Çap üçün deyil



Yüklə 30,15 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə1/11
tarix20.06.2017
ölçüsü30,15 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

 Çap üçün deyil

 Çap üçün deyil

ÔÈÐÀÒ ÙÖÑÅÉÍÎÂ
ÔÈÇÈÊÈ ÒßÐÁÈÉß 8
Öìóìòÿùñèë ìÿêòÿáëÿðèíèí 8-úè ñèíôè ö÷öí
Ôèçèêè òÿðáèéÿ ôÿííè öçðÿ
ÄßÐÑËÈÊ
«ÀÑÏÎËÈÃÐÀÔ» 
Бу няшрля baьlы irad vя tяkliflяrinizi
aspoligraf.ltd@gmail.com
vя 
dеrslik@edu.gov.az
elektron цnvanlarыna gюndяrmяyiniz xahiш olunur.
Яmяkdaшlыьa gюrя яввялъядян tяшяkkцr edirik!
 Çap üçün deyil

KİTABIN İÇİNDƏKİLƏR
I. İNFORMASİYA TƏMİNATI VƏ 
NƏZƏRİ BİLİKLƏR
1. Yeniyetmə orqanizminin inkişaf xüsusiyyətləri ................................................6
2. Əzələ sistemi .....................................................................................................9
3. Endokrin sistemi .............................................................................................13
4. Qandaşıyıcı sistem ..........................................................................................14
5. Özünənəzarət...................................................................................................20
6. Məşğələlər zamanı şəxsi gigiyena...................................................................27
7. Orqanizmin möhkəmləndirilməsi ...................................................................29
8. Adaptiv fiziki tərbiyə ......................................................................................32
9. Hərəkətlərin təlimi zamanı psixi proseslər......................................................42
10. Azərbaycan idmançılarının Olimpiya uğurları..............................................46
II. BACARIQ VƏ VƏRDİŞLƏR
11. Atletika ..........................................................................................................56
12. Basketbol.......................................................................................................71
13. Həndbol.........................................................................................................80
14. Voleybol ........................................................................................................84
15. Gimnastika ....................................................................................................88
16. Futbol ............................................................................................................96
III. MÜSTƏQİL MƏŞĞƏLƏLƏR
17. Səhər gimnastikası ......................................................................................103
18. Qüvvə qabiliyyəti ........................................................................................111
19. Sürət qabiliyyəti ..........................................................................................118
20. Sürət­güc qabiliyyəti ...................................................................................119
21. Çeviklik qabiliyyəti.....................................................................................120
22. Əyilgənlik qabiliyyəti .................................................................................121
23. Dözümlülük qabiliyyəti...............................................................................122
24. Müstəqil məşğələlərin təşkili zamanı istifadəsi tövsiyə olunan sadə 
məşq metodları ............................................................................................123
25. İdman məşqinin metodlarının xüsusiyyətləri ..............................................125
26. Atletik gimnastika .......................................................................................128 
27. Əsas əzələ qrupları üçün hərəkət nümunələri .............................................130
28. Müstəqil məşğələlər zamanı qidalanma ......................................................133
Əlavə. Səhər gimnastikası ................................................................................137
İstifadə olunmuş ədəbiyyat  ..............................................................................142
4
 Çap üçün deyil

5
Ýÿíú äîñòëàð!
Ñèçÿ òÿãäèì åäèëÿí áó êèòàáäà éàø äþâðöíöçöí õöñóñèééÿòëÿðèíÿ: äèíà-
ìèê ôèçèêè âÿ ïñèõîëîæè èíêèøàô ö÷öí çÿðóðè îëàí áèëèêëÿðè, àéðû-àéðû èäìàí
íþâëÿðèíÿ àèä ùÿðÿêÿòëÿðèí èúðà öñóëëàðûíà éèéÿëÿíìÿê ö÷öí íöìóíÿëÿðè,
îðãàíèçìèí ìþùêÿìëÿíäèðèëìÿñèíäÿ éàðàðëû îëà áèëÿúÿê òþâñèéÿëÿðè âåðìÿéÿ
÷àëûøìûøûã. Êèòàáäà, ùÿì÷èíèí áó ýöí ùÿéàòäà òåç-òåç ðàñò ýÿëèíÿí âÿ
ìöõòÿëèô ñÿáÿáëÿðäÿí éàðàíàí ôèçèêè ãöñóðëàðûí äèàãíîñòèêàñû âÿ îíëàðûí
àðàäàí ãàëäûðûëìàñû ö÷öí ìÿëóìàòëàð äà éåð àëìûøäûð. Ñèçèí éàø
äþâðöíöçäÿ äèíàìèê èíêèøàôû òÿìèí åòìÿê ö÷öí ùÿðÿêÿòëÿðÿ îëàí åùòèéà-
úûíûçû, ùÿì÷èíèí ôÿðäè èìêàíëàðûíûçû íÿçÿðÿ àëàðàã áó äÿðñëèêäÿ ùÿðÿêè ãà-
áèëèééÿòëÿðèí: ãöââÿíèí, ñöðÿòèí, ñöðÿò-ýöúöí, ÷åâèêëèéèí, ÿéèëýÿíëèéèí âÿ
äþçöìëöëöéöí èíêèøàôûíà éþíÿëìèø ùÿðÿêÿòëÿðèí ýåíèø èçàùû âåðèëìèøäèð.
Áóðàäà âåðèëÿí ìÿëóìàòëàð ñèçÿ þç ôèçèêè èìêàíëàðûíûçà íÿçàðÿò åò-
ìÿéÿ, ýöí ðåæèìèíè äöçýöí ãóðìàüà, îðãàíèçìèíèçè ìþùêÿìëÿíäèðìÿéÿ
âÿ ôèçèêè ùàçûðëûüûíûçû éöêñÿëòìÿéÿ èìêàí éàðàäàúàãäûð. 
Äÿðñëèê àøàüûäàêû áþëìÿëÿðè ÿùàòÿ åäèð:
1. “Èíôîðìàñèéà òÿìèíàòû âÿ íÿçÿðè áèëèêëÿð”. Áó áþëìÿ éåíèéåòìÿ îð-
ãàíèçìèíèí èíêèøàô õöñóñèééÿòëÿðè, áÿäÿíèí ôîðìàëàðû, ÿçÿëÿ, åíäîêðèí,
ãàíäàøûéûúû ñèñòåìëÿð, þçöíÿíÿçàðÿò, øÿõñè ýèýèéåíà, îðãàíèçìèí ìþùêÿì-
ëÿíäèðèëìÿñè âàñèòÿëÿðè, àäàïòèâ ôèçèêè òÿðáèéÿ ùàããûíäà ÿùÿìèééÿòëè áèëèê-
ëÿðè ÿùàòÿ åäèð. Áþëìÿäÿ, ùÿì÷èíèí Àçÿðáàéúàí èäìàí÷ûëàðûíûí òàðèõè
óüóðëàðû ùàããûíäà ìÿëóìàòëàð äà éåð àëìûøäûð.
2. “Áàúàðûã âÿ âÿðäèøëÿð”. Áó áþëìÿäÿ èúðà òåõíèêàñûíà éèéÿëÿíìÿëè îë-
äóüóíóç èäìàí íþâëÿðè: àòëåòèêà, áàñêåòáîë, ùÿíäáîë, âîëåéáîë, ôóòáîë,
ýèìíàñ òèêà ùÿðÿêÿòëÿðè, îíëàðûí èúðà áàúàðûãëàðûíûí ôîðìàëàøäûðûëìàñû,
ùÿì÷èíèí ùÿð áèð èäìàí íþâöíäÿ çÿðóðè îëàí ùÿðÿêè ãàáèëèééÿòëÿðèí èíêèøàôû
ö÷öí òþâñèéÿëÿð âåðèëìèøäèð.
3. “Ìöñòÿãèë ìÿøüÿëÿëÿð” áþëìÿñè ùÿð áèð øàýèðäèí ôèçèêè ùàçûðëûüûíûí
ÿñàñûíû òÿøêèë åäÿí àéðû-àéðû ùÿðÿêè ãàáèëèééÿòëÿðèí èíêèøàôû ö÷öí ìöñòÿãèë
ìÿø üÿëÿëÿðèí òÿøêèëèíÿ äàèð ìÿëóìàòëàðû, ùÿðÿêÿò êîìïëåêñëÿðèíè, îíëàðûí
èúðà ðåæèìëÿðèíè ÿêñ åòäèðèð. 
Ôèçèêè òÿðáèéÿ ôÿííèíèí ìÿãñÿäè éöêñÿê ôèçèêè ùàçûðëûüà, ìþùêÿì èðàäÿ
âÿ ãÿòèééÿòÿ ìàëèê, ìöñòÿãèë Àçÿðáàéúàíûí ÿðàçè áöòþâëöéöíö ýþç áÿáÿéè
êèìè ãîðóìàüà, îíóí èíêèøàôû ö÷öí áöòöí áèëèê âÿ áàúàðûüûíû ñÿðô åòìÿéÿ
ùàçûð îëàí âÿòÿíïÿðâÿð ýÿíúëÿðèí éåòèøäèðèëìÿñèäèð.
Öìèä åäèðèê êè, ñèç áó äÿðñëèêäÿí ôèçèêè ùàçûðëûüûíûçû àðòûðìàã, ñàü-
ëàìëûüûíûçû ìþùêÿìëÿíäèðìÿê âÿ îðãàíèçìèíèçäÿ áàø âåðÿí ôèçèêè èíêèøàôà
íÿçàðÿòè ùÿéàòà êå÷èðìÿê ö÷öí éàðàðëàíàúàãñûíûç. 
Ìöÿëëèô
 Çap üçün deyil

6
1. YENİYETMƏ ORQANİZMİNİN 
İNKİŞAF XÜSUSİYYƏTLƏRİ
Fiziki yükün orqanizmin müxtəlif funksional sistemlərinə təsiri haqqında
aşağı siniflərdə kifayət qədər nəzəri məlumat verilmişdir. Bu məlumatlar  fiziki
tərbiyə dərsləri, bölmələrdə məşğələlər, hərəkətlərdən məqsədli istifadə
zamanı nəzərə alınmalıdır. Bununla  yanaşı, ümumtəhsil məktəblərində təhsil
alan hər bir şagird öz orqanizminin, xüsusən də yeniyetmə dövrünə təsadüf
edən intensiv fiziki inkişafın xüsusiyyətlərini bilməlidir.
Hər bir insan digərlərindən müəyyən əlamətləri – əqli, fiziki inkişaf və
fiziki hazırlıq göstəriciləri ilə fərqlənir. Belə fərqlənmə bir sıra irsi, sosial, cinsi
faktorlara əsaslanır. Lakin hər bir yaş dövründə orqanizmin fiziki in ki şafı ilə
əlaqədar baş verən dəyişikliklərdə müəyyən ümumi cəhətlər də vardır. 
14–15 yaş yeniyetmə orqanizmin dinamik fiziki inkişaf dövrü hesab olu ­
nur. Qeyd olunan inkişaf orqanizmin müxtəlif üzv və sistemlərində ciddi
dəyişikliklərə səbəb olur. Bu dəyişikliklər isə öz növbəsində yeniyetmənin
hərəki fəaliyyətinə öz təsirini göstərir. 
Qeyd olunan yaş dövrü hansı cəhətləri ilə diqqəti cəlb edir?
Yeniyetməlik və ya cinsi yetişkənlik dövrü. Bu dövrün ən əlamətdar cə ­
həti yeniyetmələrdə boy­çəki göstəricilərinin dəyişməsi, artması hesab olu  nur.
Beyində hipofizin ifraz etdiyi boy hormonunun təsiri ilə uzun sü mük lərdə
qığırdaq inkişaf edir, gövdə və ətrafların uzunluğu, çəki nisbəti də yi şir. Ətraflar
hiss olunacaq dərəcədə uzanır və boyun  kəskin artması mü şahidə olunur. Bu
zaman yeniyetmələrin boyu 1–2 ildə 10–20 sm uzanır. Oğlanlarda daha inten­
siv boy uzanması 13–15 yaşa, qızlarda isə 11–14 yaşa təsadüf edir. 15 yaşdan
sonra  illik boy artımının tempi azalır.
Yeniyetmələrdə boy hormonunun ardınca cinsi hormonların ifrazının
artması cinsi (gender) əlamətlərin fəallaşmasına səbəb olur. Bu da öz növbə ­
sində bədənin çəkisinin il ərzində təxminən 3–7 kq artmasına gətirib çıxarır.
Be lə artım oğlanlarda 13–15 yaşa, qızlarda isə təxminən 12–13 yaşa təsadüf
edir. Bu dövrdə cinsi hormonların təsiri ilə yeniyetmə oğlanlarda əzələ kütlə ­
sinin, qızlarda isə piy toxumalarının çoxalması müşahidə olunur. Yeniyetməlik
dövründə bədənin müxtəlif hissə lə rinin qeyri­bərabər inkişafı açıq nəzərə
çarpır. Müxtəliftipli bədən quruluşuna malik olan yeniyetmələrdə
antropometrik göstəricilərin dəyiş məsi, artması müxtəlif formalarda baş verir.
I.  İNFORMASİYA TƏMİNATI  VƏ NƏZƏRİ BİLİKLƏR
 Çap üçün deyil

7
Müəyyən olunmuşdur ki, bədən quruluşu və onun komponentlərinin nis ­
bə ti təxminən 70% genetik olaraq ötürülür. Qalan 30% şərait və fiziki hə rə ­
kət lərdən asılı olaraq dəyişdirilə bilər.
Xüsusi qeyd olunmalıdır ki, müxtəlif tip bədən quruluşuna malik olan
yeniyetmələr müxtəlif  motor funksiyalarına (sürət, qüvvə, dözümlülük) və
iş qabiliyyətlərinə malik olurlar. Bununla əlaqədar olaraq birinci bədən
Müxtəlif tip bədən quruluşuna aid olan şagirdlərdə bədən quruluşu tipinin
əlamətləri aşağı siniflərdə heç də həmişə diqqəti cəlb etmir. Lakin yeniyetmə
dövründə bu əlamətlər xeyli dərəcədə güclənir. Bədən quruluşu tiplərinin üç
əsas komponenti: sümük, əzələ, piy hesab olunur. Bu üç komponentin bədəndə
xüsusi çəkisinə, bir­birinə nisbətinə əsasən bədən quruluşunun tipləri arasında
fərqlər üzə çıxır.
Bədən quruluşları sümüklər, çiyin və ətrafların əlamətlərinə görə  astenik,
torkal, əzələ, digestiv olur. 
Astenik bədən quruluşuna malik yeniyetmələr hündür boya, ensiz, yas tı ­
laş  mış gövdəyə, nazik sümük və zəif əzələ sisteminə malik olurlar. Onlarda
göv də nis bə tən qısa, ayaqlar isə nisbətən uzundur. Başqa bədən quruluşu tipləri
ilə mü qa yi sə də astenik tipə mənsub olan yeniyetmələrdə üz uzunsov, döş qə ­
 fəsi, çiyin və ça naq qurşaqları ensizdir. Uzun ayaqları ilə müqayisədə qolları
xey  li qısadır (şəkil 1). 
Torkal tipə aid yeniyetmələrin döş qəfəsi silindrik, əzələ sis temi orta inki ­
şafa malikdir, əzələ tipli yeniyetmələr  nəzərəçarpan, qabarıq  əzələ sisteminə
malikdirlər. Bu tip yeniyetmələrdə gövdə və ətrafların nisbəti optimal hesab
olunur.
Digestiv qrupa aid yeniyetmələrdə boyun uzunluğuna nisbətən ayaqlar
qısadır, gövdə böyük, çiyinlər və çanaq enlidir.
Şəkil 1. İnsan bədəninin formaları
 Çap üçün deyil

8
quruluşu tipinə (astenik) malik olan yeniyetmələrin hormonik fiziki inkişafı
üçün dinamik və statik qüvvə, sürət­güc hərəkətləri, həmçinin silsiləli hə rə ­
kət lər, davamlı qaçış, üzgüçülük, veloidman xüsusilə əhəmiyyətli hesab olu ­
na bilər. Silsiləli hərəkətlər daha çox ürək­damar və tənəffüs sistemi üçün
faydalıdır. Qalan bütün digər bədən quruluşu tiplərinə aid olanlar üçün əyil ­
gənlik və koordinasiya qabiliyyətinin inkişafı üçün hərəkətlər zəruridir. Тez
kökəlməyə meyilli olan dördüncü  bədən quruluşu tipi üçün qan dövranı və
tənəffüs sisteminin işini fəallaşdıran, orta intensivli və nisbətən uzunmüddətli
fiziki yük, silsiləli hərəkətlər, idman oyun növləri və s. məqsədəuyğundur.
Belə hərəkətlər çox enerji sərfi tələb edir. Eyni zamanda bu tipə aid yeni yet ­
mələrin gövdənin ön əzələ qruplarını möhkəmləndirən, həmçinin sürət, sü ­
rət­güc istiqamətli hərəkətləri yerinə yetirmələri tövsiyə olunur.
Yuxarıda qeyd olunan bütün tiplər  normal bədən quruluşu hesab olunur.
Bu səbəbdən də bir bədən quruluşuna malik olanları digərlərindən üstün he ­
sab etmək olmaz. Onların hamısı eyni fiziki imkanlara malikdir, lakin bəzi ye ­
niyetmələrin, xüsusən də öz yaş qrupunda boy, çəki, fiziki hazırlıq nor ma ­
tivlərinə müvafiq gəlməyənlərdə, fiziki inkişafın korreksiya edilməsi üçün
xüsusi proqram hazırlanmalıdır.
Yeniyetmə dövründə orqanizmin funksional sistemlərində (sinir, əzələ,
ürək­damar, tənəffüs və s.) formalaşma və morfofunksional yetişmə baş verir.
Bu zaman yalnız aşağı və yuxarı ətrafların boruvari uzun sümükləri deyil,
eyni zamanda onurğanın uzanması sürətlənir. Bilək, əl darağında sümükləşmə
başa çatsa da, onurğaarası disklərdə və qığırdaq zonasında yalnız yeni başlayır.
Skeletin sümükləşməsi davam edir. Bu zaman onurğa çox mütəhərrik və həs ­
sasdır. Hərəkət çatışmazlığı, düzgün olmayan vəziyyətlərdə uzun müddət hə ­
rə kətsiz qalmaq, onurğaətrafı əzələlərin zəifliyi onurğanın deformasiyasına,
onda əyriliklərin yaranmasına səbəb ola bilər. Lakin bu dövrdə həddindən
artıq ağırlıqlardan istifadə etməklə icra olunan qüvvə istiqamətli hə rəkətlər də
sümükləşmə prosesini tezləşdirə, boruvari sümüklərin inkişafını ləngidə bilir.
Mövzu üzrə suallar
1. Yeniyetmənin fiziki inkişafının əsas göstəriciləri hansılardır?
2. Bədən quruluşunun əsas komponentləri hansılardır?
3. Müxtəlif bədən quruluşuna malik olan yeniyetmələr hansı əlamətləri
ilə fərqlənirlər?
4. Fiziki hərəkətlər müxtəliftipli bədən quruluşuna  malik yeniyetmələrə
necə təsir göstərir?
5. Yeniyetməlik dövründə orqanizmdə hansı marfofunksional dəyişikliklər
baş verir?
6. Siz özünüz hansı bədən quruluşu tipinə aidsiniz?
 Çap üçün deyil

9
2. ƏZƏLƏ SİSTEMİ
Cinsi yetişkənlik dövründə yeniyetmənin əzələ sistemi əhəmiyyətli dərəcədə
dəyişikliyə uğrayır. İnsan bədənində 600­ə yaxın əzələ vardır. Bu, orta hesabla
bədənin çəkisinin 40%­ni təşkil edir. İnsan bədənində 3 tip əzələ toxuması
möv cuddur:
– saya əzələ toxumaları;
– ürək əzələ toxumaları;
– skelet əzələ toxumaları.
Saya əzələ toxuması – qeyri­ixtiyari təqəllüs* xüsusiyyətinə malik olub,
boru formalı orqanlarda: qida borusu, qan damarları və respirator orqanlarda
rast gəlinir. 
Ürək əzələləri – bu əzələ toxumasına ancaq ürəkdə rast gəlinir.
Skelet əzələlərinin funksiyaları. Skelet əzələləri hərəkət aparatının fəal
hissəsini təşkil edir. Hər bir skelet əzələsi eninəzolaqlı əzələ toxuma sından,
birləşdirici toxumalardan, damar və sinirlərdən ibarətdir. Sinir impulslarının
təsiri ilə əzələlər təqəllüs edir, sümük linklərini hərəkətə gətirərək bədənin
vəziyyətini dəyişir.  
Skelet əzələləri sümüklərə bağlanır və iradi təqəllüs edərək insan bədəninin
və ya ətrafların zaman və məkan daxilində yerdəyişməsini həyata keçirir.
Lakin burada əzələ birbaşa qüvvə təzahür etdirən bir üzv kimi çıxış edir. Əs ­
lində, bu proses orqanizmin bir sıra üzv və toxumalarının iştirakı ilə mümkün
olur. Bunlar aşağıdakılardır:
– təqəllüs edərək qüvvə təzahür etdirən əzələ toxuması;
– əzələlərin sümüklərə birləşməsini təmin edən, onları daxildən və xaricdən
əhatə edən birləşdirici toxumalar;
– beyindən əzələyə və əzələdən beyinə informasiya, sinir impulslarını
ötü rən sinir toxumaları;
– əzələyə qida maddələri, oksigen daşıyan, mübadilə məhsullarını orqa ­
nizmdən xaric edən, maye balansını tənzimləyən qan damarları.    
İnsanın bütün əzələ fəaliyyəti mərkəzi sinir sistemi tərəfindən tənzimlənir.
Bu tənzimlənmə birbaşa baş beyindən və onurğa beyinindən gələn impulslar
vasitəsilə həyata keçirilir. Beləliklə, əzələ insan orqanizmində aşağıdakı
funksiyaları yerinə yetirir:
– beyindən gələn sinir impulslarına müvafiq iradi hərəkətləri (qaçış, yeriş,
oyun, fiziki iş və s.) icra edir;
Тягяллцс – йыьылма
 Çap üçün deyil

10
– insanın duruş vəziyyətini təmin edir. Bu bizim ağırlıq qüvvəsinə nisbətən
bədənimizin yerləşmə vəziyyətini tənzimləməklə əlaqədar olan fəaliyyətdir;
– qeyri­iradi (reflektor) hərəkətləri icra edir.
İnsanın yeriş, qaçış, atılma, tullanma və s. hərəki fəaliyyəti müxtəlif növ
və müxtəlif sayda skelet əzələlərinin iştirakı ilə baş verir. Xüsusi qeyd olun ­
malıdır ki, skelet əzələləri yalnız dartma rejimində təqəllüs edir. Bu səbəbdən
də bütün oynaqlar əzələlərlə əhatə olunmuşdur. Hər hansı ətrafın, hətta adi
barmağın bükülməsi bir əzələnin açılması, di gər əzələnin isə eyni zamanda
yığılması hesabına baş verir. 
Bəzən bir hərəkətin icrasında bir neçə, hətta çoxsaylı əzələ qrupu işti rak
edir. Məlum olmuşdur ki, adi hesab olunan qaçış hərəkətində 250­dən artıq
əzələ iştirak edir. Eyni hərəkətin icrasında iştirak edən, oynağın bir tərəfində
yerləşən əzələlər sinergist, əks tərəfdə yerləşən əzələlər isə antaqonist əzə ­
lələr adlanır. Müx  təlif əzələ qrupları ümumilikdə insanın əzələ sistemini
formalaşdırır (şəkil 2, 3).
Şəkil 2
Şəkil 3
 Çap üçün deyil

11
Əzələnin strukturu. Hər bir skelet əzələsi xaricdən  birləşdirici toxuma
– fas siya ilə əhatə olunmuşdur. Bu, əzələyə müəyyən forma verir və başqa
əzə lə lərin sürüşməsi üçün mühit yaradır. Birləşdirici toxumanın daxilində
çox saylı uzun və nazik əzələ lifləri yerləşir. Skelet əzələlərinin daxili hissəsi
əzələ liflərindən təşkil edilmişdir. Əzələ liflərinin özü isə çoxsaylı, paralel
miofibrillərdən təşkil olunmuşdur. Miofibrillər özləri də çox nazik saplardan,
filomentlərdən ibarətdir ki, onların da tərkibi müəyyən zülallardan: aktin və
miozindən ibarətdir. Əzələnin təqəllüs edən hissəsi məhz bu filomentlərdir.
Təqəllüs xüsusiyyətlərinə görə əzələ lifləri bir neçə qrupa bölünür.
Birinci qrupa aid olan liflər “ləng” (qırmızı) adlanır. Bu liflər nisbətən gec
tə qəllüs xü susiyyətinə malik olsalar da, yüksək dözümlülüyə, yəni uzun
müd dət ərzin də təqəllüs etmək, iş görmək qabiliyyətinə malikdirlər. Bu lif ­
ləri fərqləndirən qırmızı rəng əzələdə mioqlobinin və qan damarlarının çox ­
lu ğudur. Bu da həmin liflərdə enerji mənbələrinin aerob yolla bərpasına
şərait yaradır.
İkinci qrup əzələ lifləri yüksək dözümlülük keyfiyyətlərinə malik olmasa
da, güclü, sürətli təqəllüs qabiliyyətinə malikdir. Bu cür əzələ liflərində ka ­
pillyarlar az olduğuna görə mioqlobin aşağı sə viy yədə olur. Lakin qliko ge ­
nin yüksək olması bu əzələ liflərində enerji mən bə yi nin anaerob yolla bər ­
pa sına imkan verir. İkinci qrup əzələ lifləri özləri də iki yerə bölünür və şərti
olaraq 2A və 2B adlanır. Burada birincilər sürətli, ikin ci isə sürətli­dözümlü
hesab olunur.
Hər bir insanda yuxarıda qeyd olunan əzələ liflərinin miqdarı və nisbəti
müxtəlifdir. Məhz bundan asılı olaraq bir yeniyetmə sürətli, güclü, digəri isə
dözümlüdür. Lakin nəzərə almaq lazımdır ki, əzələ liflərinin nisbətindən
ası lı olmayaraq, bütün insanlarda istənilən hərəki qabiliyyəti inkişaf etdirmək
mümkündür. Bunun üçün sadəcə olaraq düzgün hərəkətlər seçmək və onları
məq sədəuyğun icra rejimində yerinə yetirmək kifayətdir. Xüsusi seçilmiş
hə rəkətlərin icrası zamanı müvafiq əzələ liflərinin en kəsiyi qalınlaşır, bu
liflərin əzələdə tutduğu sahə böyüyür və beləliklə də, müvafiq hə rəki qa bi ­
liyyətin arzuolunan səviyyəsi əldə olunur. Xüsusi qeyd etmək lazımdır ki,
yeni yetmə yaş dövründə orqanizmin əzələ lifləri yerinə yetirilən fiziki hərə ­
kət lərin təsirinə daha həssasdır və məşqlərin effekti daha tez əldə olunur. 
İnsanın bütün hərəkətlərinin əsasında duran əzələ təqəllüsündə mərkəzi
sinir sistemi, hissi (afferent sinir lifləri) sinirlər, hərəki (efferent sinir sis te ­
mi) sinirlər və işçi üzv­əzələ iştirak edir. Bütün bunlar birlikdə refleks qöv ­
sünü təşkil edir. 
 Çap üçün deyil

12
Skelet əzələləri yerinə yetirdiyi funksiya və yerləşmə sahəsindən asılı
olaraq müxtəlif formada və ölçüdə olur (şəkil 4). Bu müxtəliflik insan
orqanizminin təkamülü ərzində  hərəki fəaliyyətlə əlaqədar formalaşmışdır.
Cinsi yetişkənlik dövründə yeniyetmələrin əzələ sistemi əhəmiyyətli
dərəcədə dəyişikliyə uğrayır. 14–15 yaşda oynaq­bağ aparatı, əzələ və
vətərlər, həmçinin skelet əzələlərində toxumaların diferensiasiyası yüksək
səviyyəyə çatır. 13 yaşdan başlayaraq əzələ kütləsinin artmasında kəskin
sıçrayış baş verir, əzələlər sürətlə inkişaf edir. Əzələ kütləsinin inkişafı ilə
əlaqədar əzələ liflərinin diametri dəyişir. Əsasən, onların qalınlığı artır.
Əzələ sisteminin arzuolunan inkişafını təmin etmək üçün aşağıdakılara
əməl olunmalıdır:
1. İnkişaf etdirilməsi (məsələn, qüvvə qabiliyyətinin) zəruri olan əzələ
qruplarının müəyyən edilməsi.
2. Hərəkətlərin müəyyən olunması.
3. Hərəkətlərin icra ardıcıllığının, icra rejiminin və təkrarlanma sayının
müəyyən olunması.
4. Hərəkətlərin sistemli və davamlı yerinə yetirilməsi.
5. Fiziki yükün hər kəs üçün optimal səviyyəsinin müəyyən olunması.
6. Düzgün qidalanmanın və istirahətin təşkili.
Şəkil 4. Əzələlərin formaları
Mövzu üzrə suallar
1. İnsan bədənində neçə tip əzələ toxuması vardır?
2. Əzələ insan orqanizmində hansı funksiyaları yerinə yetirir?
3. Skelet əzələləri hansı rejimdə təqəllüs edir?
4. Əzələ təqəllüsündə orqanizmin hansı üzv və sistemləri iştirak edir?
5. İnsanın əzələ kütləsi nəyin hesabına böyüyüb qalınlaşır?
 Çap üçün deyil

13
3. ENDOKRİN   SİSTEMİ
Yeniyetməlik yaş dövrü orqanizmdə endokrin sisteminin kəskin fəallaşması
ilə xarakterizə olunur. Cinsi hormonların artması, qalxanabənzər vəzin və
böyrəküstü vəzlərin fəallığının yüksəlməsi yeniyetmə dövrünün ilkin
mərhələsinə təsadüf edir (11–13 yaş qızlar və 13–14 yaş oğlanlar). Bu
dövrdə yeniyetmələr cinsi yetişkənliyin II və III mərhələlərində olurlar.
Qeyd olunan müddət ər zin də əhəmiyyətli morfofunksional dəyişikliklər baş
verir, maddələr mübadiləsinin yüksək aktivliyi müşahidə olunur, hüceyrə və
toxumaların diferensiasiyası (təbəqələşməsi) artır, boyatma prosesi intensivləşir.
Bunların nəticəsində sakit halda orqanizmin bütün üzv və sistemlərinin
həddindən artıq aktivliyi meydana çıxır. Bu da öz növbəsində orqanizmin
xarici təsirlərə qarşı aşağı və ya həddindən artıq yüksək reaktivliyinə şərait
yaradır. Bununla əlaqədar olaraq, yeniyetmənin orqanizmində funksional və
adaptiv imkanların azalması müşahidə olunur.
Yeniyetməlik dövründə  mərkəzi sinir sisteminin, ürək­damar və tənəffüs
sistemlərinin fiziki yükə reaksiyası 9–10 yaşlı uşaqlara nisbətən aşağı ola
bilər. Çox hallarda bu reaksiya optimal, mümkün olan həddi aşır. Bəzən
məşqə, məşğələlərə və fiziki hərəkətlərin icrasına yeniyetmə orqanizminin
fizioloji sistemlərinin həddindən artıq reaktivliyi yeniyetmənin sağlamlığında
xoşagəlməz halların meydana gəlməsinə səbəb olur. Bu isə müxtəlif istiqamətli
(qüvvə, dözümlülük və s.) fiziki yükün yerinə yetirilməsi zamanı onun çox
dəqiqliklə dozalaşdırılması, yeniyetmənin həyatının bu inkişaf mərhələsində
onun sağlamlığı üzərində tibbi nəzarətin aparılması zərurətini yaradır.
Bütün bunlar hər bir yeniyetmədən öz sağlamlığına, fiziki inkişafına,
fiziki yükə nəzarət etmək bacarığına yiyələnməyi tələb edir. 
Yeniyetmə dövründə oğlanların və qızların fiziki inkişaf tempinin eyni
olmaması, eyni zamanda bu halın cinsi yetişkənlikdə də müşahidə olunması
bir sinifdə təhsil alan şagird kontingentinin müxtəlifliyinə gətirib çıxarır.
Bununla əlaqədar olaraq, “bioloji yaş” anlayışının izahına ehtiyac duyulur.
Bioloji yaş anlayışı altında həyatın müəyyən bir dövrünə qədər yaşamış
orqanizmin yetkinlik dərəcəsi başa düşülür. Bununla yanaşı, “xronoloji” və
ya “təqvim” yaşı dedikdə isə insanın doğulduğu andan keçən vaxt göstəricisi
nəzərdə tutulur. Həm uşaqların, həm də yeniyetmələrin fərdi inkişafında
bioloji və təqvim yaşları arasında aşağıdakı üç variantda fərqlərə rast gəlinir:
1. Retardasiya – bioloji yaşın təqvim yaşından geridə qalması;
2. Orta – bioloji və təqvim yaşlarının eyniliyi;
3. Akselerasiya – bioloji yaşın təqvim yaşından yüksək olması.

Kataloq: noduploads -> book
book -> «aspolèqraf» naTik axundovi, humeir ehmedovi,'
book -> Методическое пособие для учителя 6 мет о диче ск ое пособие для учите
book -> YAŞar seyiDLİ, naiLƏ ƏLİyeva, xumar əHMƏDBƏYLİ Ümumtəhsil məktəblərinin 9-cu sinfi üçün
book -> YAŞar seyiDLİ, naiLƏ ƏLİyeva, xumar əHMƏDBƏYLİ Ümumtəhsil məktəblərinin 9-cu sinfi üçün
book -> Dərslik Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin 29. 07. 2013-cü il tarixli 754 nömrəli əmri ilə
book -> Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin 19. 06. 2009-cu il tarixli
book -> Dərslik Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin 05. 07. 2010-cu il tarixli
book -> Gülşən Orucova, Nərminə Qaragözova, Rafiq İsmayılov, Zahid Xəlilov
book -> ŞÜKÜr mustafa, İLTİfat ləTİfov ümumtəhsil məktəblərinin 9-cu sinfi üçün

Yüklə 30,15 Mb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə