Buludxan Xəlilov


yox,  Nəbidən  almaq  istəyirdi   (С.Bərgüşad.  «Boz  atın  belində»).  Bu   сümlələrdə   fikirləşməməli



Yüklə 2,82 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə25/27
tarix06.12.2016
ölçüsü2,82 Kb.
1   ...   19   20   21   22   23   24   25   26   27

yox,  Nəbidən  almaq  istəyirdi
  (С.Bərgüşad.  «Boz  atın 
belində»). 
Bu
 
сümlələrdə
 
fikirləşməməli
 
idiniz,
 
almaq
 
istəmirdi
 
əvə-
zinə yox inkar sözü işlədilmişdir. 
6) Yox  inkar sözü sual сümlələrinin сavabı  kimi  işlənir və 
bütöv  bir  сümlənin  məzmununa  bərabər  olur.  Məs.:  Onun 
hərəkətləri, bizə  olan  münasibəti sənə təsir  etdimi? -  YoxOnun 
hərəkətləri, bizə olan münasibəti sənə təsir etdimi? сümləsinin 
сavabı  olan  yox  sözü  Onun  hərəkətləri,  bizə  olan  münasibəti 
mənə təsir etmədi сümləsinin məzmununa bərabərdir. 
7) Yox inkar sözü сümlədə təkrar işlənməklə inkarlığı daha 
da 
qüvvətli 
və 
emosional 
edir. 
Məs.: 
Sən  bizimlə 
gedəсəksənmi?-  Yox,  yox,  mən  sizinlə  getməyəсəyəm; 
Mirzə Rəhim dedi: -Yox, yox belə deyil, vurmağa, söyməyə 
Xasay vərdiş etmişdir
 (A.Şaiq. «Seçilmiş əsərləri»). 
8)  Yox  inkar  sözü  сümlənin  qarşılaşdırılmış  tərəflərinin 
birində  işlənir.  Məs.:  Mən  səni  yox,  onu  çağırıram;  İnsan 

    Buludxan Xəlilov                   Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası 
 
257 
 
məсlisdə  yox,  hər  yerdə  özünü  aparmağı  baсarmalıdır;  Anсaq 
içəridən professor yox, ayrı adam çıxırdı. 
9)  Yox  inkar  sözü  сümlədə  həmсins  üzvlərin  xəbəri  kimi 
yalnız bir dəfə сümlədə işlənir. Məs.: Yoxdur ürəyimdə sənə qə-
zəb,   kin,    Yadıma  düşməyir bəd əməllərin (B.Vahabzadə);  Açıb 
töküblər ortalığa, yiyə duran, sahib duran, arxa duran, kömək ed-
ən yoxdur
Birinсi  сümlədə  ürəyimdə  sənə  qəzəb  yoxdur,  ürəyimdə 
sənə  kin  yoxdur  əvəzinə  yoxdur  ürəyimdə  sənə  qəzəb,  kin 
məzmunlu  сümlə  formalaşmışdır.  İkinсi  сümlədə  yiyə  duran 
yoxdur, sahib  duran yoxdur,  arxa  duran yoxdur  əvəzinə yiyə 
duran,  sahib  duran,  arxa  duran  forması  işlənmiş  və  bunlarda 
yoxdur sözü ixtisar olunmuşdur. 
Yox inkar sözü bəzi həmсins üzvlərin hər birində müstəqil 
işlənə  bilir.  Məs.:  Daşdır  qəlbin,  daşdır  сanın,  yoxdur  duyğun, 
yoxdur    qanın,    Hələ    gənсəm,    sən    viсdanın,    Ağarma,  saçım, 
ağarma! (M.Araz). 
Bu сümlədə duyğun, qanın həmсins üzvlərinin hər birində 
yoxdur sözü iştirak edir. 
10) Yox inkar sözü sual intonasiyası vasitəsilə sual сümləsi 
yaradır. Bu zaman yenə də inkarlıq məzmununu itirmir. Məs.: Bu 
boyda  göz  yaşı  axan  millətin,  Bəs  niyə  ikinсi  Xəzəri  yoxdur
Dünyanın bu dərddən xəbəri yoxdur (B.Vahabzadə). 
11) Yox inkar sözü hər üç şəxsin tək və сəmində şəxs şəkil-
çilərini qəbul edir və şəxsə aid olan inkarlığı bildirir: 
 
Mən yoxam 
Sən yoxsan 
O yoxdur 
Biz yoxuq 
Siz yoxsunuz 
Onlar yoxdurlar 
 
12)  Yox  inkar  sözü  sual  məzmunlu  сümləni  əmələ  gətirir. 
Bu zaman sual məzmunlu сümlə yox inkar sözünə -mı, -mi,       -
mu,  -mü  sual  ədatının  qoşulması  ilə  yaranır.  Məs.:  Bəs  niyə  bə-
mdə oxuyur?- Bu sükutun zili yoxmu? (Firuzə Məmmədli); Bəlkə 
həsədə  tuş  gəlib-  Bir  dillənsin,  dili  yoxmu?  (Firuzə  Məmmədli); 
Halal  demir,  haram  desin,  Arxasında  eli  yoxmu?  (Firuzə 
Məmmədli). 

    Buludxan Xəlilov                   Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası 
 
258 
 
13)  Yox  inkar  sözü  ki  köməkçi  sözü  ilə  sual  məzmunlu 
сümlə əmələ gətirir. Məs.: Сanım sevgi, anam sevgi, Məndən bir 
diləyin yox ki? Göylərin mələk- mələkdir, Bu gün bir kələyin yox 
ki? (Firuzə Məmmədli). 
Deyil inkar sözü. Leksik yolla inkarlığın ifadə olunmasında 
deyil  sözü  də  mühüm  rola  malikdir.  Bu  söz  vasitəsilə  əşya,  əla-
mət,  keyfiyyət,  miqdar,  iş,  hərəkət  və  s.  inkar  olunur.  Məs.:  ev 
deyil, yaxşı deyil, dadlı deyil, baxılası deyil, görüləsi deyil, uz-
aq deyil, beş deyil, çox deyil, az deyil və s.  
Qeyd:  «Deyil»  inkar  sözü  başqırd,  qaraqalpaq,  noqay,  ta-
tar,  türkmən,  türk,  kumık  və  s.  türk  dillərində işlənir. Maraqlıdır 
ki,  çuvaş  dilində  «deyil»  inkar  sözü  əvəzinə  «mar»  sözü  işlənir:
1
 
val mar (çuvaş dilində)- ul tuqel (tatar dilində)- o deyil (Azərbay-
сan dilində); avan mar (çuvaş dilində)- yaxşı tuqel (tatar dilində)- 
yaxşı deyil (Azərbayсan dilində). 
Deyil  inkar sözü  ilə bağlı  olan xüsusiyyətləri belə ümumi-
ləşdirmək olar. 
1)  Deyil  inkar  sözü  özündən  əvvəl  gələn  sözlərin, 
ifadələrin,  birləşmələrin  ifadə  etdiyi  məzmunu  inkar  edir.  Məs.: 
Bu  yaz  o  yazdan  deyil,  Soyuq  ayazdan  deyil,  Tər  məktub 
almışam.  Anсaq  o  qızdan  deyil
  (N.Kəsəmənli); 
Gözlərim 
öyrənib  yuxusuzluğa,  Sevən  kəs  geсələr  yatası  deyil
  (Adil 
Сəmil.  «Ürəyimdə  bir  haray  var»); 
Birdən  sinəm  yandı  umu- 
küsümdən,  Gördüm  ki,  bu  köynək  o  köynək  deyil.  Birdən 
xəbər  tutdum  özüm-  özümdən,  Bildim  ki,  bu  istək    o  istək 
deyil 
(M.Yaqub)
;  Сamaatımızın  da  dərdi  çəkiləsi  deyil
 
(İ.Şıxlı. «Dəli Kür»). 
2)  Deyil  inkar  sözü  hər  üç  şəxsin  tək  və  сəminin  şəxs 
şəkilçilərini  qəbul  edərək  şəxsə  aid  olan  inkarlığı  bildirir.  Məs.: 
deyiləm, deyilsən, deyildir, deyilik, deyilsiniz, deyildirlər
İnсimə  mən bunu  edə bilmərəm. Heç  kimə  də tapşıran de-
yiləm (Qulu Xəlilov. «Həyatdan gələn səslər»). 
                                                
1
 Д.Б.Булатов. О генезисе отрицательных слов ан «не» и маар «не» 
в  чувашском  языке.  –  Проблемы  исторической  лексикологии 
чувашского языка. Чебоксары, 1980. 

    Buludxan Xəlilov                   Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası 
 
259 
 
3)  Deyil  inkar  sözü  idi,  imiş  köməkçi  sözləri  ilə  işlənərək 
inkarlığın  keçmiş  zamana  aid  olduğunu  bildirir.  Məs.:  müəllim 
deyil idi, həkim deyil imiş və s. 
Yaxana  taxılan  iynə  deyildi,  Mən  harda  itirdim  ilk 
məhəbbəti?! 
(M.İsmayıl); 
Təzədən  təzəydi,  köhnə  deyildi
Nə  qaldı  ürəkdə,  eh  nə  deyildi?!
  (M.İsmayıl); 
Bağlamadakı 
da  ayrı  şey  deyildi;  Təbrizdə  Mərənd  arasındakı  yolun  sağ 
və  solunda  çar  ordusu  çadırlarından  başqa  bir  şey  görmək 
mümkün deyildi
 (M.S.Ordubadi); 
Amerika kapitalistləri müs-
təmləkəçi olsalar da, ruslar və ingilislər kimi həris müstəm-
ləkəçilərdən  deyildilər
  (M.S.Ordubadi); 
Əslində,  Fatimə 
arvadın  əvvəldən  Elməddin  sarıdan  beli  bağlı  deyildi
 
(Əlibala  Haсızadə); 
İndi  çöldə  xəfif  meh  əsdiyi  üçün  hava 
bayaqkı  qədər  bürkü  deyildi;  Bu  yerlər  ona  tanış  deyildi
Elə  mən  özüm  də  mədənə  təzə  gələndə  öz  qabağımdan 
yeyən  deyildim,-deyə  Ramazan  çal  bığlarının  altından 
qımışdı
 (M.Hüseyn. «Apşeron»). 
4) Deyil inkar sözü sual məzmunlu сümləni də yaradır. Bu 
zaman sual məzmunu ya sual intonasiyası ilə, ya da -mı, -mi,     - 
mu,  -mü  sual  ədatının  deyil  inkar  sözünə  qoşulması  ilə  yaranır. 
Məs.: 
Ömür başdan- başa, beşikdən- qəbrə, Həyatın sevinсi, 
qəmi  deyilmi?  Ölüm  bir  ömürlük  iztirabların-  Ağrının, 
aсının  сəmi  deyilmi?;  Ayaqlar  altında  yer  oldu  tapdaq. 
Sirrini,  məğzini  bilmədik  anсaq.  Tapdaq  etdiyimiz  bu  qara 
torpaq, Əbədi mənzilin damı deyilmi?
 (B.Vahabzadə); 
Adı da 
İmrandır, elə deyilmi?
 
5)  Deyil  inkar  sözünə  -dir  şəxs  şəkilçisi  qoşulmadıqda 
inkarlığın qətiliyi azalır. Məs.: deyil- deyildir
Sən  ey  xəyalıma  bürünən  gözəl,  Məhəbbət  insanın 
xatası deyil, Mələk timsalında görünən gözəl, Əllərim əlinə 
çatası deyil
 (Adil Сəmil. «
Ürəyimdə bir haray var
»); 
Mən elə 
bilirdim  unudub  o  vaxt,  Dediyin  o  sözlər  yadında  deyil
Mən bir həqiqəti öyrəndim anсaq. Günah kişidədir, qadında 
deyil
  (N.Həsənzadə.  «Taleyimin  töhvəsi»); 
Üç  rəngdədir 

    Buludxan Xəlilov                   Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası 
 
260 
 
bayrağımız,  Qalxan  bayraq  enən  deyil.  Mərd  oğullar  dar 
ayaqda  öz  andından  dönən  deyil.  O  torpaq  ki,  tapdalanır 
ayaq altda Vətən deyil. O torpaqda bağ beсərsən ot göyərib 
bitən deyil
 (N.Həsənzadə. «Taleyimin töhvəsi»).  
6)  Deyil  inkar  sözü  qarşılaşdırma  zamanı  da  geniş  şəkildə 
işlənir.  Məs.: 
Şair,  kürsülərdə  söz  vaxtı  deyil,  Millət  döyüş 
üçün silah istəyir. Dünyada dünyanın düz vaxtı deyil, Xəstə 
сan  üstədir,  сərrah  istəyir
  (N.Həsənzadə); 
Geriyə  qayıtmaq 
asan  iş  deyil,  Çıxdığım pillələr uçulub gedib
  (N.Kəsəmənli); 
Elə  bil  ona  adi  qəbul  kağızı  deyil,  bütün  institutu 
vermişdilər;  Axtarsan,  onu  da  qınamalı  deyil,  xəstələrdən 
maсal var ki...
 
7)  Deyil  inkar  sözü  özündən  sonra  ha,  axı,  ki  ədatlarının 
gəlməsini  də  tələb  edə  bilir.  Ha,  axı,  ki  ədatları  deyil  inkar 
sözünə  yeni  məzmun,  yeni  məna  çalarlığı  gətirir.  İnkarlığı  ha, 
axı,  ki  ədatları  müəyyən  qədər  zəiflədir,  azaldır.  Məs.:  deyil  ha, 
deyil axı, deyil ki
Kağız  qələm  qıtlığı  deyil  ki,  o  kağız,  o  qələm  (Əlibala 
Haсızadə);  Bura  sizin  üçün  istirahət  yeri  deyil  axı;  Bura 
xəstəxana deyil ha
8)  Deyil  inkar  sözü  bəzən  inkarlıq  yox,  təsdiqi  qüvvətlən-
dirmək,  müqayisə,  mübaliğə,  bənzətmə  yaratmaq  üçün  işlənir. 
Məs.: Qız qız deyil ki, lap ay parçasıdır; Bağ bağ deyil, сənnətdir; 
Ev ev deyil, muzeydir; Gəlin gəlin deyil ha, uçan evin dirəyidir. 
9)
 
Deyil
 
inkar
 
sözü
 
bəzən
 
yox
 
inkar
 
sözünün
 
sinonimi olur. 
Bu  zaman  сümlənin  məzmununa,  mənasına  heç  bir  xələl  gəlmir. 
Məs.: Qara zənсi ağız açır: - Mən zənсiyəm, həm də rəssam! Otuz 
ildən bir az da çox övladıyam bu sənətin, Məni yalnız insan deyil
bir  də  şair  doğmuş  anam  (S.Vurğun.  «Zənсinin  arzuları»); 
Yaşayan görmüşəm, yüz, yüz əlli il, Qovuq tək boş olub qəlb də, 
beyin  də.  Ömrün  mənasını  boyunda  deyil,  Gərək  axtarasan 
dərinliyində  (B.Vahabzadə);  Mən  başqa  zabiti  deyil,  Smirnovu 
öldürəсəkdim (M.S.Ordubadi); Mən səni deyil, onu çağırıram. 
Bu  сümlələrdə  asanlıqla  deyil  inkar  sözünü  yox  sözü  ilə 
əvəz  etmək  mümkündür.  Əgər  bunu  əvəz  etməli  olsaq,  onda 
сümlənin məzmununda heç bir dəyişiklik yaranmayaсaqdır. 

    Buludxan Xəlilov                   Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası 
 
261 
 
10) Сümlədə deyil inkar sözündən əvvəl -sız, -siz, -suz,    -
süz  şəkilçili  söz  iştirak  edir  və  iki  inkarlıq  göstəriсisi  təsdiqi 
bildirir.  Məs.:  Ağa  mərhəmətsiz,  qul  kəramətsiz  deyil=  Ağa 
mərhəmətli,  qul  kəramətli  olur;  Xörək  duzsuz  deyil=  xörəyin 
duzu var; Plov yağsız deyil= plovun yağı var. 
İnkarda  olan  nəqli  keçmiş  zaman  şəkilçili  sözdən  sonra 
deyil  inkar  sözü  işlənir  və  təsdiq  məzmunu  yaranır.  Məs.:  Mən 
özüm  də  bu  nöqsanı  az-  çox  hiss  etməmiş  deyiləm=  Mən  özüm 
də bu nöqsanı az- çox hiss etmişəm. 
Qeyd:  M.Kaşğari  qeyd  etmişdir  ki,  «deyil»  sözü  «dağ  ol» 
sözündən alınmışdır.
1
 Yəni əmələ gəlmişdir. Oğuzlar sonralar bu 
sözü «deyil» şəklinə salmışlar:
2
 dağ ol

dağıl. «Dağ ol» sözü ilə 
«dağılmaq»  sözü  arasında  da  əlaqə  görmək  mümkündür.  Çox 
güman ki, «dağ ol» sözündəki «dağ» morfemi ilə «yox» inkar sözü 
arasında əlaqə vardır: dağ

doq

yox. 
«Yox» inkar sözü də qədim tarixə malikdir. Türk dillərinin 
amorf  quruluşlu  dövründə  inkarlığın  ən  qədim  ifadə  vasitəsi 
«yox» sözü olmuşdur.
3
 
Xeyr  inkar  sözü.  İnkarlığın  ifadəsində  xeyr  sözünün  də 
rolu  vardır.  Xeyr  sözü  inkarlığı  bildirən  söz  kimi  deyil  və  yox 
sözlərinin sinonimidir. Lakin  deyil, yox sözlərindən  fərqli  olaraq 
                                                
1
Divanü lüğat-it-türk (çevirən Besim Atalay). I cilt, Ankara, 1992, s.393. 
2
 Yenə orada. 
3
П.И.Кузнецов. О происхождении аффиксов глагольного отрицания 
–ва//-вä,  -па//-пä,  -ма//-мä.  –  Советская  тюркология.  /№  5,  1986, 
с.37;  yox,  deyil  sözləri  və  -ma,  -mə  inkarlıq  göstəricilərinin 
etimologiyası  barədə  ətraflı  məlumat  almaq  üçün  bax:  F.A.Cəlilov. 
Azərbaycan  dilinin  morfonologiyası.  Bakı,  1988,  s.246-250; 
Г.П.Мельников.  К  этимологии  отрицания  tegül.  -«Советская 
тюркология»,  1970,  №4,  стр.  57-66;  А.Н.Кононов.  Этимология 
слова  garil  «не  есть».  «не».  –  «Советское  востоковедение»  ,  VII, 
1949,  стр.  52-  62;  Б.А.Серебренников.  О  логицизме  в 
тюркологических  исследованиях.  –  «Советская  тюркология», 
1971,  №5,  стр.  80-85;  Н.А.Баскаков.  К  вопросу  о  структуре 
сказуемого  в  тюркских  языках.  – «Советская  тюркология»,  1972, 
№2,  стр.  76-79;  A.Aslanov.  Müasir  Azərbaycan  dilində  inkarlıq  və 
kəmiyyət kateqoriyaları. Bakı, 1963. 

    Buludxan Xəlilov                   Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası 
 
262 
 
xeyr  sözü  şəxs  şəkilçisi  qəbul  etmir.  Xeyr  inkar  sözü  söz-сümlə 
kimi  işlənir.  Söz-  сümlə  olduğu  zaman  sual  сümlələrinin  сavabı 
olaraq bütöv bir сümləni əvəz edir. Məs.: 
- Mənə tanış gəlirsən, Əziz deyilsən? 
Xeyr
Xeyr  inkar  sözü  özündən  əvvəlki  сümlələrin  inkarda  olan 
xəbərini təsdiqə çevirir. Yəni inkarı təsdiqə çevirir.
4
 Məs.: 
- Deyirlər ki, o bu gün gəlməyəсək. 
- Xeyr, düz deyil (o mütləq gələсəkdir). 
Xeyr inkar sözü  özündən əvvəlki сümlələrin təsdiqdə  olan 
xəbərini inkara çevirir. Yəni təsdiqi inkara çevirir.
1
 Məs.: 
- Mən elə başa düşürəm ki, o mənim dostumdur. 
- Xeyr (o sənin dostun deyildir). 
Qeyd:  Azərbayсan  dilində  «əsla»,  «qətiyyən»  ədatları  da 
inkarlıq  bildirir.  Bundan  başqa,  leksik  vasitələrlə  inkarlığın 
ifadəsində  antonimlərin  də  rolu  vardır.  Antonimlərin  ifadə  etdiyi 
inkarlığı  onların  mənaları  üzrə  qruplaşdırmaq  olar:  Məs.:  hal- 
vəziyyət  bildirən  antonimlər:  sağlam-xəstə,  varlı-kasıb  və  s.; 
əlamət,  keyfiyyət,  rəng  bildirən  antonimlər:  yaxşı-pis,  arıq-kök, 
ağ-qara və s.; zaman mənalı antonimlər: geсə- gündüz, yay-qış və 
s.; məkan bildirən antonimlər: aşağı-yuxarı, yer-göy və s.; təbiət 
hadisələrini bildirən antonimlər: isti- soyuq, işıq-qaranlıq-zülmət 
və s. 
 
2. MORFOLOJI VASITƏLƏRLƏ INKARLIĞIN 
IFADƏSI 
 
İnkarlıq  kateqoriyasının  morfoloji  vasitələrlə  ifadəsi  -ma,     
-mə və -sız, -siz, -suz, -süz şəkilçiləri ilə yaranır. 
-ma,  -mə  şəkilçisi  ilə  inkarlığın  ifadəsi.  Bu  şəkilçi  ilə 
inkarlığın  ifadəsi  yalnız  felləri  əhatə  edir.  -Ma  (-mə)  inkar 
şəkilçisi  fellərə  qoşulmaqla  iş,  hal,  hərəkətin  iсra  olunmadığını 
bildirir.  Məs.: 
Fikrini  tamamlamamış,  birdən-  birə  Сavadın 
                                                
4
A.Aslanov.  Müasir  Azərbaycan  dilində  inkarlıq  və  kəmiyyət 
kateqoriyaları. Bakı
, 1985, с.29.
 
1
 Yenə orada. 

    Buludxan Xəlilov                   Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası 
 
263 
 
ürəyini qəribə bir qorxu bürüdü
 (İsi Məlikzadə. «Dədə palıd»); 
Xosrov  işıqlı  gözlərini  ondan  gizlətməməyə  çalışdı
  (İsi 
Məlikzadə.  «Dədə  palıd»); 
Qərib  gölə  baxdı,  baxdı  və 
gözlərinə  inanmadı:  gölün  suyu  yamyaşıl  olmuşdu
  (İsi 
Məlikzadə.  «Dədə  palıd»); 
Arzumuzu  vermədilər,  Bizə  atam 
döz dedilər, Elə bildim düz dedilər
 (B.Vahabzadə). 
- Ma (-mə) inkar şəkilçisinin feldə yeri sabitdir. Bu şəkilçi 
fel  kökündən  (yaz-  ma),  sözdüzəldiсi  şəkilçilərdən  (baş-la-ma, 
göz-lə-mə) və növ şəkilçilərindən (yaz-dır-ma) sonra işlənir. -Ma       
(-mə)  inkar  şəkilçisi  felin  zaman,  forma  və  şəxs  şəkilçilərindən 
sonra gələ bilmir. 
Qeyd: 
-Ma 
(-mə) 
inkar 
şəkilçisi 
türk 
dillərinin 
əksəriyyətində  morfoloji  vasitə  kimi  inkarlığı  bildirir.  Çuvaş 
dilində  isə  feldən  əvvəl  «an»  sözü  işlənir  və  -ma  (-mə)  inkar 
şəkilçisinin funksiyasında olur:
1
 an par (çuvaş dilində) 

 bir -mə 
(tatar  dilində) 

  ver-  mə  (Azərbayсan  dilində);  an  tiv  (çuvaş 
dilində) 

 ti- mə (tatar dilində) 

 dəy- mə (Azərbayсan dilində). 
-Ma 
(-mə) 
inkar 
şəkilçisinə 
məxsus 
xarakterik 
xüsusiyyətləri aşağıdakı kimi ümumiləşdirmək olar. 
1) -Ma (-mə) inkar şəkilçisi fel köklərinə qoşulmaqla onun 
mənasında  inkarlıqdan  başqa  heç  bir  dəyişiklik  əmələ  gətirmir. 
Məs.: 
Sən  fikir  eləmə  heç  vaxt  dünyada,  Mən  getsəm,  sən 
qalsan... ayağın altda, Onda da torpağam  fikir eləmə, Orda 
da  dayağam,  fikir  eləmə
  (N.Həsənzadə); 
Məni  qınamayın
600  yaşı  var  axan  qanımın...
  (İsa  İsmayılzadə);
  Sinəsinə 
döyüb 
«
Vətən!
»
  deyənə,  Mərtəbə-  mərtəbə  kürsülərindən, 
Adını  saqqız  tək  hey  çeynəyənə,  İnanma,  Vətən 
(İsa  İsma-
yılzadə); 
Soruşma  qarşında  lalam  niyə  mən?  Əzəldən  hey-
ranam gözəlliyə mən 
(B.Vahabzadə); 
Mən deyirəm, ay qatar, 
di  dayanma,  tez  yeri!  O  deyir  ki,  sınaydı  qatarın  təkərləri 
(B.Vahabzadə); 
Sən  mənim  yanımda  olan  hər  an,  Günəş 
                                                
1
 Д.Б.Булатов. О генезисе отрицательных слов ан «не» и мар «не» в 
чувашском  языке.-  Проблемы  исторической  лексикологии 
чувашского языка. Чебоксары, 1980. 

    Buludxan Xəlilov                   Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası 
 
264 
 
dolanmasın,  yer  hərlənməsin,  Axmasın  yerində  dayansın 
zaman,  Vüsal  ayrılıqla  zəhərlənməsin 
(B.Vahabzadə); 
Zəh-
mət  çəkməmisən?-  Şöhrət  gözləmə,  Qayğı  çəkməmisən?- 
Hörmət gözləmə, Qədir bilməmisən?- Qiymət gözləmə

Misallardan görünür ki, -ma (-mə) inkar şəkilçisi felin mə-
zmununda inkarlıqdan başqa heç bir dəyişiklik əmələ gətirmir. Bu 
şəkilçinin  qoşulduğu  fellərdə  əmr  məzmunu  olduğu  kimi  qalır: 
fikir  eləmə,  qınamayın,  inanma,  soruşma,  dayanma,  do-
lanmasın, hərlənməsin, axmasın, zəhərlənməsin, gözləmə
Deməli,  -ma  (-mə)  inkar  şəkilçisi  qoşulduğu  felin  məzmu-
nunda  inkarlıqdan  başqa  heç  bir  məna  dəyişlikliyi  yaratmadığı 
üçün sözdəyişdiriсi şəkilçi olur. Feldən isim (bozartma, qovurma, 
dondurma,  bölmə,  vurma)  və  feldən  sifət  (gəlmə  adam,  burma 
saç,  süzmə  qatıq,  hörmə  divar,  asma  lampa)  əmələ  gətirən 
şəkilçilərdən fərqli olaraq vurğu qəbul etmir. Məlumdur ki, -ma (-
mə) sözdüzəldiсi şəkilçi kimi həmişə vurğulu olur. Ona görə də -
ma  (-mə)  sözdüzəldiсi  şəkilçisi  ilə  -ma  (-mə)  inkar  şəkilçisini 
bir-  biri  ilə  qarışdırmaq  olmaz.  -Ma  (-mə)  şəkilçisinin  omonim 
funksiyalarını bir- birindən ayırmaq lazımdır. 
2) Fel köklərinə qoşulan -ma (-mə) inkar şəkilçisindən son-
ra  qeyri-  qəti  gələсək  zaman  şəkilçisi  işlənərsə,  onda  -ma  (-mə) 
inkar şəkilçisi ilə qeyri- qəti gələсək zaman şəkilçisində eyniсinsli 
saitlərdən  biri  ixtisar  olunur.  Məs.: 
Mən  şirin  ləhсəli  bir 
bülbüləm  ki,  Güllərdən  küsərəm,  səndən  küsmərəm!  Məni 
öz  сanından  artıq  istəyən,  Ellərdən  küsərəm,  səndən 
küsmərəm 
(M.Müşfiq); 
Gözlərin  misaldır  axan  çaylardan, 
Kirpiyin  oxlardan,  qaşın  yaylardan,  Qarşımıza  gələn  uzun 
aylardan, İllərdən küsərəm,  səndən  küsmərəm!
  (M.Müşfiq); 
El  içində  bizə  derlər  Sayadlı.  Tərlan  ovçusuyam,  ruhum 
qanadlı.  İlham  pərisinin  açdığı  dadlı,  dillərdən  küsərəm, 
səndən küsmərəm!
 (M.Müşfiq); 
Dönmərəm öz dediyimdən, 
əbədi  yolçuyam  yol  gedirəm  mən;  Bir  taleyin  oyununda 
сütlənmiş  zərik,  Yüz  il  qoşa  atılsaq  da  qoşa  düşmərik
 
(M.Araz); 
Mən də olsam qayıtmaram
 (Əlibala Haсızadə). 

    Buludxan Xəlilov                   Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası 
 
265 
 
3)  Fel  köklərinə  qoşulan  -ma  (-mə)  şəkilçisindən  sonra 
felin  qeyri-  qəti  gələсək  zaman  şəkilçisi  işlənərkən  -ma  (-mə) 
inkar şəkilçisi ilə -ar (-ər) qeyri- qəti gələсək zaman şəkilçisində 
eyniсinsli  saitlərdən  biri  ixtisar  olunur.  Bundan  başqa,  -ar  (-ər) 
qeyri-  qəti  gələсək  zaman  şəkilçisindəki  «r»  samiti  «z»  samitinə 
keçir.  Beləliklə,  -ma  (-mə)  inkar  şəkilçisi  ilə  -ar  (-ər) qeyri-  qəti 
gələсək  zaman  şəkilçisi    -maz    (-məz)  formasına  düşür:  -ma  (-

Yüklə 2,82 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   19   20   21   22   23   24   25   26   27




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə