DAġ DÖVRÜ alti cġlddə


Qazma düĢərgəsinin daĢ məmulatı



Yüklə 2,13 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə11/19
tarix27.06.2017
ölçüsü2,13 Mb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   19

Qazma düĢərgəsinin daĢ məmulatı 

 

1987-1990-cı  illərdə  Qazma  mağarasında  aparılan  arxeoloji 

qazıntılar  zamanı  düşərgənin  IV-VI  təbəqələrindən  sümük 

məmulatı  ilə  yanaşı,  daş  məmulatı  da  tapılmışdır.  1983-cü  ilin 

kəşfiyyat  qazıntısı  da  daxil  olmaqla  Qazma  mağarasından  724 

ədəd daş  məmulatı aşkar olunmuşdur. Daş  məmulatının 92,7  faizi 

dəvəgözü  daşından  hazırlanmışdır.  Bu,  düşərgənin  yaxınlığında 

yerləşən  Araz  və  Arpa  çayları  vadilərində  dəvəgözü  daşının 

zəngin  olması  ilə  əlaqədar  olmuşdur.  Hazırda  da  həmin  çay 

vadilərində dəvəgözü daşı vardır. Daş məmulatı içərisində çaxmaq 

və  slanes  daşlarından  hazırlanmış  alətlər  də  qeydə  alınmışdır. 

Düşərgənin  daş  məmulatı  içərisində  37  ədəd  çaxmaqdaşından  və 

12  ədəd  isə  slanes  daşından  hazırlanmışdır.  Qazma  mağarasında 

qeydə  alınmış  daş  məmulatı  bir  xammal  kimi  onun  yaxınlığında 

toplanıb düşərgəyə gətirilmişdir (Cəfərov, 1992, 1999, 2004). 


221 

 

Qazma  paleolit  düşərgəsindən  tapılmış  daş  məmulatının 



texniki  və  tipoloji  tədqiqi  zamanı  müəyyən  olunmuşdur  ki,  əmək 

alətlərinin bir qismi mağarada, digər qismi isə düşərgədən kənarda 

hazırlanmışdır.  Çünki  daş  məmulatı  içərisində  çoxlu  istehsal 

tullantıları  tapıldığı  halda  cəmi  4-5  ədəd  nüvə  qeydə  alınmışdır 

(Cəfərov, 1999). 

Qazma  mağarasının  daş  məmulatı  arasında  levallua 

itiucluları,  dişəklənmiş  levallua  itiucluları,  mustye  itiucluları,  bir 

və  iki  işlək  ağızlı  qaşovlar,  künclü  qaşovlar,  bıçaqlar,  limas  tipli 

alətlər, qaşovcuqlar və ucluqlar qeydə alınmışdır (şəkil 113-117). 

Qazma  düşərgəsinin  əmək  alətləri  içərisində  əsas  yeri 

levallua  və  mustye  itiucluları  və  qaşov  tipli  alətlər  tutur.  Qeyd 

olunan  alətlər  tipoloji  cəhətdən  bir  neçə  qrupa  bölünür.  Bu  da 

düşərgənin əmək alətlərinin  tipoloji  xüsusiyyətlərinin  geniş tədqiq 

olunmasına imkan verir (şəkil 113-115). 

 Düşərgənin  daş  məmulatı  içərisində  istehsal  tullantılarının 

qeydə  alınması  sübut  edir  ki,  düşərgədə  qədim  insanlar  əmək 

alətlərinin bir qismini hazırlamışlar. 

Qazma  mağarası  Naxçıvan  Muxtar  Respublilası  ərazisində 

orta  Paleolit    dövrünə  aid  tapılmış  ilk  qədim  insan  düşərgəsidir. 

Əgər bu  vaxta qədər Naxçıvan  ərazisində  insanların  yaşaması 5-6 

min  il  bundan  əvvəllərə  aid  edilmişdisə,  yeni  tapıntı  bu  ərazidə 

qədim  insanların  hələ  80-90  min  il  bundan  əvvəl  yaşadıqlarını, 



222 

 

eyni  zamanda  hələ  orta  Paleolit  dövründə  Naxçıvan  ərazisində 



qədim  insanların  yaşaması  üçün  əlverişli    təbii  coğrafi  şəraitin 

olduğunu göstərir. 

Naxçıvan  diyarından  ilk  dəfə  olaraq  sənədləşdirilmiş 

çoxtəbəqəli  mustye  düşərgəsinin  qeydə  alınıb  tədqiq  olunması  

Azərbaycan  ərazilərində  neandertal  tipli  insanların  daha  geniş 

ərazidə  məskunlaşmasını  göstərir. Maraqlıdır ki, belə qədim  insan 

düşərgələri  cənubi  Azərbaycan  ərazisində  də  tapılıb  tədqiq 

olunmuşdur.  Güman  etmək  olar  ki,  gələcəkdə  Azərbaycan 

ərazisində  aparılacaq  arxeoloji  tədqiqat  işləri    bəşəriyyətin 

keçmişinə  dair  yeni  düşərgələrin    müəyyən  olunmasına  şərait 

yaradacaqdır. 

 

 



Buzeyir paleolit düĢərgəsi 

 

Buzeyir  mağara  düşərgəsi  1985-ci  ildə  Ə.Q.Cəfərov 

tərəfindən  qeydə  alınmışdır  (Cəfərov,  1987).  Buzeyir  mağarası  

Lerik  rayonu  ərazisində  olub,  Talış  dağlarının  ən  yüksək 

zirvəsində  yerləşir.  Düşərgə  Zuvandçayının  sol  sahilində  olub, 

dəniz  səviyyəsindən  1640  metr  yüksəklikdə,  Zuvandçayının 

müasir  yatağından  300-350  metr  yüksəklikdə  yerləşir.  Buzeyir 

mağarasının  yerləşdiyi  müasir  ərazi Talış dağlarının ən  mənzərəli 



223 

 

guşələrindən biri olub, ətrafları ağac örtüyü  ilə əhatə olunmuşdur 



(şəkil 121-122). 

 

 



Buzeyir düĢərgəsinin daĢ mə mulatı 

 

Buzeyir  mağarasında  aprılan  arxeoloji  qazıntılar  zamanı  63 

ədəd daş məmulatı tapılmışdır. Daş məmulatı içərisində diskşəkilli 

nüvələr, levallua itiucluları, sadə bir işlək ağızlı qaşovlar, bir işlək 

ağızlı  qabarıq  qaşov,  qəlpələr  və  lövhələr  qeydə  alınmışdır  (şəkil 

123). 


Buzeyir  düşərgəsinin  daş  məmulatı  əsasən  çaxmaq,  slanes, 

dəvəgözü  və  andezit  daşlarından  hazırlanmışdır.  Düşərgənin  daş 

məmulatı  içərisində  əsas  yeri  levallua  itiucluları  və  qaşov  tipli 

alətlər  tutur.  Levallua  itiucluları  əsasən  çaxmaqdaşından 

hazırlanmışlar. Maraqlıdır ki, aşkar olunmuş levallua itiuclularının 

heç birinin işlək ağzında dişək izi yoxdur. Qaşov tipli alətlərin biri 

çaydaşı üzərində, ikincisi isə çaxmaqdaşı üzərində hazırlanmışdır. 

Buzeyir  mağarasından  aşkar  olunmuş  daş  məmulatının 

texniki-tipoloji  tədqiqi  onların  Mustye  mədəniyyəti  –  Aşelin  son 

mərhələsində  hazırlandıqlarını  söyləməyə  imkan  verir.  Lakin 

gələcəkdə  Buzeyir  düşərgəsində  aparılacaq  arxeoloji  qazıntılar 


224 

 

abidə haqqında daha yeni- yeni elmi məlumatların əldə olunmasına 



səbəb olacaqdır. 

Buzeyir düşərgəsi   hələlik Talış dağları ərazisində  müəyyən 

olunmuş ilk insan məskənidir (Cəfərov, 1999, 2004). 

1953-2003-ci  illərdə  Azərbaycan  Respublikası  ərazisində 

aparılan  arxeoloji  tədqiqatlar  nəticəsində  orta  Paleolit  –  Mustye 

mədəniyyətinə  Azıx  (III  təbəqə),    Tağlar,  Daşsalahlı,  Damcılı, 

Qazma və  Buzeyir düşərgələri qeydə alınıb tədqiq olunmuşdur. 

Azərbaycanın  orta  Paleolit  düşərgələrində  aparılan  elmi 

tədqiqatlar  burada  yaşamış  ulu  sakinlərin  həyat  tərzi,  alət 

hazırlama  texnikası    və  ovçuluq  təsərrüfatı  haqqında  geniş  elmi 

məlumatlar  verməklə  bərabər,  neandertal  tipli  insanların    Mustye 

mədəniyyəti  dövründə  daha  geniş  ərazilərdə  məskunlaşmasını 

göstərir (Hüseynov, 1985; Cəfərov, 1999, 2004). 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

225 

 

IX FƏSĠL 



 

AZƏRBAYCANDA ÜST PALEOLĠT MƏDƏNĠYYƏTĠ 

 

Son  50  ildə  Azərbaycan  Respublikası  ərazisində  aparılan 

kompleks  elmi  tədqiqatlar  nəticəsində  üst  Paleolit  mədəniyyətinə 

aid  maddi  mədəniyyət  qalıqları  Tağlar  paleolit  düşərgəsinin  II 

təbəqəsində, Damcılı  mağara düşərgəsinin daş  məmulatı arasında, 

Qobustanın  “Qayaarası”  düşərgəsində,  Kəlbəcərin  Zar  kəndi 

ərazisində  və  Qazax  rayonunun  Yataq  yeri  ərazisindən  qeydə 

alınıb tədqiq olunmuşdur (Cəfərov, 2004; Mənsurov, 2000). 



Tağlar  paleolit  düşərgəsinin  II  təbəqəsindən  tapılmış  üst 

Paleolitə  aid  daş  məmulatının  texniki-tipoloji  xüsusiyyətləri. 

Tağlar  paleolit  düşərgəsinin  II  təbəqəsində  aparılan  arxeoloji 

qazıntılar  zamanı  cəmi  1214  ədəd  daş  məmulatı  tapılmışdır. 

Həmin  daş  məmulatının  texniki-tipoloji  tədqiqi  zamanı  onların 

arasında  üst  Paleolitə  aid  alətlər  qeydə  alınmışdır.  Düşərgənin  II 

təbəqəsindən  qeydə  alınmış  üst  Paleolitə  aid  alətləri  aşağıdakı 

tiplərə ayırmaq olur: 

1.

 



qaşovcuqlar 

(13 


ədəd); 

2.

 



bizlər (12 ədəd); 

226 

 

3.



 

levallua 

itiucluları 

(50 ədəd); 

4.

 

dişəklənmiş  levallua 



itiucluları (48 ədəd); 

5.

 



bıçaqlar (9 ədəd); 

6.

 



şatelperron 

tipli 


alətlər (3 ədəd); 

7.

 



kəsici 

alətlər 


(5 

ədəd); 


8.

 

sadə 



birağızlı 

qaşovlar (6 ədəd); 

9.

 

limas  tipli  alətlər  (3 



ədəd); 

10.


 

üzərində  işlək  izi 

olan lövhələr (24 ədəd). 

   Qaşovcuqlar  (  13  ədəd).  Bunların  8  ədədi  çaxmaq,  5 

ədədi  isə  dəvəgözü  daşlarından  hazırlanmışdır.  Alətlər  olduqca 

incə  və  itiləyici  dişəklə  işlənmişdir.  Təsvir  olunan  qaşovcuqların 

nümunələri şəkil 76, 1-də göstərilmişdir. 



Bizlər  (912  ədəd).  Tağlar  düşərgəsinin  II  təbəqəsinin  daş 

məmulatı arasında 12 ədəd biz qeydə alınmışdır. Onların 9 ədədi 

çaxmaq, 3 ədədi  isə  dəvəgözü daşlarından  hazırlanmışdır.  Təsvir 

olunan  alətlərin  ucları  hər  iki  tərəfdən  olduqca  incə  dişəklə 



227 

 

itilənmişdir.  Eyni  zamanda onlardan  əlverişli  istifadə etmək  üçün 



ən  yararlı  formaya salınmışdır.  Təsvir olunan bizlərin  nümunələri 

şəkil 77, 3, 4-də göstərilmişdir. 



Levallua itiucluları  (50  ədəd).  Onların  13  ədədi  çaxmaq, 

34  ədədi  isə  slanes  və  3  ədədi  isə  dəvəgözü  daşlarından 

hazırlanmışdır.  Levallua  itiuclularının  7  ədədində  zərbə  səthi  və 

zərbə  düyünü  yaxşı  saxlanmışdır.  Təsvir  olunan  levallua 

itiuclularının nümunələri  şəkil 79, 5, 6, 8-də göstərilmişdir. 

Dişəklənmiş  levallua  itiucluları  (48  ədəd).  Onların  20 

ədədi  çaxmaqdaşından,    21  ədədi  isə  slanes,  7  ədədi  isə 

dəvəgözündən  hazırlanmışdır.  Dişəklənmiş  levallua  itiuclularının 

işlək  ağızları  olduqca  incə  və  itiləyici  dişəklə  işlənmişdir.  Təsvir 

olunan  alətlərin  ucları  da  olduqca  itilənmişdir.  Təsvir  olunan 

alətlərin nümunələri şəkil 76, 2, 10-da göstərilmişdir. 



Bıçaqlar  (9  ədəd).  Onların  6  ədədi  çaxmaq,  3  ədədi  isə 

dəvəgözü  daşlarından  hazırlanmışdır.  Bıçaqların  hamısının  zərbə 

səthi  və  zərbə  düyünü  yaxşı  saxlanmışdır.  Təsvir  olunan 

bıçaqların    6  ədədinin  işlək  ağızı  nazik  itiləyici  dişəklə  

işlənilmişdir.  Təsvir olunan bıçaqların  nümunələri  şəkil 72, 8, 12-

də göstərilmişdir. 

 Şatelperron  tipli  alətlər  (  3  ədəd).  O nların  üçü  də 

çaxmaqdaşından  hazırlanmışdır.  Alətlərin  zərbə  səthi  və  zərbə 

düyünləri yaxşı saxlanmışdır. Təsvir olunan alətlərin işlək ağızları 


228 

 

nazik  itiləyici  dişəklə  işlənmişdir.  Şatelperron  tipli  alətlər  əsasən 



üst  Paleolit  dövrünün  ilkin  inkişaf  mərhələsinə  aid  olunanlardır. 

Təsvir olunan alətlərin nümunələri  şəkil 76, 10-da göstərilmişdir. 



Kəsici  alətlər  (5  ədəd).  Bunların  hamısı  çaxmaqdaşından 

hazırlanmışdır.  Təsvir  olunan  kəsici  alətlərin  4  ədədinin  zərbə 

səthi  və  zərbə  düyünü  yaxşı  saxlanmışdır.  Bir  ədədinin  isə  zərbə 

səthi  və  zərbə  düyünü  ikinci  dəfə  işlənmə  zamanı    və  ya  iş 

prosesində sınmışdır. Alətlərin işlək ağızları nazik itiləyici dişəklə 

işlənmişdir. 



Sadə  bir  işlək  ağızlı  qaşovlar  (6  ədəd).  Onların  4  ədədi 

çaxmaq  və 2 ədədi  isə slanes daşlarından  hazırlanmışdır. Sadə bir 

işlək  ağızlı  qaşovların  zərbə  səthi  və  zərbə  düyünləri  yaxşı 

saxlanılmışdır.  Təsvir olunan alətlər olduqca  incə  itiləyici dişəklə 

işlənmiş  və sonuncu  xüsusiyyətlərinə görə qaşovcuqları  xatırlayır.  

Təsvir  olunan  alətlərin  nümunələri  şəkil  77,  12,  16-da 

göstərilmişdir. 

Limas  tipli  alətlər  (3  ədəd).  Maraqlıdır  ki,  limas  tipli 

alətlərin  hamısı  dəvəgözü  daşından  hazırlanmışdır.  Görünür  ki, 

qədim Tağlar düşərgəsində məskunlaşan sakinlər limas tipli alətlər 

hazırlamaqda  üsyünlüyü  dəvəgözü  daşına  vermişlər.  Çünki  bu 

daşdan  istənilən  formada  əmək aləti  hazırlamaq daha əlverişlidir. 

Təsvir  olunan  limas  tipli  alətlərin  işlək  ağızları  incə  dişəklə 



229 

 

işlənmişdir.  Alətlərin  birinin  hər  iki  ucu  olduqca  itilənmişdir. 



Təsvir olunan alətlərin nümunələri şəkil 76, 3, 4-də göstərilmişdir. 

Üzərində işlək izi olan lövhələr (24 ədəd). Onların 9 ədədi 

slanes,  8  ədədi  çaxmaq,  7  ədədi  isə  dəvəgözü  daşlarından 

hazırlanmışdır.  Təsvir  olunan  lövhələrin  işlək  ağızlarında  tək-tək 

dişək  nəzərə  çarpır.  Tağların  qədim  sakinləri  qeydə  alınmış 

lövhələrdən  iş  prosesində  istifadə  etmiş  və  ona  görə  də  onların 

işlək ağızlarında qopuq və əzilmələr aydın  görünür. Təsvir olunan 

lövhələrin nümunələri şəkil 78-də göstərilmişdir. 

Cədvəldən  aydın  olur  ki,  Tağlar  düşərgəsinin  II 

təbəqəsinin  üst Paleolit  mədəniyyətinə aid əmək alətləri  içərisində 

əsas yeri levallua itiucluları, qaşovcuqlar, bizlər, bıçaqlar və kəsici 

alətlər tutur. 

Damcılı paleolit düşərgəsinin daş  məmulatı  içərisindən üst 

Paleolitə  aid  maddi  mədəniyyət  qalıqları  –  nüvələr,  qaşovcuqlar, 

bizlər, kəsicilər, bıçaqlar və digər alətlər qeydə alınmışdır. 



Birinci  işlənmə.  Damcılı  düşərgəsində  aparılan  arxeoloji 

qazıntılar  zamanı  37  ədəd  nüvə  qeydə  alınmışdır.  Qeydə  alınmış 

nüvələrin  20-si  çaxmaq,  15- i  slanes,  2-si  isə  dəvəgözü  daşından 

hazırlanmışdır.  Nüvələrin  içərisindən  üst  Paleolit  mədəniyyəti 

üçün  xarakterik  olan    13  ədəd  nüvə  qeydə  alınmışdır.  Onlar 

aşağıdakı qruplara ayırmaq olar: 



230 

 

1.



 

prizmaşəkilli  nüvələr 

– 6 ədəd; 

2.

 



diskşəkilli  nüvələr  – 

2 ədəd; 


3.

 

birzərbəsəthli nüvələr 



– 3 ədəd; 

4.

 



ikizərbəsəthli  nüvələr 

– 2 ədəd. 

Prizmaşəkilli 

nüvələrin 

hamısı 

çaxmaqdaşından 



hazırlanmışdır.  Nüvələr  üzərində  istənilən  qədər  lövhələr 

qoparılmışdır.  Təsvir  olunan  prizmaşəkilli  nüvələr  üst  Paleolit 

üçün  xarakterik olan  nüvələrdən  ibarətdir.  Damcılı düşərgəsindən 

tapılmış  üst  Paleolitə  aid  nüvələrin  nümunələri  106-cı  şəkildə 

göstərilmişdir. 

Damcılı düşərgəsinin daş  məmulatı arasından qeydə alınmış 

2 ədəd diskşəkilli  nüvələr çaxmaqdaşından  hazırlanmışdır.  Təsvir 

olunan  nüvələrin  ancaq  bir  üzündən  qəlpə  və  lövhələr 

qoparılmışdır.  Nüvənin  əks  üzündə  isə  təbii  qabıq  olduğu  kimi 

saxlanılmışdır. 

Düşərgədən aşkar edilmiş 3 ədəd birzərbəsəthli  nüvələrin 2 

ədədi  çaxmaqdaşından,  bir  ədədi  isə  slanes  daşından 

hazırlanmışdır. 


231 

 

Damcılı  düşərgəsinin    daş  məmulatı  içərisindən  qeydə 



alınmış  ikizərbəsəthli  nüvələrin  hər  ikisi  çaxmaqdaşından 

hazırlanmışdır.  Təsvir olunan  nüvələrin  üzərindən çoxlu qəlpə  və 

lövhələr  qoparılmışdır.  Ona  görə  də  təsvir  olunan  nüvələr  qalıq 

nüvələrə çevrilmişdir. 

1953,  1956-1958-ci  illərdə  Damcılı  mağara  düşərgəsində 

arxeoloji  qazıntılar  zamanı  6894  ədəd  daş  məmualtı  aşkar 

edilmişdir.  Onların  342  ədədi  əmək  alətlərindən,  qalanları  isə 

istehsal  tullantıları  və  nüvələrdən  ibarətdir  (Hüseynov,  1975; 

Cəfərov, 1999). 

Damcılı düşərgəsindən tapılmış daş məmulatı içərisindən üst 

Paleolitə aid aşağıdakı alətlər qeydə alınmışdır:  

1.

 



qaşovcuqlar 

(19 


ədəd); 

2.

 



bizlər (11 ədəd); 

3.

 



kəsicilər (9 ədəd); 

4.

 



bıçaqlar (6 ədəd); 

5.

 



şalelperron 

tipli 


alətlər (4 ədəd); 

6.

 



levallua  itiucluları  (8 

ədəd); 


7.

 

dişəklənmiş  levallua 



itiucluları (5 ədəd); 

232 

 

8.



 

üzərində  işlək  izi 

olan lövhələr (28 ədəd)4 

9.

 



ucluqlar (4 ədəd) 

 Qaşovcuqlar  (19  ədəd).  Onların  12  ədədi  çaxmaq,  5  ədədi 

dəvəgözü,  2  ədədi  isə  slanes  daşlarından  hazırlanmışdır. 

Qaşovcuqların  zərbə  səthləri  və  zərbə  düyünləri    olduqca  yaxşı 

saxlanılmışdır. Təsvir olunan alətlərin  işlək ağızları  incə,  nazik və 

itiləyici  dişəklə  işlənmişdir.  Tağlar  düşərgəsinin  II  təbəqəsindən 

qeydə  alınmış  qaşovcuqlar  daha  incə  hazırlanmışdır.  Bu  da  üst 

Paleolitin  II  inkişaf  mərhələsində  (solyutre)  hazırlanmış  alətləri 

xatırladır. Təsvir olunan qaşovcuqların  nümunələri 106, 1, 2 və 3-

də göstərilmişdir. 

Bizlər (11 ədəd). Onların 6 ədədi çaxmaq, 3 ədədi dəvəgözü 

və  2  ədədi  isə  slanes  daşlarından  hazırlanmışdır.  Təsvir  olunan 

alətlərin  ucları  olduqca  incə  və  itiləyici  dişəklə  işlənmişdir. 

Sonuncu qeyd olunan xüsusiyyət alətlərdən  iş prosesində əlverişli 

istifadə  edilməsinə    imkan  verir.  Həmin  bizləri  dəstək  hissəyə 

bağlayıb,  ovçuluqda  istifadə  etməyə  yararlı  olur.  Təsvir  olunan 

alətlərin nümunələri şəkil 106, 5, 11-də göstərilmişdir. 

Kəsicilər  (9  ədəd).  Alətlərin  5  ədədi  çaxmaq,  4  ədədi  isə 

dəvəgözü  daşlarından  hazırlanmışdır.  Kəsicilərin  işlək  ağızları 

olduqca  incə  dişəklə  işlənmişdir.  O nların  vasitəsilə  hər  hansı  bir 


233 

 

əşyanı  asanlıqla  kəsmək  olur.  Təsvir  olunan  alətlərin  nümunələri 



şəkil 107-də göstərilmişdir. 

Bıçaqlar  (6  ədəd).  Onların  4  ədədi  çaxmaq,  2  ədədi  isə 

dəvəgözü  daşlarından  hazırlanmışdır.  Alətlərin  zərbə  səthi  və 

zərbə  düyünü  yaxşı  saxlanılmışdır.  Bıçaqların  4  ədədinin  işlək 

ağızları  incə  itiləyici dişəklə  işlənmişdir.  Iki bıçağın  işlək ağzı  isə 

dişəksiz  iti  formaya  salınmışdır.  Damcılı  düşərgəsindən  tapılmış 

bıçaqlarla  Tağlar düşərgəsinin  II təbəqəsindən  tapılmış bıçaqların 

oxşar  cəhətləri  vardır.  Təsvir  olunan  bıçaqların  nümunələri  şəkil 

108-də göstərilmişdir. 



Şatelperron  tipli  alətlər  (4  ədəd).  Alətlərin  hamısı 

çaxmaqdaşından  hazırlanmışdır.  Təsvir    olunan  alətlərin  zərbə 

səthi  və  zərbə düyünü olduqca  yaxşı saxlanmışdır.  Alətlərin  işlək 

ağızları  nazik  itiləyici  və  dik  dişəklə  işlənmişdir.  Qobustanın 

“Qayaarası”  düşərgəsinin    daş  məmulatı  içərisindən  də  bir  neçə 

Şatelperron  tipli  alətlər  qeydə  alınmışdır.  Belə  əmək  alətləri  üst 

paleolit mədəniyyəti üçün xarakterik olan alətlər hesab olunur. 

Levallua itiucluları  (8  ədəd).  Alətlərin  5  ədədi  çaxmaq,    2 

ədədi  slanes  və  1  ədədi  isə  dəvəgözü  daşından  hazırlanmışdır. 

Levallua  itiuclularının  hamısının  zərbə  səthi  və  zərbə  düyünü 

yaxşı saxlanmışdır.  Təsvir olunan  alətlərin bir  neçəsinin  üzərində 

iş  prosesində  əmələ    gəlmiş  geniş  qopuq  izləri  nəzərə  çarpır. 

Damcılı  düşərgəsinin  daş  məmulatı  içərisində  qeydə  alınmış 



234 

 

levallua  itiuclularının  3  ədədi  I  qoparma  yolu  ilə,  5  ədədi  isə  II 



qoparma üsulu ilə hazırlanmışdır. 

Dişəklənmiş  levallua  itiucluları (5 ədəd).  Alətlərin  3 ədədi 

çaxmaq,  1  ədədi  slanes  və  1  ədədi  isə  dəvəgözü  daşlarından 

hazırlanmışdır.  Dişəklənmiş  levallua  itiuclularının  zərbə  səthi  və 

zərbə  düyünləri  yaxşı  saxlanmışdır.  Alətlərin  işlək  ağızları 

olduqca  incə  və  itiləyici  dişəklə  işlənmişdir.  Tağlar  düşərgəsinin 

üst  Paleolitə  aid  olan  daş  məmulatı  içərisindən  də  Damcılıda 

qeydə  alınmış  dişəklənmiş  levallua  itiuclularına  bənzər  alətlər 

müəyyən edilmişdir. Işlək ağızları olduqca incə və itiləyici dişəklə 

işlənmiş  itiuclular  Yaxın  Şərq  və  Qafqazın  üst  Paleolit 

mədəniyyətinə  aid  düşərgələrindən  də  qeydə  alınmışdır.  Üst 

Paleolitə  aid  düşərgələrdən  qeydə  alınmış  levallua  itiucluları 

olduqca  incə  hazırlanmışdır.  Təsvir  olunan  alətlərin  nümunələri 

şəkil 106, 5-də göstərilmişdir. 

Ucluqlar  (4  ədəd).  Onların  3  ədədi  çaxmaq,  biri  isə 

dəvəgözü daşından hazırlanmışdır.  

Alətlərin  4- nün  zərbə  səthi  və  zərbə  düyünü  ikinci  dəfə 

işlənmə  zamanı  qoparılmışdır.  Ucluqların  özək  hissəsi  dəstəkə 

birləşdirilib istifadə olunmaq üçün əlverişli formaya salınmışdır. 

Üst  paleolit  düşərgələrinin  daş  məmulatı  içərisindən  tez-tez 

ucluqlara  və  saplaqlı  alətlərə  rast  gəlmək  olur.  Üst  paleolitdə 

məskunlaşmış  insanların  şüurunun  və  təfəkkürünün  inkişafı  ilə 



235 

 

əlaqədar  olaraq  əmək  alətləri  olduqca  təkmilləşmiş  və  yeni-yeni 



əmək  alətləri  hazırlanmağa  başlanmışdır.  Sonuncu  qeyd  olunan 

əlamətləri    Tağlar  düşərgəsinin  II  təbəqəsinin  daş  alətlərində  və 

Damcılının üst Paleolitə aid qeydə alınmış alətlərdə  izləmək olur. 

Təsvir  təsvir  olunan  ucluqların  nümunələri    şəkil  107,  5-də 

göstərilmişdir. 

Üzərində ikinci işlənmə izi olan lövhələr (28 ədəd). Onların 

12  ədədi  çaxmaq,  10  ədədi  dəvəgözü,  6  ədədi  isə  slanes 

daşlarından 

hazırlanmışdır. 

Təsvir 

olunan 


lövhələrin 

əksəriyyətinin  üzərində  zərbə  səthi  və  zərbə  düyünü  yaxşı 

saxlanmışdır. Damcılı düşərgəsinin  üst Paleolitə aid daş  məmulatı 

içərisindən  qeydə  alınmış  lövhələrin  işlək  ağızları  olduqca  incə 

dişəklə  işlənmişdir.  Bəzi  lövhələrdə  isə  incə  dişək  əvəzinə  iş 

prosesində  əmələ  gəlmiş  qopuqlar  nəzərə  çarpır.  Təsvir  olunan 

lövhələrin  nümunələri  şəkil  108,  6,  7-də  göstərilmişdir.  Damcılı 

düşərgəsinin  daş  məmulatının  texniki-tipoloji  tədqiqi  zamanı  üst 

Paleolitə aid müəyyən olunmuş əmək alətləri düşərgədə sakin olan 

qədim  insanların  məşğuliyyəti  və  həmçinin  alət  hazırlamasının 

ayrı-ayrı  inkişaf  xüsusiyyətlərini  müəyyən  etməyə  imkan  verir. 

Eyni  zamanda  ərazinin  heyvanat  aləmini  də  düşərgədən  tapılmış 

fauna qalıqları əsasında müəyyən etmək mümkün olmuşdur. 

Damcılı düşərgəsindən üst Paleolitə aid qeydə alınmış əmək 

alətlərinə  oxşar  alətlər  Tağlar  düşərgəsinin  II  təbəqəsindən, 


236 

 

Kəlbəcərin  Zar  ərazisindən,  Qafqazın  Çox,  Taro-Klde,  Sakajiya, 



Devis-Hveri,  Qvardcilas-Klde,  Yaxın  Şərqin  Varvasi,  Hayonim, 

Kebara,  Kzar-Akil  və  digər  üst  Paleolitə  aid  düşərgələrindən 

qeydə 

alınaraq  arxeoloqlar  tərəfindən  tədqiq  edilmişdir 



(Mənsurov,  1990;  Nioradze,  1991;  Əmirxanov,  1977;  Kotoviç, 

1974). 


Cədvəldən  göründüyü  kimi,  Damcılı  düşərgəsinin  daş 

məmulatı  içərisində  üst  Paleolit  mədəniyyətinə  aid  alətlər 

içərisində  əsas  yeri qaşovcuqlar, bizlər, kəsicilər, şatelperron tipli 

alətlər, levallua itiucluları və ucluqlar tutur. 

 



Yüklə 2,13 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   19




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə