÿðèíäÿí 

ôÿðãëè  íÿòècÿëÿð  ýþñòÿðèëìÿëèäèð  (ìÿñÿ-  ëÿí,  òÿäãèãàò  ìåòîäèêàñûíäàí 

êÿíàðëàøìà,  äèýÿð  ìèãäàð  âÿ  äÿéÿð  êÿ-  ìèééÿòëÿðèíèí  ýþòöðöëìÿñè, 

ùåñàáëàìàëàðäà ñÿùâëÿð âÿ ñ.). 

Ìöõòÿëèô  åêñïåðòëÿð  òÿðÿôèíäÿí  àïàðûëàí  êîìïëåêñ  åêñïåðòèçàíûí  òÿäãèãàò 

ùèññÿñèíäÿ  íÿòècÿëÿð,  àéðû-àéðû  åêñïåðòëÿðèí  ñîéàäëàðû  ýþñòÿðèëìÿêëÿ  âåðèëèð. 

Åêñïåðòëÿðèí  éåêóí  òîïëàíòûñûíäà  ãÿáóë  åòäèêëÿðè  öìóìèëÿøäèðèëìèø  âÿ  áèðýÿ 

ãèéìÿòëÿíäèðèëìèø  íÿòècÿëÿð  òÿäãèãàò  ùèñ-  ñÿñèíèí  ñèíòåç  áþëìÿñèíäÿ 

ýþñòÿðèëìÿëèäèð. Áóðàäà öìóìèëÿøäèðèëìèø íÿòècÿëÿð ÿñàñëàíäûðûëìàëûäûð. 

Íÿòècÿëÿð  ùèññÿñèíäÿ  åêñïåðò  (åêñïåðòëÿð)  ðÿéèí  ýèðèø  ùèññÿñèíäÿ 

ãîéóëìóø ñóàëëàðûí àðäûcûëëûüûíà óéüóí øÿêèëäÿ càâàáëàðû øÿðù åäèð. Ãîéóëìóø 

ùÿð  áèð  ñóàëà  ìöòëÿã  càâàá  âåðèëìÿëè,  ÿýÿð  ìöìêöí  äåéèëñÿ,  ñÿáÿáè 

ýþñòÿðèëìÿëèäèð. Òÿäãèãàòûí ýåäèøè íÿòècÿñèíäÿ îðòàéà 

÷ûõìûø  âÿ  èøÿ  áèëàâàñèòÿ  àèä  îëàí  ñóàëëàðà  càâàá  èñÿ  ðÿéèí  ñîíóíäà  øÿðù 


 

68 


îëóíìàëûäûð. 

Íÿòècÿëÿð, ìöõòÿëèô òÿôñèðëÿðÿ (øÿðùëÿðÿ) éîë âåðìÿéÿí äèëäÿ, äÿ- ãèã âÿ àéäûí 

âåðèëìÿëèäèð.  Êîìïëåêñ  åêñïåðòèçà  àïàðûëàðêÿí  öìóìè  íÿòècÿ  (íÿòècÿëÿð) 

òÿäãèãàòûí  íÿòècÿëÿðèíèí  áèðýÿ  ãèéìÿòëÿíäèðèëìÿ-  ñèíäÿ  èøòèðàê  åäÿí  âÿ  åéíè 

ôèêðÿ ýÿëÿí åêñïåðòëÿð òÿðÿôèíäÿí èìçà- ëàíûð. ßýÿð åêñïåðòëÿð êîíñåíñóñà ýÿëÿ 

áèëìèðëÿðñÿ,  îíäà  îíëàð  öìóìè  ðÿéäÿ  þç  íÿòècÿëÿðèíè  àéðû-àéðûëûãäà 

ôîðìàëàøäûðûðëàð.  Ùÿð  áèð  åêñïåðò  êîìèññèéàíûí  äèýÿð  öçâëÿðè  èëÿ  îëàí  ôèêèð 

àéðûëûüûíûí ñÿáÿáëÿðèíè à÷ûã- ëàìàëûäûð. Åêñïåðòëÿð ñÿðáÿñò íÿòècÿëÿð ÷ûõàðàðêÿí, 

êîìèññèéàíûí  äè-  ýÿð  öçâëÿðèíèí  ýÿëäèéè  íÿòècÿëÿðäÿí  éàëíûç  þç  ôèêèðëÿðèíèí 

äîüðóëóüó- íó òÿñäèãëÿìÿê ö÷öí èñòèôàäÿ åäÿ áèëÿðëÿð. 

Ðÿé  åêñïåðòèçàíû  àïàðàí  åêñïåðò  (åêñïåðòëÿð)  òÿðÿôèíäÿí  èìçàëàíûð  âÿ 

åêñïåðòèçàíû  àïàðàí  òÿøêèëàò  ìþùöðö  èëÿ  ìþùöðëÿíÿðÿê,  åêñïåðòè-  çàíû  òÿéèí 

åäÿí  òÿøêèëàòà  ýþíäÿðèëèð.  Êîìèññèéà  òÿðÿôèíäÿí  àïàðûëàí  åêñïåðòèçà  çàìàíû 

ðÿé  áöòöí  öçâëÿð  òÿðÿôèíäÿí  èìçàëàíûð.  ßýÿð  ðÿéÿ  cÿäâÿëëÿð,  ãðàôèêëÿð  âÿ  ñ. 

ÿëàâÿ îëóíàðñà, îíëàð äà åêñïåðò òÿðÿôèíäÿí èìçàëàíìàëû âÿ ìþùöðëÿíìÿëèäèð. 

Ðÿé ñÿùèôÿëÿíèð âÿ îíóí òÿðòèá îëóíäóüó òàðèõ ãåéä îëóíóð. 

Ðÿé èêè íöñõÿ ùàçûðëàíûð âÿ áèðè åêñïåðòèçàíû òÿéèí åäÿí òÿøêèëàòà ýþíäÿðèëèð. 

Êîìèññèéàíûí  âÿ  éà  êîìïëåêñ  åêñïåðòèçàíûí  ðÿéè,  åêñ-  ïåðòèçàíû  òÿéèí  åäÿí 

îðãàíëàðà êèôàéÿò åäÿ áèëÿcÿê ñàéäà ùàçûðëàíûð. 

Ýþìðöê  îðãàíûíäà  áàø  âåðìèø  ýþìðöê  ùöãóã  ïîçóíòóñó  èëÿ  áàüëû 

ìÿùêÿìÿäÿ  áàõûëàí  èøÿ  äÿ  ðÿé  åéíè  ãàéäàäà  ùàçûðëàíûð,  åëàí  îëóí-  äóãäàí 

ñîíðà èñÿ ùàêèìÿ òÿãäèì îëóíóð. 

Ðÿéèí  âåðèëÿ  áèëìÿìÿñè  ùàããûíäàêû  ìÿëóìàò  (àêò)  äà  ö÷  ùèññÿäÿí  èáàðÿò 

îëìàëûäûð: 

- ýèðèø; 

- ÿñàñëàíäûðìà (ìîòèâèðîâêà); 

- éåêóí. 

Ýèðèø  âÿ  éåêóí  ùèññÿñèíäÿ  åéíè  ìÿëóìàòëàð  âåðèëñÿ  äÿ,  ÿñàñëàí-  äûðìà 

ùèññÿñèíäÿ  ðÿéèí  âåðèëÿ  áèëìÿìÿñè  ñÿáÿáëÿðè  ýþñòÿðèëìÿëèäèð.  Áóíäàí  áàøãà, 

éåêóí  ùèññÿäÿ  åêñïåðò  ãàðøûñûíäà  ãîéóëìóø  áöòöí  ñóàëëàð  öçðÿ  càâàáûí 



 

69 


âåðèëìÿñèíèí ìöìêöíñöçëöéö ýþñòÿðèëìÿëèäèð. 

Ðÿéèí âåðèëÿ áèëìÿìÿñè ùàããûíäàêû àêò (ìÿëóìàò) èêè íöñõÿäÿ ùàçûðëàíûð âÿ 

ìþùöðëÿíèð. Áèð íöñõÿ åêñïåðòèçàíû òÿéèí åäÿí îðãàíà ýþíäÿðèëèð. 

ÝÙÏ  áàðÿäÿ  èøèí  ècðààòû  âÿ  éà  îíà  áàõûëìàñû  èëÿ  ÿëàãÿäàð  èøòèðàê  åäÿí 

ìöòÿõÿññèñ,  ùÿìèí  èø  öçðÿ  øàùèä  ãèñìèíäÿ  äèíäèðèëÿ  áèëÿð.  Ìöòÿ-  õÿññèñèí 

÷àüûðûëìàñû  èëÿ  áàüëû  ìöñòÿíòèãèí  òÿëÿáè,  îíóí  èøëÿäèéè  èäàðÿ,ìöÿññèñÿ  âÿ  éà 

òÿøêèëàòûí ðÿùáÿðëèéè òÿðÿôèíäÿí éåðèíÿ éåòèðèëìÿëèäèð. 

Èñòèíòàã  ùÿðÿêÿòëÿðèíè  éåðèíÿ  éåòèðìÿçäÿí  þícÿ  ìöñòÿíòèã  ìöòÿ-  õÿññèñèí 

øÿõñèééÿòèíè âÿ  ñÿðèøòÿëèëèéèíè òÿñäèã  åòìÿëè, îíóí  øöáùÿëè øÿõñÿ îëàí ìöíàñèáÿòèíè 

àéäûíëàøäûðìàëûäûð.  Ìöñòÿíòèã  ìöòÿõÿññèñÿ,  îíóí  ùöãóã  âÿ  âÿçèôÿëÿðèíè 

àéäûíëàøäûðìàëû,  þç  âÿçèôÿëÿðèíè  éåðèíÿ  éåòèðìÿäèêäÿ  ìÿñóëèééÿòèíè  ïðîòîêîëäà 

ýþñòÿðìÿëè  âÿ  ïðîòîêîëó    îíà  èìçàëàòìàëûäûð.  Ìöòÿõÿññèñ  àøàüäàêû  âÿçèôÿëÿðè 

éåðèíÿ éåòèðìÿëèäèð: 

- ÷àüûðûøà ýÿëìÿê; 

-  þç  áèëèê  âÿ  áàcàðûüûíäàí  èñòèôàäÿ  åòìÿêëÿ  ñöáóòëàðûí  àøêàðëàíìàñû, 

áàüëûëûüû âÿ ýþòöðöëìÿñè èøèíäÿ ìöñòÿíòèãÿ êþìÿê åòìÿêëÿ, èøèí ècðààòûíäà èøòèðàê 

åòìÿê; 

-  ñöáóòëàðûí  àøêàðëàíìàñû,  áàüëûëûüû  âÿ  ýþòöðöëìÿñè  èëÿ  ÿëàãÿäàð  øÿðàèòÿ 



ìöñòÿíòèãèí äèããÿòèíè cÿëá åòìÿê; 

- åòäèêëÿðè ùÿðÿêÿòëÿð öçðÿ àéäûíëàøäûðìà àïàðìàã. 

Ìöòÿõÿññèñ  ñöáóòëàðûí  àøêàðëàíìàñû,  áàüëûëûüû  âÿ  ýþòöðöëìÿñè  èëÿ  ÿëàãÿäàð 

ïðîòîêîëà  äöçÿëèøëÿð  åòìÿê  ùöãóãóíà  ìàëèêäèð.  Þç  âÿçèôÿëÿðèíè  éåðèíÿ 

éåòèðìÿêäÿí èìòèíà åäÿí ìöòÿõÿññèñÿ ècòèìàè òÿñèð òÿäáèðëÿðè âÿ éà ìÿùêÿìÿ éîëó 

èëÿ ïóë cÿðèìÿñè òÿòáèã åäèëÿ áèëÿð. 

 

 

 



 

 

 



 

 

1   2   3   4   5




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə