Clevlrənl; ajrif taglyev bakı Mütərcim 2008



Yüklə 179,67 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə28/39
tarix05.05.2017
ölçüsü179,67 Kb.
1   ...   24   25   26   27   28   29   30   31   ...   39

Səkkizinci fəsil
İlk  öncə  əd d ələrdə  və  birlərdə  [üm um iyyətlə]  əgər  fərq  v arsa 
o n d a   ədədlərdə  h a n sı  fərq in   və  birlərdə  h a n sı 
fərqin  o ld uğunu 
araşdırm aq  faydalı  o la rd ı.  Axı onun ya kəm iyyətə görə,  yaxud  key- 
fiyyətə  görə  fərq  o lm ası  zəruridir,  an caq  g ö rü n ü r  onların  heç  biri 
[birlərdə]  ola  bilməz.  B u n u n la  belə ədədlər  kəm iyyətcə fərqlənirlər. 
Ə gər  birlər  də  kəm ij'yətcə  bir-birindən  fərqlənsəydi,  onda  bir  ədəd 
d ə  o  birindən  v ah id ləri  bərabər sayda  o ld u q d a   fərqləndilər.  S onra, 
birinci  birlər böyük  j'a x u d  kiçik olacaqm ı və  sonrakılar  artacaq m ı 
yoxsa əksinə?  Bütün  b u n ların   heç  bir an lam ı  yoxdur.  A ncaq  b u ra- 
d a   keyfiyyət  fərqi  d ə  o la   bilməz.  Axı  v ahid lərdə  [ümumiyyətlə]  hər 
hansı  xassə  ola  bilm əz:  onlarm   [özləıi]  təsdiq  edii'lər ki,  h ətta  ədəd- 
lərdə  kəm iyyətdən  s o n ra   gələn  keyfıyyət  v ard ır.  O ndan  başqa  bir- 
lərdə  keyfıyyət  fərqi  nə  təkdən nə də [qeyri-müəyyən]  ikilikdən  y aıan a 
bilməz:  birincinin  kcyifıyyətı  yoxdur,  ikinci  kəmiyyət  yaıadır,  çünki 
onun təbiəti -  m övcudatm   çoxluğuna  səbəb olm aqdan ibarətdir. Əgər 
burada məsələ başqa cürdürsə, onda bu öncədən deyilməli idi birlərdəki 
fərqin nədən ibarət olmalı idi;  bunu etmirlərsə, o n d a onlar hansı fərqdən danışırlar?
Deməli,  deyilənlərd ən  aydın olur ki,  əgər ideyalar  -  əddirlərsə, 
o n d a  heç  bir  v ah id   b a şq ası  ilə  yuxarıda  göstərilən  iki  üsuldan  heç 
biri  əsasındja  m üqayisə  edilə  bilməz.  L ak in   o  d a  bəzilərinin  ədələr 
h aqqında  söylədikləri  kim i  düzgün  sayıla  bilm əz.  Söz  ideyaların  nə 
ümumiyyətlə,  nə  də  h a n sısa   ədələr kimi  m övcud  olmadığını,  a n caq  
riyazi  predm etlərin  m övcud  olduğunu,  ədədlərin  mövcud  o lan la r 
arasm da  birinci  o ld u ğ u n u ,  onlann  başlan ğıcının   isə  özü-özünə- 
görə-təkdən  ibarət  o ld u ğ u n u   hesab  e d ə n lə rd ə n 1  gedir.  A ncaq  axı 
onların  dediyi  kim i,  [ınüxtəlif]  «birlər»  üçün  təkin   biıinci  olm ası, 
ikilər  üçün 
ikilinin, 
üçlər  üçün 
ülünün 
birinci  olm am ası 
mənasızlıqdır:  axı  o n la rın   hamısı  eyni  nisbətd əd ir.  O dur  ki,  əgər 
ədədlərlə  bağlı  m əsələ  b u   cürdürsə  və  əgər  yalnızriyazi  ədədlərin
279

m ö v cud  olduğu qəbul edilərsə,  o n d a  tək  başlanğıc deyildir (axı belə 
tə k in   [bu  haldaj  b aşq a  v ahidlərdən  fərqlənməsi  zəruridir;  əgər 
belədirsə,  o n d a  başqa  ikilərdən  fərqlənən  hansısa  birinci  ikinin 
o lm ası da zəruridir və b u  eyni  dərəcədə sonrakı başqa  ədədlər üçün 
də  zəruridir).  Əgər  tək-başlanğıcdırsa,  onda  ədədlərlə  bağlı  məsələ 
d a h a   çox  Platonun  dediyi  kim idir,  yəni  hansısa  bir  birinci  iki, 
birinci  üç  m övcuddur  və  əd əd lər  bir  birilə  müqayisə  olunm azdır. 
A n c a q   əgər  öz  sırasında  b u   qəbul  ediləısə,  onda  artıq   deyildiyi 
k im i,  bir çox uyğunsuzluqlar  irəli  çıxır.  L akin  məsələnin ya bu  cür, 
y a  d a   başqa  cür  olm ası  zəruridir;  çünki  əgər  məsələ  tam am ilə 
b a ş q a  cürdürsə, onda ə d əd  ayrıca mövcud  ola  bilməz.
Deyilənlərdən  o  d a   a y d ın   olur  ki,  ən  pis  [mühakimə]  üsulu- 
üçüncü2  üsuldur,  bu  ü su la  görə  ədəd-eydos  və  ıiyazi  ədəd-eynidir. 
D o ğ ru d a n   da,  b urada  ey n i  təlim də  labudən  iki  yanlışlıq  vardır: 
birincisi,  riyazi  ədəd  o  c ü r  m övcud  ola  bilməz  (öz  mülahizələrini 
irəli  sürərkən  sözçülüyə  q açm alı  olarlar);  ikincisi,  ədəd  haqqm da 
ey d o s  barəsində  d a m şa n ların   nəticələrinin  qəbul  edilməsi  lazım 
gəlir.
Pifaqorçuların3  [düşüncə] 
üsuluna  gəlincə,  o  düşüncə 
ü su lu n da,  bir  tərəfdən,  b u ra d a   haqqında  artıq  danışdığımız 
fikirlərə  nisbətən  çətinliklər  azdır,  digər  tərəfdən  isə-burada  özünə 
m əxsus  çətinliklər  də  v a rd ır.  Yəni:  ədədin  ayrılıqda  mövcud  ol- 
d u ğ u n u  qəbul  etməməklə  b ir çox  uyğunsuzlucjları  aradan  qaldırmı 
o lu rla r;  ancaq,  onların  h e sab   etdiyi  kimi  cisimlərin  ədədlərdən 
ib a rə t  olması  və  ədədin  riyazi  ədədlər  olması  -   uyğun  fikir  deyil. 
A xı  [məkan]  kəm iyyətlərinin 
bölünməz4  olduğu  hətta  nə  cürsə 
düşünülə bilsə də onu  təsd iq   etm ək  düzgün  deyil,  o vahidlərin  hər 
h a ld a   kəmiyyətləri  yo x d u r;  digər  tərəfdən  isə,  [məkan]  kəmiyyəti 
bölünm əzdən  necə  ib arə t  o la  bilər?  Axı  hər  halda  hesab  ədədi 
m ücərrəd  birlərdən  ib a rə td ir;  halbuki,  pifaqorçular deyirlər ki,  şey- 
lər  ədədlərdir;  axı  o n lar  öz  m üddəalannı  cisimlərə  tətbiq  edirlər, 
g u y a  cisim bu ədədlərdən ib arətd ir.
O d u r ki, əgər ədəd  (gerçəkdən öz-özünə mövcud olması şərtilə) 
göstərilən5  üsullardan  b iri  ilə  m övcudursa,  halbuki,  o üsulların  heç 
biri  ilə  mövcud  ola  bilm əz,  o n d a  aydındır  ki,  ədədin  təbiəti  onun 
a y rıc a  mövcud olduğunu  h e sab  edənlərin  uydurduğu kimi deyil.
Sonra,  hər  bir  v ah id   onların  böyük  və  kiçik  tənlikləri  üzrə 
a lm ır yoxsa biri kiçik,  o  b iri  böyük  tənlik üzrə alınır? Əgər sonuncu 
ü su lla   ahnarsa,  onda  h e ç   bir  [ədəd]  elementlərin  hamısmdan
280
alınm ayacaq  və  vahidlər  də  fərqlənm əyəcək  (axı  birində  böy ük,  o 
bimrində  -   k içik d ir,  böyük  və  kiçik  isə  təbiətcə  bir-birinə  əksdir); 
ondan  başqa,  özü-öözünə-üçdə  olan  N'ahidlərlə  məsələ  nə  cürdür? 
Axı  onlardan  biri  təkdir.6  A ncaq  b ə lk ə   onlar  özü-özünə-görə-təki 
tək  ədəddə  o rta   hədd  sayırlar?  Ə gər  ik i  vahiddən  hər  biri  onların 
tənliyinə  görə  h ə r  iki  elem entdən7  alım rsa  onda  iki  tə k   və 
özümövcud  o lm a q la   böyük  və  k içik d ə n   necə  alına  bilər?  B aşqa 
sözlər,  birdən8  n ə   ilə  fərqlənəcək?  Sonra.  bir  ikidən  birincidir  (axı 
onun  arad an   qalxm ası  ilə  iki  də  a ra d a n   qalxır),  deməli,  on un 
ideyanın  ideyası  olm ası  və  öncə  y aran m ası  zəruridir  (çünki  bir 
halda  ideyadan  birincidir).  O  m əsələn,  h arad an   yaranm ışdır?  Axı 
qeyri müəyyən ik i [onların rəyinə görə]  yalnız [çoxaldıcıdır].
Sonra,  ə d ə d in   ya  hüdudsuz,  ya  n ıəhd u d  olması  zəruridir:  axı 
onlar ədədi a y rılıq d a   mövcud olan  sayırlar,  belə ki,  [varlığın]  b u  iki 
[üsulundan]  h ə r  birinin  olmaması  m üm ükün  deylil.  Onun  (ədədin- 
T.A.)  hüdudsuz  olm adığı  aydm dır.  A x ı  hüdudsuz  ədəd  nə  cü t.  nə 
tək  ədəd  deiyl,  halbuki  ədəllərin  y aran m ası  hər  zam an  y a   cüt 
ədədin.  ya  tək   əd əd in   yaranm asıdır:  c ü t  ədədin  üzərinə  «bir»  əlavə 
edilməsi  üsulu  ilə  tək  ədəd  y a ra n ır,  biri  ikiyə 
v u rm aq d an  
başlayaraq  b irin   iki  misli  alınır9,  üçiincü  üsulla-başqa  bir  cüt  ədədi 
tək ədədə v u rm a q la   münasib  ədəd h asil  olunur.  Sonra, əgər h ə r bir 
ideya  nəyinsə  ideyasıdır,  ədədlər  is;ə  ideyalardırsa,  onda  hüdudsuz 
ədəd10  ya  hiss  ilə  qavranılan  cismin,  y a  da  nəyinsə  ideyası  olacaq; 
halbuki  bu   nə  o n ların   özlərinin  söylədikləri  baxımdan,  nə  d ə  ağıla 
görə m üm kün deyil.
Əgər  ədəd  m əhduddursa,  o n d a   hansı  kəmiyyətə  qədər 
m əhduddur?  B u ra d a   təkcə  bunun  belə  oiıduğunu  (hoti)  deyil,  həm 
də  bunun  niyə  belə  (dioti)  o loduğunu  d a  demək  lazımdır.  L akin 
əgər,  bəzilərinin  təsdiq  etdiyi  kimi,  ədəd  yalnız  ona  qədərdirsə, 
onda  eydoslar,  birincisi,  tez  tükənəcək;  məsələn,  əgər  üç  öz-özünə 
insandırsa,  o n d a   öz-özünə-at  hansı əd əd   olacaq? Axı  ona q ə d ə r  hər 
bir  ədəd  öz-özünə  m övcuddurlar.  D em əli,  [öz-özünə-atadan  ibarət 
olan]  ədədin  b u   ədədlərdən  hansısa  b iri  olm alıdır (ax-ı  m ahiyyətlər 
və  ideyalar  [yalnız]  onlardan  ibarətdir).  Ancaq  yenə  də  o n la r  bəs 
olm ayacaq,  çü n k i  artıq  heyvan  rıövləri  [ondan]  çoxdur.  Eyni 
zam anda  a y d ın d ır  ki,  əgər  beləliklə  üç  ədədi  öz-özünə-insandırsa, 
onda hər bir b a ş q a  üç də -öz-özünə-insan olacaq (axı eyni b ir ədədə 
daxil  olan  üçlər  bir-birinə  oxşardır);  onda  bəs  sonsuz  sayda 
insanlar  nə  olacaq :  əgər  hər  bir  üç-ideyadırsa,  onda  hər  b ir  insan
281

öz-özünə-[insandır],  əgər belə deyilsə,  onda hər halda unlar insanlar 
olacaq.  Eləcə  də,  əgər  kiçik  ədəd  böyük  ədədin  hissəsidirsə  və  o 
ədəddə  olan  və  bir-biri  ilə  müqayisə  olunan  birlərdən  ibarətdirsə, 
o n d a  əgəröz-özünə-dörd  nəyinsə,  məsələn  atın  yaxud  ağ  boyanın 
ideyasıdırsa,  əgər  insan  da.  -   iki  olarsa  onda  insan  atın  hissəsi 
olacaq.  O  da  m ənasızdır  ki,  onun  ideyası  var,  ancaq  on  biıin  və 
sonrakı  ədədlərin  isə  ideyası  yoxdur.  şeylər  də  m övcuddur  və  yaraııırsa,  o nda  onlar  üçün  eydoslar  niyə 
yoxdur?  Deməli.  eydoslar  onların  səbəbləri  ola  bilməz>.  Sonra, 
ədədlərin  ona  qəd ər  götürülməsi  də  mənasızdır:  axı  [tək]  daha 
böyük  m ahiyyətdir və or.  ədədiııin də  eydosu  var;  bununla  belə tək 
yaranm ır,  on ədədi  isə yaram r.  L akin  onlar  inandırm ağa  çalışırlar 
ki,  guya  ona  qədər  [hər]  bir  ədəd  tam dır.  H eç  olmasa  boşluq, 
m ütənasiblik  tə k   və  i.a.  kimi  törəm ələri-onlar  onluq  hüdudunda 
olan  törəmələr  hesab  edirlər.  O n la r11  birini,  məsələn  hərəkət  və 
sükunəti,  xeyir və  şəri  [birinci]  başlanğıclar səviyyəsinə,  birini  isə -  
ədədlər  səviyyəsinə  qaldırırlar.  O na  görə  də  tək  [onlarda]  təkdir, 
çünki əgər tək  ədəd  -  [yalnız] iıçdədirsə,  onda  beş  necə tək  ədəd ola 
bilər?  Sonra  həcm   və  ona  bənzər  digər  şeylər  onlard a  müəyyən 
kəmiyyətə12 çatır,  məsələn:  birinci -  bölünməz xətt.  sonra iki və  ona 
qədər bütün ədədlər.
Sonra,  əgər  ədəd  ayrılıqda  m övcuddursa,  onda  sual  yaranır 
«bir»  üçdən  və  ikidən  birinciclirmi.  Bir  halda  ki,  ədədin  tərkib 
hissələri  vardır,  «bir»  birincidir,  ümumi  və  form a  isə  birinci 
olduğundan,  ədəd birincidir:  axı vahidlərdənhər biri  m ateriya kimi 
ədədin  hissəsi,  ədəd  iss  - 
form adır.  Düz  bucaq  da  müəyyən 
anlam da  yəni  izahına  və  tərifinə13  görə  iti  bucaqdan  birincidir, 
başqa  anlam da  isə  iti  bucaq  birincidir,  ona  görə  ki,  o  düzbucağın 
hissəsidir  və  düzbucan  iti  bucaqlara  bölünür.  Beləliklə,  iti  bucaq 
m ateriya  kimi  birinci  element  və  vahiddir,  tərifdə  ifadə  olunmuş 
form asm a  və  m ahiyyətinə  görə  isə  m ateriyadan  və  form adan  təşkil 
olunm uş  düzbucaq  birinci  və  bütövdür,  çünki  m ateriya  və 
form adan  ibarət  olan  form aya  və  tərifdə  ifadə  edilənə  yaxındır, 
genezisinə görə isə  o  [materiyaya münasibətdə]  onrakıdır.  Beləliklə, 
tək  hansı  anlam da  başlanğıcdır'’  Deyirlər ki,  ona  görə  başlanğıcdır 
ki,  bölünməzdir,  ancaq  ümumi  də,  hissə  də,  element  də 
bölünməzdir.  L a k in   onların 
bölünməzliyi  cürbə-cürdür:  b iri14  -  
tərifinə  görə,  o  b iri15  -   zam anca  bölünməzdir.  M əsələn,  tək  hansı 
anlam da  -   başlanğıcdır?  A rtıq,  deyildiyi  kimi,  düzbucaq  iti
282
bucaqdan,  itibucaq  da d ü zb u caq d an   birincidir və  o n la rın   hər  biri 
də  bir  təkdir.  Deməli,  o n la r  təki 
hər  iki  a n la m d a  
başlanğıc 
olm asım üm kün deyil:  axı üm u m i form a və m ahiyyət kim i tək,  hissə 
və m ateriya kimi isə -  elem entdir.  O nların hər ikisi m üəyyən məna- 
da  təkdir,  əslində  isə 
[ikidə  olan]  birlərdən  h ə r  b iri  [yalnız] 
im kan da  vardır,  gerçəklikdə  isə  yox  (əgər  yalnız  ədəd  təkdirsə  və 
to pa  kim i  m övcuddursa,  o n d a   o n lar  müxtəlif  ədədlərin  müxtəlif 
birlərdən  ibarət  olduğunu  necə  təsdiq  edirlər).  O n larm   b u rad a  yol 
verdikləri  yanlışlığın  səbəbi  də  b u d u r  ki,  o n lar  [başlanğıclar 
sorağında]  olarkən  eyni  v ax tda  həm   riyaziyyatdan,  həm   də 
üm um iyə  aid  düşüncədən  çıxış  etmişlər.  O n a  görə  də  onlar 
riyaziyyatdan  çıxış  edərək  təki  və  başlanğıcı  nöqtə  kim i  təqdim 
etm işlər,  çünki bir -  [m əkanda]  mövqeyi  olmayan n ö q tədir.  Belə ki, 
bəzi  b a şq ala rın m 16 şeylərı  kiçik  hissəciklərdən  ibarət  m övcudluq 
saydıqları kimi,  onlar da  bu cür etm işlər və beləliklə də o n lard a  va- 
hid,  b ir  ədədlərin  m ateriyası  olnrıuş,  eyni  zam an d a  d a   o  ikidən 
birinci  və  əksinə  ikidən  sonra  gələıı  kimi  olm uşlar,  çünki  iki  sanki 
bir  tam ,  tək   və  form adır.  Ü m um ini  axtararkən  isə  o n la r  [hər  bir 
ədəd  h aq q ın d a]  m əlu4m at  verəni  vəhdət  kimi,  bu  a n la m d a   isə  - 
[ədədin]  hissəsi qəbul etmişlər.  H albuki,  nə o,  nə o biri eyni bir şeyə 
xas o la bilməz.
Ə g ər  özü-özünə-tək  yalm z  [məkanda]  mövqeyi  olm ayandırsa 
(çünki  o   [vahiddən]  yalnız  başlanğıc  olması  ilə  fərqlənir),  [digər 
tərəfdən]  də  iki  bölünən,  b ir  isə  bölünməyən  old u ğ u n d an ,  vahidin 
özü-özünə-təkə  [ikidən]  d a h a   çox  oxşar  olduğu  qəbu l  edilməlidir. 
A m m a  əgər vahidlə  məsələ  bu   cüniürsə,  onda özü-özünə-tək  ikidən 
çox  b irə  oxşardır.  O dur  ki,  [ikidə]  olan  birlərdən  h ə r b irini  ikidən 
d a h a b irin c i  saym aq  lazımdır.  H albuki,  onlar  b u n u   in k a r  edirlər, 
o n ların   rəyincə,  hər  halda  öncə  iki  m eydana  gəlir.  O n d a n   başqa, 
əgər  özü-özünə-iki,  özü-özünə-üç  bir  təkdirsə,  o n d a   o n la r  birlikdə 
ikini təşkil edir.  Bu iki bəs h arad andır?
Doqquzunıcu  fəsil
Belə  b ir  sual  yarana  bilər:  əgər  ədədlərdə  bir-birinə  bitişmə 
y o x d u r,  ancaq  birlərin  ardıcıl  sırası  varsa  və  o n ların   arasında 
(m əsələn,  ikidə  yaxud  üçdə  o lan   fcirlər  arasında)  heç  nə  yoxdursa,
283

onda  birlər  bilavasitə  özü-öbzünə-təkin  ardınca  gəlir  yoxsa  gəlmir 
və ardıcıl sıra d a  iki özüniin həı  bir vahidindən birincidirmi?
Ədədlə  müqayisədə  sonra  gələn  [kəmiyyət]  cinslərinə  aid  -  
xəttə,  m üstəfıyə  və  cisimlərə  a:id  olan  çətinlik  isə  belədir.  [İlk  öncə] 
bəziləri  onları  böyük  və  kiçık  növlərdən,  məsələn:  uzun  və  qısa- 
xətlərdən, enli və dar -  müstəvidən, hündür və a lç a q 1 -  həcmə malik 
olanlardan yaradır; bu növlərin hamısı böyük və kiçikdir.  L akin bu 
təlimin  tərəfdarları  [bu  kəmiyyətlərin]  başlanğıcını  tək  anlam ında 
fərqli  müəyyənləşdirirlər.  O nlarda  olduqca  çoxlu  uyğunsuzluq,  hər 
bir  sağlam   düşüncəyə  zıdd  olan  uydurm alar  və  ziddiyyət  alınır. 
D oğrudan  d a,  onlarda  [göstərilən  kəmiyyətlər]  bir  biri  ilə  əlaqədə 
deyil,  dağm ıqdır və onlann  başlanğıcları  elədir ki,  enli  və  d a r həm 
də  uzun və  qısadır  (ancaq  əgər  belə  əlaqə varsa,  onda  miistəvi  xətt 
və  cisim  -  m üstəvi  olacaq;  on dan   başqa,  bucaqlar,  fıqurlar  və  i.a. 
necə  izah  olunacaq?).  Burada  da  ədədlərlə  bağlı  yaranan  hala 
bənzər  d u ru m   yaranır  yəni:  uzun  və  qısa  [və  i.a.]  kəmiyyətlərin 
xassələridir,  an caq  xətt düz  və  əyri  xətdən  yaxud cisim -  ham ar və 
kələkötür cisim dən  ibarət  olmadığı  kimi  kəmiyyət  də  xassələrdən 
ibarət  deyil.  Bütün  bu  hallarda  da  üm um inin  [ayrılıqda  mövcud] 
olduğu qəbul edildikdə yaranan çətinliyə oxşar çətinlik yaranır yəni 
özü-özünə-heyvan ayrıca hevvanda olacaq y 
oxsa 
bu
sonuncu  o n d a n   fərqlidir.  Axı  əgər  üm umi  ayrıca  m övcudluq  kimi 
qəbul edilm irsə, onda heç bir çətinlik yaranm ır; əgər,  onların dediyi 
kimi,  tək və ədəd ayrıca rnövccuddurlarsa, onda bu  çətinliyi aradan 
qaldırm aq  əgər  asan  deyilsə,  deməli,  m ümkün  deyil.  Axı  ikidə  və 
ümumiyyətlə  ədəddə  tək:!  düşıinülürsə,  onda  bu  zam an  özü-özünə- 
varlıq  düşünülür  yoxsa  başqa  nə  isə3?. 
M əsələn, 
bəziləri 
kəmiyyətləri  b u   qəbildən  olan  m ateriyadan  törəmə  sayırldar, 
başqaları4  isə  -  nöqtədən  (bu  zam an  nöqtəni  onlar  tək  yox  sanki 
tək  kimi  qəbul  edirlər)  və  ba.şqa  m ateriyadan  yəni  külli  olm ayan 
ancaq  on a  o xşar 
m ateriyadan  yaran an   hesab  edirlər;  bununla 
bağlı  da  belə  çətinlik  yaranır  yəni:  əgər  m ateriya  birdirsə,  onda 
xətt,  m üstəvi  və  cisim  eynidir  (axı  eyni  bir  şeydən  yaranan  da 
eynidir);  an caq   əgər  m ateriyalar  çoxdursa  və  xətt  üçün  bir 
m ateriya,  m üstəvi  üçün  başqa  m ateriya,  cisim  üçün  isə  başqa 
m ateriya  varsa,  onda  onlar  ya  bir-biri  ilə  uzlaşırlar 
ya  da 
uzlaşm ırlar,belə  ki,  bu  hald a  həmən  nəticələr  alınır:  ya  müstəvidə 
xətt olm ayacaq, ya da m iistəvinin özü xəttdən ibarət olacaq.
284
Sonra,  onlar  ədədin  tə k   və  çoxdan  necə  y a ra n d ığ ın ı  heç  cürə 
sübut  etmirlər;  məsələn,  b u   haqda  onların  n ə   dem əsindən  asılı 
olm ayaraq,  burada  ədədi  tək d ən   və  qey ri-m ü əy ly ən   ikidən5  hasil 
edənlər üçün yaranan çətinliyin cyni yaranır.  Biri  əd ə d in  hansısa bir 
çoxdan  deyil,  özünü  üm um i  kimi  göstərəndən  yaran d ığ m ı  hesab 
edir,  başqası-ədədin  m üəyyən  bir  çoxdan,  h əm   d ə   birinci  çoxdan 
(onun rəyincə birinci çox  ik id ir6) yarandığım   g ü m a n  edir.  O na görə 
də,  dem ək  olar  ki,  [bu  rəylərin]  heç  bir  fərqi  y o x d u r,  məsələnin 
yerdəyişmə və ya fərz edilm ə yaxud birləşmə y a x u d   y aran m a və i.a. 
h aqqında olmasından asılı o lm ay araq  eyııi çətin lik lər yaram r.
A m m a  xüsusi  o laraq   so ruşula  bilər:  əgər  h ə r  vahid   birdirsə, 
o nda  o  nədən  alınır?  Axı  o n la rd a n   hər  biri,  ə lb ə ttə   ki,  özü-özünə- 
tək  deyil.  Odur ki,  onu n   özü-özünə-təkdən və  ç o x d a n  yaxud  çoxun 
hissələrindən alınm ası zəru rid ir.  Vahidi çox h esab   etm ək  isə olmaz, 
çünki  o  bölünməzdir;  v ah id in   çoxun  hissələrindən  alınması 
mülahizəsi isə bir çox b a ş q a   çətinliklər  doğurur;  d o ğ ru d a n   da,  belə 
hissələrdən  hər  biri  bölünm əz  (yaxucl  çox,  yəni  bölünm əz  vahid) 
olm alıdır,  tək və çox da elem entlər8 olm ayacaqlar (axı  o zam an  hər 
bir v ah id  çoxdan və  tək dən  ibarət olm ayaxaq).  O n d a n  başqa,  bunu 
deyən  h ər kəs başqa ədədi  q əb u l etmiş  olur:  axı  bölünm əz  [birlərin] 
çoxluğu  elə  bir  ədəddir.  Sonra  bünü  d eyənlərdən  soruhm aq 
lazım dır: 
ədəd  h ü d u d su z d u r  yoxsa  m əh d u d d u r9?  Axı  onlarda
yəqin  ki,  çoxun  özü  də  m əhdudclur  və  belə  m ə h d u d   çoxdan  və 
təkdən  son10<-  birlər  alınır.  Özü-özünə-çox  və  h ü d udsuz  çox  isə  -  
bir-birindən  fərqlidir.11 
Məsələn, 
hansı 
ço x  
təklə  birlikdə 
elem entdir?  Buq 
ayda 
ilə  o  rəyin  tə rə fd a rla n n m   m əkan 
kəmiyyətlərini  hasil  etdiyi  elem ent  kimi  qəbu l 
etdikləri  nöqtə 
h a q q ın d a  da soruşm aq o lar.  Axı bu  nöqtə  hər h a ld a   mövcud  olan 
tək n ö q tə  deyil.  M əsələn,  b a ş q a  nöqtələrdən hər b iri  h aradan  alınır? 
Ə lbəttə  ki,  məkan  fasiləsindən  və  özü-özünə 
n ö q təd ən   alınmır. 
Digər  tərəfdən  isə  belə fasilən in 12 hissələri  də  o  fılosofların  birləri13 
hasil  etdikləri14  çoxun  hissələri  kımi  bölünm əz  hissələr  ola 
bilm əzlər.  Axı  ədəd  bölünm əyən  [lıissələrdən]  təşkil  olunur,  məkan 
kəm iyyətləri isə-yox.
Beləliklə,  bütün  bu  və  b u n a   oxşar  m ühak im ələr aydın  göstərir 
ki,  ə d ə d   və  məkan  kəm iyyətləri  ayrılıqcla  m övcu d  ola  bilməzlər. 
S o n ra   [əvvəlki  filosofların]  ədədlərə  bax ışlarm d ak ı  fikir  aynlığı 
o n u n   əlam ətidir  ki,  predm etlərin  öziinün  həqiqi  olm am ası  onları 
çaşq ın lığa  salır.  Yəni  hisslərlə  qavranılan 
predm etlərlə  yanaşı
285

yalınz  riyazi  predmetləri  qəbul  edənlor,  eydoslar  haqqında təlimin 
bütün  yetərsizliyini  və 
əsassızlığını  görərək  eydetik  ədədlərdən 
im tina  etm iş  və  riyazi  ədədiıı15  mövcud  olduğunu  qəbul  etmək 
istəyənlər,  habelə,  başlaıığıcla rın  qəbul  etdiyi  halda  ıiyazi  ədədin 
eydetik  ədədlə  yanaşı  necə  mıövcud  olacağını  görməyənlər  sözdə 
eydetik  ədədi  və  riyazi  ədədi16  eyniləşdirmirlər,  əslində  isə  riyazi 
ədədi  rə d d   etmişlər (axı  onlar  riyazi  başlanğıclara  yox,  özlərinin  x- 
üsusi  ilk in  
şərtlərini,  başlanğıclarım   irəli  süıüıiər).  Amma 
eydosları,  onlarm   -   ədədlər  olduğunu,  riyazi  predm etlərin17  möv- 
cud o ld u ğ u n u  birinci qəbul edən  tam  əsasla onları fərqləndirmişdir. 
O d u r 
k i, 
onların 
ham ısınnı 
nədəsə 
düzgün 
danışdıqları, 
üm um iyyətlə isə düzgün  danışm adıqları  görünür.  Bir  də  ki,  onların 
özləri  də  eyni  bir  fikri  yox,  bir-birinə  əks  olan  fıkirlər  söyləməklə 
bun u e tir a f  etmiş  olurlar.  B ıınun  səbəbi isə  ondadır ki,  onların irəli 
siirdükləri  müqəddəm  şərtlər 
və  başlanğıclar-səhvdir.  Halbuki, 
E pixarm ın  söylədiyi  kimi  y ala n d a n   çıxış  etməklə  doğru  danışm aq 
çətindir:  «İndicə dedilər ki,  işin  pis olduğu da dərhal görünür».18
Beləliklə,  ədədlər  h a q q ın d a   msəsələ  yetərincə  araşdırıldı  və 
aydınldaşdırıldı  (deyilənlər  ari:ıq  kimi  inandırdısa,  onu  daha  çox 
dəlillər d a h a  çox inandırardı,  deyənlər kimi inandırm adısa,  onu heç 
bir  [yeni]  dəlillər  inandıra  bilməz).  İlkin  başlanğıclar,  birinci 
səbəblər və elementlər  haqınd a  danışanların  yalnız  hissi  qavranılan 
m ahiyyəti  göstərməsinə  gəlincə,  bu  haqda  qism ən  təbiət  haqqm da 
əsərlərim izdə19,  qismən  bu   tədqiqatlarım ıza  aid  deyildir;  ancaq 
hisslərlə  qavranılan  m ahiyyətlərlə  yanaşı  başqa  mahiyyətləri  qəbul 
edənlərin  dediklərini  də  indi  gözdən  keçirmək  lazımdır.  Məsələn, 
bəziləri  belə  mahiyyətlərin  idey alar  və  ədədlər  olduğunu,  onlann 
elem entlərinin  isə  -   mövcud  olanın  elementləri  və  başlanğıcları 
olduğunu  saydıqlarından  bu  [elementlər]  haqqında  onların  nə  və 
necə dediklərini gözdən keçiı m ək lazımdır.
T əkcə  ədədləri,  həm  də  riyazi  ədədləri  belə  elementlər  və 
b aşlanğıclar  sayanları20  soııra  müzakirə  etm ək  lazımdır,  ideyalar 
h a q q ın d a   danışanlara  gəldikdə  isə  o nlann  [sübut]  üsulunu  da, 
b u rad a  y a ra n a n   çətinliyi  də  bir  a n d a   görmək  olar.  İş  ondadır  ki, 
o n la r  ideyaları,  bir  tərəf'dərı,  üm um i  mahiyyətlər,  o  biri  tərəfdən 
ayrılıqda  m övcud  olub  təkcə  şeylərə  məxsus  olan  adlandırırlar. 
B unun  m üm kün  olmadığını  isə  biz  artıq  araşdırm ışıq.21  Onların 
ideyaları  m ahiyyətlər  kinıi  göstərməsinin  səbəbi  o ndadır  ki,  onlar 
bu  m ahiyyətləri  hisslərlə  q av ran ılan   şeyləıiə  eyniləşdirməmişlər;
286
onların  rəyincə,  hisslərlə  qavranılanlar  ciləmindəki  bütün  təkcələr 
axır  və  orda  daim i  h eç  nə  yoxdur,  ü m u m i  isə  o  aləmlə  yanaşı 
mövccudr  və  o nd an   fərqlidir.  Öncə  söylədiyim iz22  kimi,  bu n a  öz 
tərifləri  ilə  S okrat  ə sas  vermişdir,  am m a  o   hər  halda  üm um ini 
təkcədən 
ayırm am ışd ır. 

bunları 
ayırm am aqda 
d oğ ru 
düşünmüşdür.  Bui  şin   mahiyyətindən  ayd ın   olur:  axı,  bir  tərəfdən 
ayırmaq  ideyalara  a id   olan  çətinliklərə  gətirib   çıxarır.  B ununla 
belə,  ideyaların  tərə fd a rla rı,  hesab  etm işlər  ki,  əgər 
hisslərlə 
qavranılan 
və 
a x a n , 
dəyişən 
predm etlərlə  yanaşı 
hansısa 
mahiyyətlər  o lm alıd ırlarsa,  onda  onların  ay rılıqda  mövcud  olm ası 
zəruridir;  o nlar  b u n d a n   başqa  heç  nə  göstərə  bilməmiş  və  ayrılıq 
mövcud  saydıqları  m ahiyyətləri  ümumi  kim i  təsəvvür  etm işlər, 
nəticəisə  belə a lın m ışd ır  ki, ümumivə təkcə  m ahiyyətlər-dem ək  o la r 
ki, eyniləşdirilmişdir.  Beləliklə, bü çətinlik  özlüyündə şərh etdiyim iz 
baxışa m əxsusdur.
Kataloq: upl -> books -> pdf
pdf -> XƏZƏR 2014, №2 bu sayda güMÜŞ DÖVRÜN ŞAİRLƏRİ
pdf -> Əbdülrəhmanlı N. Qurban. Yüzilin “Əli və Nino” əfsanəsi. Poman-xronika. Bakı, Qanun, 2014, 604 səh. Redaktor: Tapdıq Yolçu Korrektor: Ceyran Abbasova
pdf -> Hamiləlik haqqında hər şey: Qadın və Gələcək uşaq
pdf -> Dərslik (əlavə olunmuş və redaktə edilmiş ikinci nəşri)
pdf -> Dərslik Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi tərəfındən təsdiq edilmişdir
pdf -> Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi kollegiyasının 27 sentyabr 2012-ci il tarixli
pdf -> M Ə h ə m m ə d t a ğ I s I d q I 1 5 0 MƏHƏMMƏd tagi siDQİ Ə s ə r L ə r I
pdf -> Тофиг щаъыйев
pdf -> AZƏrb ay can miLLİ elmlər akademiy asi folklor institutu
pdf -> Azərbaycan dilinə tərcümə olunmuş əsərlərin kataloqu a

Yüklə 179,67 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   24   25   26   27   28   29   30   31   ...   39




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə