Bob. Ertak personajlarning bolalar tasavvurini oshirishdagi ahamiyati



Yüklə 1,35 Mb.
səhifə13/22
tarix02.01.2022
ölçüsü1,35 Mb.
#42740
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   22

bolalarning o’z harakatlari;


  • o’yinchoq va boshqa materiallar;

  • so’z-bolalarning asosiy tasvirlovchi vositalari o’zlarining harakatidir.

    Masalan, bola ikki oyog’ida sakrab quyonchaga taqlid qiladi. Ikki qo’lini qimirlatib, pishillab parovoz bo’ladi va hokazo. Bolalariing ko’p harakatlari qurish, yasash bilan bog’liq bo’ladi. Ular soatlab parovoz, paroxod, elektrovoz quradilar, ularni o’ziga o’xshatishga urinadilar. Ko’pincha qurish o’yinning boshlanishi bo’lib xizmat qiladi.

    Taqlid vositasiga o’yinchoq ham kiradi. O’yinchoq bola harakatini to’ldiradi, o’ylagan obrazi va fikrini amalga oshirishga yordam beradi. Masalan, qo’liga qo’g’irchoqni ko’tarib olgan qizaloq o’zini haqiqiy onadek sezadi va haqiqiy onalar bajaradigan ishni bajaradi: qizni ovqatlantiradi, kiyintiradi, uxlashga yotqizadi va h. k.



    Syujetli-obrazli o’yyinchoqlar syujetli-rolli o’yin uchun foydalaniladi. U bolalarda ijobiy harakter kirralarini, muloyimlik, g’amxo’rlik, yordam

    berishga yehtiyoj, shuningdek kattalar mehnatiga hurmat va tengdoshlari bilan o’ynay olish malakalarini tarbiyalaydi.

    Ko’pchilik bolalar o’yinlari xilma-xil o’yinchoqlardan foydalanish bilan bog’liq. O’yinchoq bola hayotining yo’ldoshi, uning quvonch manbaidir. U nafaqat o’yin quroli, balki bolalar o’yinida sherik, o’rtoq, kattalar qo’lida esa tarbiyaning muhim qurollaridan biridir. O’yinchoq o’yin yaratishda ishtirok ye tadi, bolaning o’ziga xos sherigi sifatida namoyon bo’ladi, uning shaxsiga katta ta’sir o’tkazadi. U bolaga shunchalik yaqinki, bola o’z o’yinchoqlarini sevadi, ularga bog’lanib qoladi, shu tufayli u o’zini atrofdagi hayotning to’laqonli a’zosi deb hisoblaydi.

    To’g’ri tanlangan o’yinchoqlar bolani aqliy rivojlanishiga yordam beradi. Xalq pedagogikasida o’yinchoqlarning butun bir sistemasi ishlab chiqilgan.

    Ular bilan amalga oshiriladigan o’yinlar bolaning sensor qobiliyatlarini rivojlantirishga qaratilgan.

    "YOshlarning ma’naviy olamini bolalikdan boshlab yezgu g’oyalar asosida shakllantirish va kamol toptirish haqida gap borganda, muhi m bir masala haqida to’xtalib o’tish o’rinli deb o’ylayman. U ham bo’lsa dunyoga hayrat ko’zi bilan boqib, undan o’zgacha ma’no topishga intilayotgan murg’ak farzandlarimizning qiziqishi va hissiyotlariga mos qo’g’irchoq va o’yinchoqlarni ishlab chiqarish masalasidir.

    Bir qaraganda bu muammo arzimas narsa bo’lib tuyulishi mumkin. Lekin, har qaysi go’dak ilk bor olamni o’z atrofidagi o’yinchoqlar orqali anglashini inobatga oladigan bo’lsak, ularning inson tarbiyasidagi o’rni beqiyos e kanligi ayon bo’ladi.

    Farzandlarimiz milliy xunarmandchiligimiz asosida yaratilgan o’yinchoqlarni o’ynashsa, ularning tarbiyasiga ijobiy ta’sir ye tgan bo’lar yedik"3 deb ta’kidlgan edi birinchi prezidentimiz I.A Karimov.


    3 И.А Каримов "Юксак маънавият-енги лмас куч" асарида таъ кидлайди.( 156 бет)

    Darhaqiqat go’dakning ulg’ayib kelajakda qanday yo’ldan borishi o’zining haet tarzini qanday axloqiy ma’naviy asoslarga qurishi ham uning bolalikda qanday o’yinchoqlar o’ynagani bilan belgilanadi. Har bir h alqning o’yinchog’i o’zining pedagogik badiiy va amaliy an’anasiga egadir o’yinchoq hamma millat halqlariga hurmat hissini tarbiyalashi lozim.

    O’yinchoqqa quyidagi talablar qo’yiladi:

    Pedagogik talab . O’yinchoq obrazi va mazmunining bola tarbiyasiga muvofiqligi, jamiyatimiz g’oyasi nuqtai nazariga mos kelishi, g’oyaviy jihatdan qimmatli bo’lishi pedagogik talabning muhim belgisi hisoblanadi. O’yinchoq bolada olijanob tuyg’ularni o’yg’otishi, boshqa millat bolalari bilan do’stona munosabatlarni tarbiyalash, voqelikka nisbatan olijanob tuyg’ular uyg’otishi, ijobiy ahloqiy tajriba to’plashga yordam berishi lozim. Bolaning faollikka bo’lgan intilishini qoniqtirishi va uni uyg’otishi kerak. Obrazli o’yinchoq real haqiqatni ifoda yetadi, buyum, uning xususiyatlari va hayotdagi ahamiyatini aks ettiradi.

    Gigienik talablar. O’yinchoq qanday materialdan va rangdan tayyorlanganligi, bolaning hayotiga hech qanday xavf solmasligi, yaxshi tozalanishi mumkinligi asosiy talablardan hisoblanadi.

    Badiiy talablar. SHakl, buyoq va bezaklarning har tomonlama uyg’unlashuvi, bir-birini rang va shakl jihatdan to’ldirib, ta’kidlab, o’yinchoqning badiiy ifodaliligini oshiradi. O’yinchoqlarning to’zilishi va bezalishi bolalarning turli yosh bosqichlarida idrok etish xususiyatlariga to’la mos kelmog’i lozim.

    To’g’ri tanlangan o’yinchoq - bolaning jismoniy, ahloqiy, aqliy va badiiy- estetik tarbiyasi rivojiga ijobiy ta’sir ko’rsatadi. Bolani aqliy jihatdan tarbiyalashda didaktik o’yinchoqlarning butun bir tizimi katta ahamiyat kasb yetib, sensor va nutq rivojiga ta’sir yetadi, fikrlash jarayonlari va diqqatini tarbiyalaydi, buyum va uning xususiyatlariga, qurilishiga bo’lgan qiziqish shakllanadi, bilimi, tushunchalari boyib boradi.


    O’yinchoq bolani quvontiradi, atrofdagilarga nisbatan ijobiy munosabat hosil qiladi, birgalikda o’ynash tuyg’usini uyg’otadi va ijobiy his-tuyg’ularni tarkib toptiradi. Axloqiy his-tuyg’ularni shakllantirishda qo’g’irchoq muhim ahamiyatga ega. Milliy ko’g’irchoq bolalarni boshqa millatga mansub bo’lgan tengdoshlariga bo’lgan ijobiy munosabatini tarbiyalash manbalaridan hisoblanadi. San’atni biri nchi yorqin obrazli va ye ng tushunarli buyumi bo’lgan o’yinchoq estetik hislar va kechinmalarni uyg’otadi, yestetik tarbiyani to’plashga yordam beradi va badiiy didni shakllantiradi. SHu o’rinda bolalarga yaqin va tushunarli bo’lgan xalq o’yinchoqlarining ahamiyatini alohida ta’kidlash lozim.

    O’yinchoq bolalarni turli rang-barang harakatlarga undaydi va bolaning faol harakatga bo’lgan yehtiyojini qondiradi. Tezkor javob reaktsiyasini, harakatlarning aniqligi va muvofiklashtirishini rivojlantiradi.

    Ilk yoshdagi bolalarga mo’ljallangan ko’p o’yinchoqlar (shaqldoqlar, rezina koptokchalar, shaklchalar va boshq.) bolada ko’rish va yeshitish diqqatini rivojlantiradi, ushlash harakatlari va buyumli harakatlarni o’stirishga yordam beradi.

    Texnika o’yinchoqlari bolalarda texnikaga va texnika asboblariga bo’lgan qiziqishni uyg’otib, ularni o’z o’yinlarida qo’llay olish imkonini yaratadi. Bolalarga texnikaga bevosita aloqasi bor buyumning (mashinalar. mexanizmlar, transport turlari, aloqa vositalari) tashqi ko’rinishi, obrazini va unga xos harakatlarini tanishtiruvchi texnik o’yinchoqlar yaqin turadi.

    Qurish-yasash o’yinchoqlari bolalardagi qurish-yasash qobiliyatlarini rivojlantiridi hamda ijodkorlikka intilish uyg’otadi. Bu o’yinchoqlarni o’ynash buyumning asosiy vazifalariga taqlid qilish imkonini yaratishi lozim. (avtomobilda g’ildiraklar harakatlanishi, yeshik ochilishi). Qurilish materiallari bilan o’ynaladigan o’yinchoqlarning asosiy 2 turi mavjud:

    a) kublar, prizmalar, konuslar, piramida, tsilindrlar, plastinkalar. geometrik shakllar to’plami.

    b) turli blok - devor, kolonka, tomarqa va boshqa arxitektura va qurilish

    materiallari. Mayda (stol o’yinlari uchun) va yirik (polda va maydonchada) o’ynashga mo’ljallangan bu qurilish materiallarining rangi har xil bo’lishi mumkin.



    Didaktik o’yinchoqlarning asosini halq o’yinchoqlari tashkil qiladi. Ular o’ynashda bola o’z-o’zini nazorat qiladi. Xilma-xil mozaykalar sensor qobiliyatlarini rivojlantiradi. Ulardagi o’yin vazifasi naqshlar, rasmlarni tanlash va joylashtirishdan iborat.

    Harakatli o’yinlarga mo’ljallangan o’yinchoqlar: suv, qum bilan o’ynaladigan o’yinchoqlar, koptoklar, arg’amchilar, chambaraklar va boshqalar. Ularning asosiy vazifasi bolalarni jismoniy jihatdan tarbiyalashdir.

    Musiqali va teatrlashtirilgan o’yinchoqlar bolalarning musiqaviy ohang va ritmni eshita olish qobiliyatini o’stirishga yordam beradi. Katta yoshdagi bolalar ertaklarni sahnalashtiradilar.

    Kiyimlar va ularning qismlari ham bolaning olgan rolini yaxshiroq bajarishga va uni yanada aniqroq ijro etishga imkon tug’diradi. Ba’zan arzimagan detal ham o’yinga qiziqish uyg’otadi. Masalan, petrushka o’tdan qalpoq qilib, qizil SHapkachaga shlyapa, biron hayvonga dumcha yasab bolalar o’z taassurotlarini to’laroq ifodalaydilar.

    Bolalar o’yin jarayonida ba’zi bir narsalarni xohlagan narsalari nomi bilan atab ham xuddi o’sha xohlagan narsalarini faraz qilib juda yaxshi o’ynaydilar, masalan, taomni «kokfet», qumni «shakar», stulni «mashina» deb atashlari mumkin.

    O’yinchoq-ovutmachoklar harakatchan, ko’pincha ovoz chiqaradigan bo’ladi. Ular bolalarni o’zlarining ajoyib xatti-harakatlari bilan quvontiradilar, ijodiylari esa vaqtichog’lik bag’ishlaydi.

    Qulbola o’yinchoqlarni kattalar bolalar bilan birgalikda tayyorlaydilar va turli ertak, hikoyalarni sahnalashtiradilar.

    O’yinchoqlarni materialiga ko’ra: hunarmandchilik, qo’lbola usulida, fabrikada tayyorlanadi.

    Taniqli pedagog A.S.Makarenko o’yinchoqlarning 3 turini ajratib ko’rsatgan edi: tayyor o’yinchoqlar, yarim tayyor o’yinchoqlar va o’yin materiallari. Birinchi turi bolalarni buyumlar va narsalarning rang-barangligi bilan tanishtiradi, tasavvurini o’stiradi. Ikkinchi turi boladan faol faoliyatni talab qiladi, mantiqan va aqlan o’sishga yordam beradi. Uchinchi turi bevosita bolaning ijodiy faoliyatini ta’minlaydi.


    Yüklə 1,35 Mb.

    Dostları ilə paylaş:
  • 1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   22




    Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2022
    rəhbərliyinə müraciət

        Ana səhifə