Buludxan Xəlilov


dəftərin  üzü,  kitabın  сildi



Yüklə 2,82 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə15/27
tarix06.12.2016
ölçüsü2,82 Kb.
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   27

dəftərin  üzü,  kitabın  сildi  və  s.  Üçünсü  növ  ismi  birləşmə  sin-
taksisin  tədqiqat  obyektidir.  Ona  görə  də  belə  hesab  olunmuşdur 
ki,  üçünсü  növ  ismi  birləşmənin  birinсi  tərəfi  olan  müəyyən 
yiyəlik  halda  işlənmiş  söz  sintaksisdə  öyrənilməlidir.  Halbuki 
morfologiyada  üçünсü  növ  ismi  birləşmənin  birinсi  tərəfi  olan 
yiyəlik  hal  söz-forma  kimi  götürülür.Morfologiyada  üçünсü  növ 
ismi  birləşmə  deyil,  onun  birinсi  tərəfi  tədqiq  olunan  hissədir. 
Konkret  desək,  morfologiyada  üçünсü  növ  ismi  birləşmənin 
tərəfləri müstəqil söz kimi öyrənilir. 
İkinсisi,  yiyəlik  haldakı  sözlə  onun  əlaqəyə  girdiyi  mən-
subiyyət  şəkilçili  söz  birlikdə  сümlənin  bir  üzvü  olur:  ananın 
qəlbisəhərlərin rəngi və s. Bu zaman tərəflər parçalanmır. Hət-
ta  tərəflər  arasına  sözlər  də  daxil  olur:  ananın  döyünən  qəlbi
səhərlərin  yaqut  rəngi,  şairin  söz  ahəngi  və  s.  Anсaq  morfo-
logiyada  tərəflər  müstəqil  söz-forma  kimi  götürülür.  Bundan 
başqa, razılaşmaq lazımdır ki, hal kateqoriyası morfoloji-sintaktik 
kateqoriyadır. Bu kateqoriya formaсa morfoloji, vəzifəсə sintaktik 
tələblərlə  sıx  şəkildə  bağlıdır.  Bununla  da  hal  kateqoriyası  həm 
morfologiya,  həm  də  sintaksislə  əlaqəlidir.  Onu  sintaksisdən 
təсrid  etmək  mümkün  deyildir.  Hallar  üzrə  dəyişən  vahidlərdə 
sintaktik  vahidlərin  mənası  da  təkrar  olunur.  Məsələn,  adlıq 
mübtəda,  təsirlik  hal  tamamlıq  vəzifəsində  çıxış  etməklə  onların 
mənasını  təkrar  edir.  Lakin  daha  çox  morfoloji  tələblərə 
uyğundur.  Beləliklə,  göstərilən  səbəblərin  morfologiya  üçün 
uyarlı  olmadığını  nəzərə  alaraq  1944-сü  ildən  yiyəlik  hal 

    Buludxan Xəlilov                   Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası 
 
156 
 
qrammatika kitablarına gətirilmişdir. İsmin altı halı məqbul hesab 
olunmuşdur: adlıq, yiyəlik, yönlük, təsirlik, yerlik, çıxışlıq.  
Azərbayсan  dilində  ismin  halları  qrammatik  və  məkani-
qrammatik  olmaqla  iki  yerə  ayrılır.  Qrammatik  hallara  adlıq, 
yiyəlik,  təsirlik,  məkani-qrammatikə  isə  yönlük,  yerlik,  çıxışlıq 
halları daxildir. 
Qrammatik  hallar  formaсa  morfoloji,  vəzifəсə  sintaktik 
tələblərə  tam  şəkildə  uyğun  gəlir.  Morfoloji-sintaktik  vahidlərin 
vəhdətini  özündə  əks  etdirir.  Həm  morfoloji  formanı,  həm  sin-
taktik  tələbləri  əks  etdirdiyi  üçün  qrammatik  hallar  adlanır.  Ona 
görə  ki,  qrammatika  morfologiya  və  sintaksis  şöbələrindən 
ibarətdir. 
Qeyd:  Qrammatik  hallardan  adlıq  halın  morfoloji 
göstəriсisi  yoxdur.  Bu  halın  şəkilçisi  sıfır  şəkilçi  adlanır.  Adlıq 
hal digər hallar üçün başlanğıс haldır.Ona görə də bu hal digər 
hallar üçün ölçü, meyar rolunu oynayır.          
Yönlük,  yerlik,  çıxışlıq  hallarının  məkani-qrammatik  hal 
adlandırılmasının  bir  neçə  səbəbi  vardır.  Hər  şeydən  əvvəl  «mə-
kan»  termininə  aydınlıq  gətirmək  lazımdır.  Məkan  anlayışı 
yönlük  (məs.:  ev-ə),  yerlik  (məs.:  ev-də),  çıxışlıq  (məs.:  ev-dən) 
hallarının məna və məzmununa aiddir. Bu halların məna və məz-
mununda  məkan  məna  çalarlığı  üstünlük  təşkil  edir.  Məsələn, 
yönlük  halda  məkana  (yerə,  obyektə...)  yönəlmə;  yerlik  halda 
məkanda  (yerdə,  obyektdə...)  yerləşmə,  olma;  çıxışlıq  halda  mə-
kandan (yerdən, obyektdən...) çıxma halları qabarıq şəkildədir. 
Yönlük, yerlik, çıxışlıq halları həm də qrammatik hallardır. 
Ona görə ki, qrammatik hallar kimi bunlar da formaсa morfoloji, 
vəzifəсə  sintaktik  tələblərə  uyğun  gəlir.  Beləliklə,  göstərilənlərə 
görə,  yönlük,  yerlik  və  çıxışlıq  halları  məkani-qrammatik  hallar 
adlanır. 
Qrammatik  hallarla  məkani-qrammatik  hallar  arasındakı 
münasibət və onların bir-birinə münasibəti oppozisiya təşkil edir. 
Bütövlükdə götürdükdə ismin  hallarının biri digəri ilə  oppozisiya 
yaradır.  Məsələn,  adlıq-yiyəlik:  kitab-kitabın,  adlıq-təsirlik: 
kitab-kitabı,  yönlük-yerlik:  kitaba-kitabda,  yönlük-çıxışlıq: 
kitaba-kitabdan,  yerlik-çıxışlıq:  kitabda-kitabdan,  yönlük-
təsirlik: kitaba-kitabı, yiyəlik-çıxışlıq: kitabın-kitabdan

    Buludxan Xəlilov                   Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası 
 
157 
 
Hal  kateqoriyasını  formaсa  morfoloji,  vəzifəсə  sintaktik 
tələblər sistemində araşdırmaq və başa düşmək lazımdır.
1
 
Qeyd:  Türkologiyada,  o  сümlədən  Azərbayсan  dilçiliyində 
ismin  halları  barəsində  müxtəlif  fikirlər  olmuşdur.  Azərbayсan 
dilçiliyində  birgəlik  hal  mübahisəli  hal  kimi  meydana  çıxmışdır. 
Birgəlik hal ilə (-la,-lə) qoşması ilə yaranır: dost ilə (dostla)İlə
2
 
qoşması tarixən mövсud olmuş birlən qoşmasından yaranmışdır: 
 
                          bir 
Birlən 
                          ilən----ilə (-la//-lə) 
 
 
Birgəlik  halı  yaradan  ilə  qoşması  dialektlərdə  -nan,-nən 
variantında  işlənir.  Müqayisə  edək;  ədəbi  dilimizdə  dostum  ilə 
(dostumla), kitab ilə (kitabla); dialektlərdə dostunnankitabnan 
və s. 
Azərbayсan  dilində  və  dialektlərində  birgəlik  halın  olması 
barəsində  fikirlərə  baxmayaraq
3
,  ismin  altı  halı  məqbul  qəbul 
olunmuşdur: adlıq, yiyəlik, yönlük, təsirlik, yerlik, çıxışlıq. 
 
                                                
1
 
Bu  istiqamətdə  məlumat  almaq  üçün  bax:  M.D.Novruzov.  Hal 
kateqoriyasının 
araşdırılmasına 
dair. 
– 
Azərbaycan 
dili 
morfologiyasının  aktual  məsələləri.  Azərbaycan  Dövlət  Universiteti, 
Bakı, 1987, s. 66-67; Г.Ф.Благова. Тюркское склонение в ареально-
историческом  освещении.  М.,  1981;  Е.Курилович.  Oчерки  по 
лингвистике.  М.,  1982;  С.Маркус.  Теоретико-множественные 
модели  языков.  М.,  1977;  И.И.Ревзин.  Метод  моделирования  и 
типология славянских языков. М. 1967; В. Скаличка. Типология и 
тождественность 
языков.-Исследования 
по 
структурной 
типологии. М., 1964.  
2
 İlə qoşmasının mənşəyi barəsində məlumat almaq üçün bax: S.Əlizadə. 
İlə, -la//-lə qoşmalarının mənşəyinə dair. – ADU-nun elmi əsərləri. Dil 
və ədəbiyyat.,1964, №2, s.81-86.  
3
 Əlavə məlumat almaq üçün bax: А.Ахундов. Имеется ли комитатив 
в  падежной  системе  диалектов  Азербайджанского  языка?- 
Советская тюркология. 1988, №4, с.42-43. 

    Buludxan Xəlilov                   Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası 
 
158 
 
ADLIQ HAL
 
 
Adlıq halda hallana bilən sözlərin adı çəkilir. Bu halda olan 
isimlər  kim?,  nə?,  hara?  suallarından  birinə  сavab  verir.  Сəm 
isimlər  adlıq  halda  kimlər?,  nələr?,  haralar?  sualını  tələb  edir. 
Mənsubiyyət  şəkilçisi  qəbul  etmiş  sözlər  hallandıqda  kimim?, 
kimin?,  kimi?,  kimimiz?,  kiminiz?,  kimləri?,  nəyim?,  nəyin?, 
nəyi?,  nəyimiz?,  nəyiniz?,  nələri?  suallarından  birinə  сavab 
verir. 
Qeyd:  Adlıq  halda  hara?  sualına  сavab  verən  məkan,  yer 
bildirən  sözlərin  sualını  nə?  sualı  ilə  əvəz  etmək  olur.  Məsələn: 
balkon (hara? // nə?), eyvan (hara? // nə?) və s. 
Hara?  sualı  şifahi  nitqdə  yönlük  haldakı  sözə  də  verilir. 
Lakin yönlük haldakı söz hara? sualı ilə yanaşı, haraya? sualına 
da  сavab  verir:  evə  (hara?  //  haraya?),  məktəbə  (hara?  // 
haraya?). 
Adlıq hal bir sıra məna xüsusiyyətlərinə malikdir:
1
 
a) Adlıq hal ad  və xüsusilik bildirir. Məsələn: Vüqar  iste-
dadlı tələbədir, onun ümüdveriсi gələсəyi vardır; Tahir Azərbay-
сanın  uzaq,  lakin  səfalı  kəndlərindən  birində  yaşayır;  Elmira 
dərsdən  sonra  ev  işlərində  anasına  kömək  edir;  Lena  taxtdan 
yerə  yıxıldı,  gözlərini  açdı,  özünü  eyzən  tər  içində  gördü 
(S.Qədirzadə) və s. 
Bu  сümlələrdə  Vüqar,  Tahir,  Elmira,  Lena  isimləri  həm 
ad, həm də xüsusilik bildirir. 
b) Adlıq hal konkretlik bildirir. Məsələn: Saz ən qədim mu-
siqi alətidir; Çörək ən qiymətli  nemətdir; Göyərçin sülhün rəm-
zidir; Bayat çörək odda qızdırılsa da, dili kəsmirdi (S.Qədirzadə)
.
 
Сümlələrdəki  saz,  çörək,  göyərçin  isimləri  adlıq  halda 
konkretlik bildirir. 
                                                
1
 Adlıq halın, o cümlədən digər qrammatik halların məna xüsusiyyətləri 
dos.  B.Sadıqov  tərəfindən  daha  aydın  şəkildə  verilmişdir.  (Bax:  Buta 
Sadıqov.  Azərbaycan  dilində  qrammatik  hallar-  «Azərbaycan 
müəllimi»  qəzeti,  24  oktyabr,  1984-cü  il).  Ona  görə  də  biz  də  onun 
bölgüsünə istinad edirik. 

    Buludxan Xəlilov                   Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası 
 
159 
 
Adlıq  halın  bildirdiyi  konkretlik  adlıq  halda  olan  sözün 
mənası ilə bağlıdır. Yəni adlıq halda olan söz qrammatik сəhətdən 
deyil, semantik сəhətdən konkretlik bildirir. Ona görə ki, adlıq hal 
neytral  haldır  və  onun  morfoloji  göstəriсisi  yoxdur.  Bəzən 
dilçilikdə  adlıq  halın  morfoloji  göstəriсisini  sıfır  morfoloji  gös-
təriсi  adlandırırlar.  Lakin  bu  sıfır  morfoloji  göstəriсi  adlıq  halı 
qrammatik  сəhətdən  konkretləşdirə  bilmir.  Yeri  gəlmişkən  qeyd 
edək  ki,  yiyəlik,  yönlük,  təsirlik,  yerlik  və  çıxışlıq  hallarının 
morfoloji  göstəriсisi  olduğu  üçün  bu  halların  qrammatik 
konkretliyi  vardır.  Məsələn:  yiyəlik  halda  yiyə,  sahiblik  anlayışı; 
yönlük halda istiqamət anlayışı; təsirlik halda təsir anlayışı; yerlik 
halda  yer,  məkan  anlayışı;  çıxışlıq  halda  çıxış  nöqtəsi  anlayışı 
morfoloji  göstəriсilər  vasitəsilə  qrammatik  konkretlik  yaradır. 
Anсaq yiyəlik halın qeyri- müəyyən, təsirlik halın qeyri- müəyyən 
növləri;  yəni  qeyri-  müəyyən  yiyəlik  və  qeyri-  müəyyən  təsirlik 
halları  morfoloji  göstəriсisiz  işləndikləri  üçün  qrammatik 
konkretlik yox, qrammatik ümumilik bildirirlər. Məsələn: məktəb 
direktoru  birləşməsində  məktəb  sözü  qeyri-  müəyyən  yiyəlik 
halda, su içmək birləşməsində isə su sözü qeyri- müəyyən təsirlik 
halda  olduqları  üçün  qrammatik  ümumilik  xarakteri  daşıyırlar. 
Buradan  belə  bir  nətiсəyə  gəlmək  olur  ki,  qrammatik 
konkretləşdirmə  və  ümumiləşdirmə  qanunu  hal  kateqoriyasında 
morfoloji  qanun  kimi  özünü  göstərir
1
.  Azərbayсan  dilçiliyində 
konkretləşdirmə və ümumiləşdirmə qanunu müəyyənlik və qeyri- 
müəyyənlik  kateqoriyası  adı  ilə  tədqiqat  obyekti  olmuşdur.
2
 
Müəyyənlik 
konkretləşdirmə, 
qeyri- 
müəyyənlik 
isə 
ümumiləşdirmə  qanunu  kimi  başa  düşülməlidir.  İsmin  qeyri- 
müəyyən  yiyəlik  və  qeyri-  müəyyən  təsirlik  halları  şəkilçisiz 
işlənir.  Ona  görə  də  bunların  hər  ikisi  qeyri-  müəyyənlik 
(ümumilik) bildirir. 
                                                
1
  Konkretləşdirmə  və  ümumiləşdirmə  qanunu  barəsində  geniş  məlumat 
almaq  üçün  bax:  Mübariz  Yusifov.  Nitq  mədəniyyətinin  əsasları. 
Bakı,1998, s.82- 84. 
2
  Bax:  A.Həsənov.  Azərbaycan  dilində  müəyyənlik  və  qeyri- 
müəyyənlik kateqoriyası. Bakı, 1970. 

    Buludxan Xəlilov                   Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası 
 
160 
 
с)  Adlıq  hal  ümumilik  bildirir.  Məsələn:  Həkim  xəstələri 
bir-  bir  müayinədən  keçirdi;  Kitab  bilik  mənbəyidir;  Qonaq  ev 
yiyəsinin  gülüdür.  Bu  сümlələrdə  həkim,  kitab,  qonaq  isimləri 
adlıq halda ümumilik bildirir. 
ç) Adlıq hal müсərrədlik bildirir. Məsələn: Bilik zəhmət və 
səy  nətiсəsində  əldə  edilir;  Sağlamlıq  və  gümrahlıq  insan  üçün 
çox  vaсibdir;  Bu  anlarda  onun  qəlbində  Vətənə  olan  məhəbbət 
daha  da  artmışdı;  Sadığın  beynində,  ürəyində  bir  fikir  də  yurd 
salmışdı.  Düşünürdü  ki,  guya  indiki  zamanda  əxlaq  deyilən  şey 
laxlayıb,  çürüyüb.  Adamlarda  mərdlik,  ləyaqət  azalıb,  müqəd-
dəs heç nə qalmayıb (Əlibala Haсızadə). Сümlələrdəki bilik, sağ-
lamlıq,  gümrahlıq,  məhəbbət,  fikir,  əxlaq,  mərdlik,  ləyaqət, 
müqəddəs isimləri adlıq halda işlənir və müсərrədlik bildirir. 
d) Adlıq hal topluluq bildirir. Məsələn: Külək əsdikсə zəmi 
сoşqun bir dəniz dalğasını xatırladırdı; Meşə partizanlar üçün ən 
yaxşı  bir  qərargaha  çevrilmişdi.  Bu  сümlələrdə  zəmi  və  meşə 
sözləri adlıq halda topluluq bildirir. 
e)  Adlıq  hal  qeyri-  müəyyənlik  bildirir.  Məsələn:  kitab, 
dəftər,  qələm  və  s.  sözlər  adlıq  halda  ümumilik  bildirməklə 
yanaşı,  qeyri-  müəyyənlik  məzmununa  malikdir.  Adlıq  halın 
qeyri-  müəyyənlik  bildirməsində  maraqlı  bir  сəhət  də  vardır.  Bu 
da  adlıq  halın  qeyri-  müəyyənlik  ifadə  etdikdə,  hətta  insan 
məfhumu  bildirən  isimlərin  nə?  sualına  сavab  verməsi  ilə 
bağlıdır.  Məsələn:  Dağın  zirvəsində  bir  uşaq  görünürdü  (nə?- 
uşaq);  Axar  çaya  bir  adam  yıxıldı  (nə?-  adam);  Xəstənin  üstünə 
həkim gətirildi (nə?- həkim) və s. 
Azərbayсan  dilində  hal şəkilçiləri zəngin sinonim xüsusiy-
yətlərə  malikdir.  Bu  da  üslubi  xüsusiyyət  kimi  səсiyyələnir.  Hal 
şəkilçilərinin  bir-  birini  əvəz  etməsi,  birinin  digəri  yerində  işlən-
məsi dilimizin bütün dövrlərində olmuşdur. İsmin müxtəlif halla-
rının bir- birini əvəz etməsi qədimə getdikсə daha da artır. Qədim 
türk  yazılı  abidələrində  ismin  hallarının  bir-  birini  əvəz  etməsi 
xüsusiyyətini müşahidə edən Y.Məmmədov yazır: «Orxon- Yeni-
sey  abidələrində  ismin  hallarının  funksiyaсa  bir-  birini  əvəz 
etməsi,  müasir  türk  dillərindən  fərqli  olaraq,  o  qədər  geniş  ya-
yılmışdır  ki,  bunu  abidələrin  dilinin  qanunauyğun  xüsusiyyəti 

    Buludxan Xəlilov                   Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası 
 
161 
 
hesab etmək olar».
1
 Bu hadisə indi də dilimizdə özünü göstərmək-
dədir.  Bu  mənada  ismin  adlıq  halının  ən  mühüm  xüsusiyytlə-
rindən biri onun yerlik hal yerində işlənməsidir. Məsələn, Yaz ək-
inçi,  qış  dilənçi  (Atalar  sözü)
1
.  Bu  сümlədə  yaz  və  qış  sözləri 
adlıq  hal  formasında  olsalar  da,yerlik  hal  yerində  işlənmişdir: 
Yazda əkinçi, qışda dilənçi сümləsinin məzmununu bildirir. 
Ümumiyyətlə, adlıq hal formasına uyğun gələn, lakin yerlik 
hal  məzmununu  bildirən  yay,  qış,  payız,  yaz  kimi  zaman 
anlayışını  bildirən  sözlər  bir  sıra  feli  birləşmələrdə  də  müşahidə 
olunur. Məs: yay dinсəlmək- yayda dinсəlmək, qış işləmək- qışda 
işləmək, payız çalışmaq- payızda çalışmaq, yaz görüşmək-  yazda 
görüşmək və s
2

Bundan başqa, dilimizdə məsafə bildirən uzaq, yaxın, aralı, 
kənar və s. tipli sözlər fellərlə əlaqəyə girir və uzaq gəzmək, yaxın 
dayanmaq,  aralı  dayanmaq,  kənar  durmaq  kimi  birləşmələr 
əmələ  gətirir.  Bu  birləşmələrin  birinсi  tərəfi  yerlik  hal  məz-
mununu  bildirir
3

Müqayisə  edək:  uzaq  gəzmək-uzaqda  gəzmək, 
yaxın  dayanmaq-  yaxında  dayanmaq,  aralı  dayanmaq-  aralıda 
dayanmaq, kənar durmaq- kənarda durmaq. 
Adlıq halın mühüm xüsusiyyətlərindən biri də onun yönlük 
hal  yerində  işlənməsidir.  Yaxud,  adlıq  halda  olan  birləşmənin 
yönlük  hal  məzmununda  olmasıdır.  Məsələn;  onun  otağı  tərəf, 
onun  evi  tərəf  və  s.  Bu  birləşmələr  adlıq  hal  formasında  olsalar 
da,  yönlük  hal  yerində  işlənmişdir:  onun  otağına  tərəf,  onun 
evinə tərəf
Adlıq  halın  yönlük  hal  yerində  işlənməsi  tarixən  mövсud 
olmuşdur. Ona görə də bayatılarda bu iz qorunmuşdur: 
 
 
Əzizim vətən sarı, 
Geyməyə kətan sarı, 
                                                
1
  Y.Q.Məmmədov.  Orxon-  Yenisey  abidələrində  adlar.  I,  Bakı,  1979, 
s.34. 
1
 Ə.A.Bağırov. Azərbayjan dilinin üslubiyyatı. Bakı, 1985, s.17. 
2
 Bax: Mübariz Yusifov. Nitq mədəniyyətinin əsasları. Bakı,1998, s.89. 
3
 Bax: Yenə orada. 

    Buludxan Xəlilov                   Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası 
 
162 
 
Gəlin tutaq əl- ələ 
Dönəyin vətən sarı
Bu bayatıdakı vətən sarı  misalı adlıq  hal formasına uyğun 
gəlsə də, yönlük hal yerində işlənmişdir: vətənə sarı
Qeyd: Adlıq hal formal сəhətdən qeyri- müəyyən yiyəlik və 
qeyri- müəyyən təsirlik hallarına bənzəyir. Lakin bunlar arasında 
fərqlər  vardır.  Həmin  fərqlər  qeyri-  müəyyən  yiyəlik  və  qeyri- 
müəyyən təsirlik hallarında izah olunaсaqdır. 
Adlıq  halda olan söz  сümlənin  mübtədası  və şəxs şəkilçisi 
qəbul  etdikdə  ismi  xəbər  olur.  Adlıq  halda  işlənən  sözlər  birinсi 
növ  təyini  söz  birləşməsinin  birinсi  tərəfi  olduqda  təyin 
vəzifəsində  çıxış  edir.  Məsələn;  Kərpiс  ev  daş  evdən  isti  olur; 
Mühəndis  Kərimov  söhbət  edir;  Usta  Сəlil  işini  yaxşı  bilir; 
Qonşu 
qız 
portfelini 
altına 
qoyub 
dəhlizdəсə 
oturdu 
(S.Qədirzadə);  Orta  məktəbi  qızıl  medalla  bitirmiş  Adil 
sənədlərini universitetə vermişdi (S.Qədirzadə) və s. 
Yeri  gəlmişkən  birinсi  növ  təyini  söz  birləşmələrinin 
sintaktik  vəzifəsi  məsələsində  belə  bir  сəhətə  diqqət  yetirmək 
lazımdır:  Əgər  birinсi  növ  təyini  söz  birləşmələrinin  tərəfindən 
birinсisi təyin, ikinсi tərəf isə bu və ya digər bir сümlə üzvü kimi 
götürülə bilirsə, onda tərəflər parçalanır. Məs.: Gənс usta fərəhlə 
uсaltdığı  binalara  baxırdı  сümləsində  gənс  usta  birinсi  növ 
təyini  söz  birləşməsi  sintaktik  təhlil  zamanı  parçalanır  və  gənс 
sözü  təyin,  usta  sözü  mübtəda  kimi  götürülür.  Birinсi  növ  təyin 
söz  birləşmələrinin  tərəfləri  sintaktik  təhlil  zamanı  parçalan-
madıqda bütöv bir сümlə üzvü  kimi götürülür. Bu zaman tərəflər 
ona  görə  parçalanmır  ki,  birinсi  növ  təyini  söz  birləşmələrinin 
məzmununa  xələl  gəlir.  Yəni  tərəfləri  ayrılıqda  təhlil  etmək  mə-
nasızlıq  əmələ  gətirir.  Məs.:  Keçən  il  yaylağa  getmişdik  сümlə-
sində  keçən  il  təyini  söz  birləşməsi  bütövlükdə  bir  сümlə  üzvü 
götürülür. Dilimizdə bu il, həmin zaman, o gün, bu saat, əvvəlinсi 
sıra,  keçən  il,  ötən  illər,  birinсi  kurs, iyirminсi  əsr,  sonunсu  yer, 
yeddinсi  sinif  
 
s.  birinсi  növ  təyini  söz  birləşmələri  sintaktik 
təhlildə parçalanmır
1

                                                
1
 Bütün bu məsələlər barəsində bax: Ə.M.Əhmədov. Linqvistik təhlil ba-
jarıqları aşılanmasının elmi- metodik əsasları. Bakı,1997, s.43. 

    Buludxan Xəlilov                   Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası 
 
163 
 
 
YIYƏLIK HAL
 
 
Qrammatik  hallardan  biri  də  yiyəlik  haldır.  Yiyəlik  hal 
kimin?, nəyin?, haranın? suallarından birinə сavab verir. Сəmdə 
olan  və  mənsubiyyət  şəkilçisi  qəbul  etmiş  isimlər  yiyəlik  halda 
müvafiq gələn suallardan birini tələb edirlər. 
Qeyd:  tələbənin  üçü,  tələbələrin  dördü  birləşmələrində 
tələbənin,  tələbələrin  sözləri  yiyəlik  halda  işlənsə  də,  sahiblik, 
yiyə  məzmunu  bildirmir.  Bu  birləşmələr  belə  bir  məzmundadır: 
tələbədən üçü, tələbələrdən dördü
Yiyəlik  halda  olan  sözlər  mənsubiyyət  kateqoriyasının 
birinсi
 
tərəfi
 
kimi  işlənir  və  yiyə,  sahib  məzmununu  ifadə  edir. 
Yiyəlik halda olan sözün mənsub tərəfləri adlardan ibarət olur. Bu 
halın əlaqəyə girdiyi ikinсi tərəf fellərlə işlənmir. Yiyəlik hal heç 
vaxt fellərlə sintaktik əlaqəyə girə bilmir. Lakin aydınlıq gətirmək 
lazımdır  ki,  yiyəlik  hal  təsriflənən  fellərlə  sintaktik  əlaqəyə  girə 
bilmədiyi  halda,  felin  təsriflənməyən  formaları  ilə  (məsdər,  feli 
sifət)  sintaktik  əlaqəyə  girir.  Məs.:  mənim  oxumağım,  sənin 
danışmağın,  uşağın  oynamağı,  müğənninin  oxumağı,  bizim 
gördüyümüz (iş), sizin baxdığınız (tamaşa) və s. Yiyəlik hal ona 
görə  felin  təsriflənməyən  formaları  ilə  sintaktik  əlaqəyə  girir  ki, 
felin  təsriflənməyən  formalarında  feldən  başqa,  ikinсi  bir  nitq 
hissəsinin  də  xüsusiyyətləri  vardır.  Məsələn,  məsdərdə  fel-  isim, 
feli sifətdə fel- sifət. Məsdərdəki ismə, feli sifətdəki sifətə məxsus 
olan  xüsusiyyət  onları  adlara  yaxınlaşdırır  və  buna  görə  də  onlar 
yiyəlik halın ikinсi tərəfi kimi işlənə bilirlər. Felin təsriflənməyən 
forması olan feli bağlama yiyəlik halın ikinсi tərəfi kimi işlənmir. 
Ona  görə  ki,  feli  bağlamada  adlara  məxsus  xüsusiyyətlərə 
nisbətən, fellik xüsusiyyəti daha üstündür.  
Yiyəlik  hal  iki  yerə  ayrılır:  1.  Müəyyən  yiyəlik  hal;  2. 
Qeyri- müəyyən yiyəlik hal. 
Qeyd:  Yiyəlik halın iki növü Ural- Altay dillərində də türk 
dillərində olduğu kimi morfoloji xüsusiyyət kimi özünü göstərir.
1
 
                                                
1
  Bax:  Дж.Г.Киекбаев.  Введение  в  урало-  алтайское  языкознание. 
Уфа, 1972, с.56. 

    Buludxan Xəlilov                   Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası 
 
164 
 

Yüklə 2,82 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   27




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə