DAġ DÖVRÜ alti cġlddə



Yüklə 2,13 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə9/19
tarix27.06.2017
ölçüsü2,13 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   19

 

 

  

186 

 

VII FƏSĠL  



 

AZIXANTROP, PALEOLĠT DÜġƏRGƏLƏRĠNDƏN  

TAPILMIġ QƏDĠM ĠNSAN QALIQLARI 

 

Qədim  Paleolit  dövründə  yaşamış  ibtidai  insanların  fiziki 

quruluşunun 

müəyyən  edilməsi  dünyanın 

arxeoloq 

və 


paleoantropoloqlarının  qarşısında  duran  əsas  problemlərdən 

biridir.  Bu  elmi  problemin  tədqiqi  həmişə  çətin  və  mürəkkəb 

olmuşdur.  Bu  çətinliyin  başlıca  səbəbi  qədim  Paleolit  dövrü 

düşərgəsindən  tapılmış  ibtidai  insanlara  məxsus  sümük 

məmulatının olduqca azlığı ilə əlaqədardır. 

Dünyanın  müxtəlif  ölkələri  ərazisində  aparılan  kompleks 

elmi  tədqiqatlar  zamanı  paleolit  düşərgələrindən  arxeoloji 

materiallarla  yanaşı,  paleoantropoloji  tapıntılar  da  aşkar 

olunmuşdur. Həmin paleoantropoloji tapıntıları dünyanın müxtəlif 

ölkələrinin arxeoloq və paleoantropoloqları tədqiq etmiş və ibtidai 

insanlara  məxsus  fiziki  tiplər  müəyyən  edilmişdir  (Boriskovski, 

1979; Lümley, 1998). 

1968-ci  ilin  iyununda M.M.Hüseynovun rəhbərliyi  altında 

Paleolit  arxeoloji  ekspedisiyası  Azıx  düşərgəsinin  V  təbəqəsinin 

IV  horizontunda apardığı arxeoloji qazıntılar  zamanı bir  neçə daş 

məmulatı  ilə  birlikdə    ibtidai  insana  məxsus  çənə  aşkar 



187 

 

olunmuşdur.  Çoxtəbəqəli  Azıx  paleolit  düşərgəsinin  orta  Aşel 



mədəniyyətinə  aid  təbəqəsindən  tapılmış  ibtidai  insana  məxsus 

olan  çənə  üzərində  professor  D.V.Hacıyev  uzun  müddət  elmi 

tədqiqat işləri aparmışdır. M.M.Hüseynov tərəfindən tapılmış çənə 

Azıx paleolit düşərgəsinin elmi əhəmiyyətini  və  şöhrətini daha da 

artırmış  və  dünyanın  müxtəlif  ölkələrin  arxeoloq,  paleontoloq, 

paleoantropoloq  və  digər  mütəxəssislər  Bakıya  gələrək,  Azıx 

düşərgəsindən  tapılmış  maddi  mədəniyyət  qalıqları  ilə  yaxından 

tanış  olmağa  başlamışlar  (Lübin,  1998,  Lümley,  1998,  Cəfərov, 

2004). 

Professor  D.V.Hacıyevin  Azıxdan  tapılmış  çənə  üzərində 



apardığı  elmi  araşdırmalar  zamanı  məlum  olmuşdur  ki,  çənə 

quruluşundakı 

spesifik 

cəhətlərə 

əsasən, 

bir 


tərəfdən 

pitikantroplara,  xüsusilə Mauer adamının  çənəsinə, digər tərəfdən 

bir çox cəhətlərinə  görə Fransanın cənubunda olan Kondel-Araqo 

düşərgəsinin qədim  Aşel  mədəniyyətinə aid təbəqəsindən tapılmış 

preneandertal  tipli  insanlara  daha  yaxındır  (bax  şəkil  132,  133) 

(Lümley, 1998). 

Çoxtəbəqəli  Azıx  paleolit  düşərgəsinin  V  təbəqəsindən 

tapılmış  ibtidai  insana  məxsus  çənənin  iri  olması  açıq  nəzərə 

çarpır  və  onun  gövdəsi  nisbətən  qalındır.  Bu  baxımdan  Azıx 

mağara düşərgəsindən tapılmış çənə avstralopitek tipli adamlardan 

fərqlənir  və  müəyyən  cəhətlərinə  görə  arxantropların  arasında 


188 

 

xüsusi  yer  tutur.  Fiziki  tipinə  görə  Azıx  düşərgəsindən  aşkar 



edilmiş  çənə  sinantrop  tipli  insanla  neandertal  adamı  arasında 

keçid  mərhələsindədir  (Hacıyev,  Hüseynov,1970).  Azıx  mağara 

düşərgəsinin  Aşel  mədəniyyətinə aid təbəqəsindən tapılmış  ibtidai 

insan  qalığına  şərti  olaraq  azıxantrop,  yəni  Azıx  adamı  adı 

verilmişdir (Hacıyev, Hüseynov, 1970; Hüseynov, 1975). 

Professor  D.V.Hacıyev  apardığı  elmi  tədqiqat  zamanı 

müəyyən  etmişdir  ki,  çoxtəbəqəli  Azıx  paleolit  düşərgəsinin  V 

təbəqəsindən tapılmış  ibtidai  insan çənəsi ölkəmizin ərazisində ən 

qədim  insana  məxsus  olub,  350-400  min  il  bundan  əvvəl 

Azərbaycan  ərazisində  yaşamış  18-22  yaşlı  qadının  çənəsidir 

(Hacıyev, Hüseynov, 1970; Hüseynov, 1985). 

 Azıxdan  tapılmış  ibtidai  insana  məxsus  çənə  tamamilə 

daşlaşmış  və rəngini  nisbətən dəyişmişdir. Qeyd olunan daşlaşma 

prosesi  və  rənginin  xüsusiyyətləri  həmin  təbəqədən  tapılmış 

merka  kərgədanı,  nəhəng  maral,  zubr,  bizon,  ibtidai  at,  mağara 

ayısı,  mağara kaftarı  (bu  heyvanların  nəsli kəsilmişdir)   və başqa 

heyvan  sümüklərindən  qəti  seçilmir.  Bundan  başqa  həmin 

təbəqənin  IV  horizontundan  əl  çapacaqları,  kobud  çapma  alətləri 

və  kobud  hazırlanmış  qaşov  tipli  alətlər  tapılmışdır.  Həmin  daş 

alətlər  özlərinin  hazırlanma  texnikası  və  tipologiyasına  görə 

qədim Aşel mədəniyyətinə aid olunur (Hüseynov, 1985). 


189 

 

Azıx  mağara  düşərgəsindən  tapılmış  çənə,  ibtidai  insanın 



alt çənəsinin sağ  hissəsidir, daha doğrusu, çənənin demək olar ki, 

sağ  hissəsi  tam qalmışdır. Çənənin əsası  və onun üzərində olan üç 

azı  dişinin  yerləşdiyi  çənə  şaxəsinin  çox  hissəsi  yaxşı 

saxlanmışdır.  Çənə  üzərində  olan  dişlərdən  sonuncusu  tam 

vəziyyətdə,  ikisi  isə  qazıntı  zamanı  sınmışdır  (bax  şəkil  12,  13). 

Eyni  zamanda  şaxənin  yuxarı  hissəsi  ilə  birlikdə  çənə  oyması, 

çənə tacı və oynaq çıxıntısı qədim zamanlarda sınmışdır (bax şəkil 

12).  Çənənin  alveol  hissəsində  üçüncü  azı  (ağıl)  dişi  tam 

şəkildədir,  ikinci  azı  dişinin  üst  hissəsi  sınmış,  lakin  orta  və  kök 

hissələrinin 

qırıqlarına 

rast 


gəlinmişdir. 

Azıx 


paleolit 

düşərgəsindən  tapılmış  alt  çənənin  tam  olmadığına  baxmayaraq, 

onun  qalmış  hissəsi    Azıx  adamının  fiziki  quruluşunun  müəyyən 

olunmasında  ən  mühüm  paleoantropoloji  tapıntı  hesab  olunur. 

Belə ki, azıxantropun çənəsinin morfologiyası, qalınlığı, dişlərinin 

quruluşu  və  ölçülərinin  paleoantropoloji  müqayisə  üçün  çox 

mühüm  elmi  əhəmiyyətə  malikdir.  Azıxdan  tapılmış  alt  çənə 

avstralopitek,  arxantrop,  sinantrop  və  pitikantropla  müqayisə 

edilmişdir.  Aparılmış  elmi  araşdırmalar  maraqlı  elmi  nəticələr 

vermişdir.  Azıxantropun  çənəsinin  aşağı  hissəsi  qırılıb 

düşdüyündən  onun  qalınlığı  ikinci  azı  (A2)  ilə  üçüncü  azı  (A3) 

aralığı  bərabərliyindəki  qalınlıqla  ölçülmüşdür.  Həmin  sahədə 

onun qalınlığı 19,5 mm-dir (Hacıyev, Hüseynov, 1970). 


190 

 

Aparılan elmi  tədqiqatlar  zamanı  müəyyən olunmuşdur ki, 



avstralopiteklərin alt çənələrində də həmin sahə, yəni ikinci azı və 

üçüncü  azı  aralığında  olan  hissə  33,5  mm-ə  bərabərdir. 

İndoneziyanın  Yava  adsında  tapılmış    pitikantrop  çənəsinin 

qalınlığı 26,3 mm, Çində tapılmış sinantrop tipli  insanın çənəsinin 

qalınlığı  19,6  mm,  Almaniyanın  Heydelberq  kəndi  ərazisindən 

tapılmış  Heydelberq  adamının  çənəsinin  qalınlığı  21,4  mm-dir 

(Lümley, 1998). 

 Yuxarıda göstərilən ölçülərdən aydın olur ki, Azıx paleolit 

düşərgəsindən  tapılmış  azıxantropun  çənəsi  pitikantropun 

çənəsindən  fərqlidir.  Aparılan  elmi  tədqiqata  əsasən  müəyyən 

olunmuşdur  ki,  Azıx  adamının  çənəsi  sinantrop  tipli  insanla 

Heydelberq adamı arasında özünə xüsusi yer tutur. 

Aparılan elmi araşdırmalar  zamanı  müəyyən edilmişdir ki, 

qədim Azıx  adamı dişinə  görə də azıxantrop  və paleoantroplardan 

da  fərqlənmə  xüsusiyyətinə  malikdir.  Bu  xüsusiyyətlərdən  ən 

başlıcası  Azıx  adamında  dişlərin  kiçik  olmasıdır.  Belə  ki, 

azıxantropun  azı  dişinin  uzunluğu  35  mm-dir.  Ona  görə  də 

professor  D.V.Hacıyev  bu  tapıntını  xırda  diş  adamına  aid  edir 

(Hacıyev, Hüseynov, 1970). 

Paleoantropoloqların  apardıqları  elmi  tədqiqatlar  zamanı 

azı  dişlərin  uzunluğunun  pitikantroplarda  40  mm,  sinantrop  tipli 

insanlarda  36,9  mm,  Heydelberq  adamında  36,1  mm,  azıxantrop 



191 

 

tipli  insanlarda  isə 35 mm olması  müəyyən edilmişdir (Hüseynov, 



1985, Lümley, 1998). 

Azıxantropun  dişlərində  başqa  cəhətlər  də  qeydə 

alınmışdır.  Xüsusən  dişlərin  düzülüşü  çox  maraqlıdır.  Azıx  

adamının  çənəsinin  şaquli  istiqamətində  linqval  divarına  doğru 

keçir. Lakin bütün qazıntı və müasir adamlarda azı dişləri çənənin 

linqval divarının lap qırağında düzülmüşdür. Belə bir xüsusiyyətin 

olması  da  Azıx  adamını  fərqləndirə  bilir.  Daha  doğrusu,  bu 

axırıncı xüsusiyyətin oxşarlığı heç bir qazıntı insanında yoxdur. 

Yuxarıda qeyd etdiyimiz ölçü rəqəmləri əsasında aparılmış 

müqayisələrdən müəyyən etmək olur ki, azıxantropun çənəsi fiziki 

quruluşuna  görə  arxantropa,  sinantropa  və  Heydelberqə  oxşayır, 

lakin  bəzi  inkişaf  xüsusiyyətlərinə  görə  ilk  neandertal  insanlara 

yaxınlıq  təşkil  edir.  Bu  səbəbə  görə  də  azıxantrop  tipli  insan 

ibtidai  adamların  inkişaf  tarixində  arxantropdan  paleoantropa 

keçid formasını təşkil edir. Lakin dişlərinin xırdalığına görə indiyə 

qədər  bizə  məlum  olan  arxantrop  və  paleoantroplardan  tamamilə 

fərqlənir. Məhz bu fərqlərə görə D.V.Hacıyev şərti olaraq tapıntını 

azıxantrop adlandırmışdır (Hacıyev, Hüseynov, 1970, 1976).  

Azıxantropun qalığı paleoantropoloji cəhətdən Azərbaycan 

və Qafqaz ərazilərində  Aşel dövrü adamlarının  fiziki quruluşunun 

elmi  tədqiqində  mühüm əhəmiyyəti  vardır. Belə bir  mülahizə  irəli 


192 

 

sürmək  olar  ki,  Azərbaycan  və  Qafqaz  dağlarında  yaşamış  Aşel 



dövrü adamları azıxantrop tipli insanlar olmuşlar. 

Dünya alimlərini  uzun  müddət  ibtidai adamların  fiziki tipi 

düşündürmüş  və  bu  sahədə  elmi  tədqiqat  işləri  aparmışlar. 

Dünyanın  müxtəlif  ölkələri  ərazisində  aparılan  arxeoloji 

tədqiqatlar  işləri  nəticəsində  müəyyən  edilmişdir  ki,  qədim  Aşel 

dövrü adamlarının  fiziki tipi pitikantrop, sinantrop  və  heydelberq 

tipli adamlardan ibarət olmuşdur. 

Pitikantrop  tipli  insan  ilk  dəfə  1891-ci  ildə  Hollandiya 

həkimi  Dyuba  tərəfindən  Yava  adasında  tapılmışdır.  Yava 

adasında  aparılan  arxeoloji  qazıntılar  zamanı  daş  məmulatı  ilə 

yanaşı,  paleoantropoloji  qalıqlar  da  tapılmışdır.  Sonralar  Yava 

adasında  aparılan  arxeoloji  qazıntılar  nəticəsində  pitikantrop  tipli 

adamların  sümük  qalıqları  –  kəllə  və  çənələri  tapılmışdır.  Yava 

adasında tapılmış  paleoantropoloji  tapıntıların  tədqiqi  nəticəsində 

antropoloqlar  müəyyən  etmişlər  ki,  pitikantrop  tipli  adamların 

boyu  160-170  sm,  beyin  tutumu  isə  850-950  kub  sm-ə  bərabər 

olmuşdur (Alekseyev, 1984). 

Sonralar  Afrika,  Fransa,  İtaliya,  İspaniya,  Almaniya, 

Qafqaz  və  digər  ölkələrin  ərazilərində  aparılan  arxeoloji 

tədqiqatlar  zamanı  daş  məmulatı  ilə  yanaşı  pitikantrop  tipli 

insanların  sümük  qalıqları  tapılmışdır  (Lübin,  1998,  Lümley, 

1998). 


193 

 

Arxeoloji tədqiqatlar zamanı tapılmış ibtidai insan qalıqları 



içərisində  sinantrop  tipli  insanın  tapıntısı  xüsusi  maraq  doğurur. 

Sinantrop  tipli  insanın  qalıqları  1927-ci  ildə  kanadalı  alim 

Devidson  Bleyk  tərəfindən  çinin  Çjoukoudyan  kəndi  ərazisində  

tapılmışdır.  Bu  kənd  Pekin  şəhərindən  54  km  cənub-qərbdə 

yerləşir.  Burada  aparılan  arxeoloji  qazıntılar  zamanı  qədim 

insanın  çənəsi  tapılaraq  həmin  yerin  adı  ilə  sinantrop,  yəni  Çin 

adamı adlandırılmışdır (Lümley,1998). 

Çinin  Çjoukoudyan  qədim  paleolit  düşərgəsindən  zəngin 

maddi  mədəniyyət qalıqları  aşkar olunmuşdur.  Sonralar 1929-cu 

ildə  Çjoukoudyan  paleolit  düşərgəsində  aparılan  arxeoloji 

tədqiqatlar zamanı daş məmulatı ilə yanaşı kəllə qapağı,  skelet və 

başqa sümük qalıqları aşkar olunmuşdur. 

Pitikantrop,  atlantrop,  heydelberq    adamı  ilə  yanaşı 

sinantropu da qədim insanlar qrupuna aid edirlər. Lakin göstərilən 

qrup  adamlarından  sinantrop  bir  qədər  inkişaf  xüsusiyyətlərinə 

görə  fərqlənir.  Lakin  bunların  arasında  fərq  azdır.  Sinantrop 

müasir adamlardan və  neandertal  tipli  insanlardan beyin tutumuna 

görə  fərqlənir. Sinantropun beyin  tutumu 1200 sm

3

, boyu 160-165 



sm-dir. 

Maraqlıdır  ki,  Çjoukoudyan  düşərgəsindən  sinantrop  tipli 

insanın qalıqları  ilə  yanaşı, qədim Paleolit dövrünün əmək alətləri 

ilə birlikdə ocaq qalıqları da tapılmışdır (Boriskovski, 1979).  



194 

 

1929-1930-cu 



illərdə 

çinli  alim  Pey  Ven-Çjun 

Çjoukoudyan  paleolit  düşərgəsindən  bir  uşağın  və  30-35  yaşlı 

qadının kəllə sümüyünü tapmışdır (Lümley, 1998). 

Sinantrop  fiziki  inkişafına  görə pitikantropa oxşasa da, bir 

az  ondan  çox  inkişaf  etmişdir.  Elmi  araşdırmalar  zamanı  məlum 

olmuşdur  ki,  sinantropun  boyu  144-156  sm,  beyin  tutumu  isə 

1050-1200 kub sm-ə qədər olmuşdur. 

1907-ci  ildə Almaniyanın  Heydelberq  şəhəri  yaxınlığında, 

Mauer  kəndi  ərazisində  qədim  insanın  alt  çənəsi  aşkar 

olunmuşdur.  Çənəyə  tapıldığı  yerin  adı  verilmiş,  Heydelberq 

adamı adlandırılmışdır. 

Heydelberq  adamı  qədim  insan  qruplarından  biridir.  Çənə 

Nekkar  çayının  qədim  çöküntülərində    (24  m  dərinliyində 

tapılmışdır)  kərgədan,  qədim  fil,  bizon,  qədim  at  və  s.  sümük 

qalıqları  ilə birlikdə  tapılmışdır. Çöküntü  mindel buzlağı dövrünə 

aid  olunur  (500  min  il  bundan  əvvəllər).  Çənə  çox  primitivdir, 

dişləri  isə  müasir  insan  dişlərini  xatırladır.  Arxeoloq  A.Rust 

buradan  tapılmış  əmək  alətlərini  qədim  Aşel  dövrünə  aid  edir  və 

heydelberq  adamının  alətləri  olduğunu  göstərir.  Dünyanın  əksər 

alimləri  Heydelberq  adamının  pitikantrop  və  sinantropa  yaxın 

olmasını göstərirlər (Boriskovski, 1979, Lübin, 1998). 

Avropa  üçün  ən  maraqlı  elmi  əhəmiyyətə  malik 

paleoantropoloji  tapıntılar  Fransanın  Kondel-Araqo  düşərgəsində 



195 

 

aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı əldə olunmuşdur. 1969-cu ildə 



professor  Henri  dö  Lümleyin  rəhbərliyi  altında  aparılan 

tədqiqatlar  zamanı  üzərində 5 diş olan qədim  insan çənəsi,  1970-

ci  ildə  18-20  yaşlı  qadına  məxsus  çənə,  1971-ci  ildə  kəllə  ilə 

birlikdə  üst  çənə,  1979-cu  ildə  qədim  insanın  kəllə  qapağı 

tapılmışdır.  Kondel-Araqo  paleolit  düşərgəsindən  tapılmış 

paleoantropoloji  tapıntılar  üzərində  professor  Mariya  Antuanetta 

dö  Lümley  elmi  tədqiqat  işləri  aparmışdır.  Onun  apardığı  elmi 

tədqiqat  işləri  zamanı  məlum olmuşdur ki, Kondel- Araqo paleolit 

düşərgəsindən  tapılmış  paleoantropoloji  tapıntıların  hamısı  Aşel 

mədəniyyətinə  aid  olub,  450  min  il  bundan  əvvəl  Fransanın 

cənubunda  Totavel  ərazisində  yaşamış  və  Avropanın  ulu 

sakinləridir.  Onlar  düşərgədə  əmək  alətləri  hazırlamış  və 

ovçuluqla məşğul olmuşlar (Lümley, 1998, 2000). 

Gürcüstanın  Dmanisi  paleolit  düşərgəsində  aparılan 

arxeoloji  tədqiqatlar  zamanı  4  kəllə  və  4  qədim  insan  çənəsi 

tapılmışdır.  Dmanisi  düşərgəsinin  V  təbəqəsindən  tapılmış 

paleoantropoloji tapıntıları antropoloq L.Qobunya tədqiq etmişdir. 

Onun  fikrinə  görə  Dmanisidən  tapılmış  qədim  insan  çənələri 

analoji  cəhətcə  Şərqi  Afrikanın    Olduvay  (Homo  habilis)    və 

Asiyanın  (Yava  pitikantrop)  qədim  insan  tapıntıları  ilə  yaxınlıq 

təşkil edir (Lordkipanidze, 2004).  


196 

 

Gürcü  antropoloqu  Qobunyaya  görə,  Dmanisidən  aşkar 



olunan  paleoantropoloji  tapıntılar  Homo  habilisdən  Homo 

ekectusa  keçid  mərhələsinə  aid  təyin  olunur  (bax  şəkil  138,  140, 

141). 

Dmanisi düşərgəsinin  tapıntıları paleomaqnit  yolu  ilə təyin 



olunmuşdur. 

1856-cı 


ildə 

Almaniyanın 

Düseldorf 

yaxınlığında 

Neandertal  kəndi  ərazisində  aparılan  tədqiqatlar  zamanı  qədim 

insan  çənəsi  tapılmış    və  ona  Nendertal    insan  adı  verilmişdir. 

Elmi  tədqiqatlar  zamanı  müəyyən  edilmişdir  ki,  neandertal  tipli 

insanların boyu 160 sm, beyin tutumu isə 1700 kub.sm olmuşdur.  

Sonralar  aparılan  elmi  tədqiqatlar  zamanı  İraqın  Şanidar 

düşərgəsindən  9  neandertal  tipli  insanın  sümük  qalıqları 

tapılmışdır. 

 2000-ci 

il 

iyulunda 



Fransa-Keniya 

arxeoloji 

ekspedisiyasının  Keniyanın  Türkanə  gölü  yaxınlığında  apardığı 

arxeoloji  tədqiqatlar  zamanı  daş  məmulatı  ilə  yanaşı  iki  insan 

kəlləsi tapılmışdır. Onların birinin 6  milyon  il  yaşı olub,  “Orrorin  

tügenensis”,  ikincisinin  isə  4,5  milyon  yaşı  olub,  Keniantrop 

adlandırılmışdır (Lümley, 2003). 

Beləliklə,  son  50  ildə  aparılan  kompleks  elmi  tədqiqat  

işləri  nəticəsində  qədim  insanlara  aid  zəngin  paleoantropoloji 


197 

 

tapıntılar  aşkar  olunmuş  və  aşağıdakı  insan  tipləri  müəyyən 



olunmuşdur:  

1.

 



Homo Türkanə;                          7. Sinantrop; 

2.

 



Keniantrop;                                8. Azıxantrop; 

3.

 



Homo erektus;                            9. Homo Dmanisi; 

4.

 



Homo habilis;                             10. Neandertal insan

5.

 



Zincantrop;                                 11. Homo sapiens; 

6.

 



Pitikantrop;                                 12. Homo sapiens,                             

                                     sapiens. 

Ümumiyyətlə,  aparılan  kompleks  arxeoloji  tədqiqatlar 

nəticəsində  Şərqi  Afrikanın  21  paleolit  düşərgəsindən  yaşı  3 

milyon  illə  6  milyon  il  arasında  olan  paleoantropoloji  tapıntılar 

aşkar  edilmişdir.  Dünyanın  156  paleolit  düşərgəsində  isə 

neandertal  tipli  insanlara  məxsus olan sümük qalıqları tapılmışdır. 

Məhz  bu  paleoantropoloji  tapıntılara  əsasən  ilk  qədim  insanın 

Şərqi  Afrika  ərazisində  əmələ  gəlib,  sonralar  isə  dünyanın 

müxtəlif ölkələrinə yayılması haqqında elmi fikir hazırda üstünlük 

təşkil edir (Lümley, 1998; Cəfərov, 2004).  

Arxeologiya  elminin  son  tədqiqatlarına  əsasən  ilk  qədim 

insanların  6  milyon  il  bundan  əvvəl  başlayaraq  çaydaşılarından 

kobud  şəkildə  əmək  alətləri  hazırlaması  müəyyən  edilmişdir 

(Cəfərov, 2004, bax şəkil 132). 


198 

 

Qafqaz  və  o  cümlədən  Azərbaycan  ərazisində  aparılan 



kompleks  arxeoloji  tədqiqatlar  nəticəsində  bu  ərazilərdə  qədim 

insanların  2-2,5  milyon  il  bundan  əvvəl  məskunlaşması  arxeoloji 

və paleoantropoloji faktlarla sübuta yetirilmişdir.  

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 


199 

 

VIII FƏSĠL 



 

AZƏRBAYCANIN ORTA PALEOLĠT 

DÜġƏRGƏLƏRĠ – MUSTYE MƏDƏNĠYYƏTĠ 

 

Aparılan  kompleks  elmi  tədqiqatlar  zamanı  müəyyən 

olunmuşdur  ki,  120  min  il  bundan  əvvəllərdə  son  Aşel 

mədəniyyəti  Mustye  mədəniyyəti  ilə əvəz olunmuşdur.  Aparılmış 

arxeoloji  tədqiqatlar  göstərir  ki,  son  aşel  –  mustye  dövrü 

insanların  həyatında  bu  zamanlardan  başlayaraq  mühüm 

dəyişikliklər  baş  vermişdir.  Məhz  bu  dövrdən  başlayaraq  qədim 

insanlar  yeni  tipli  əmək  alətləri  hazırlamağa  başlamışlar.  Bu, 

onların  inkişafı  ilə  əlaqədar  meydana  çıxmışdır.  Artıq  əvvəlki 

dövrlərdə  hazırlanmış  əmək  alətləri    -  kobud  çapma  alətləri,  əl 

çapacaqları  insanların  yeni  tələbatlarını  ödəmir  və  daha 

mükəmməl,  universal  əmək  alətlərinin  hazırlanması  əsas  məsələ 

kimi  qarşıda  durmuşdur.  Dünyanın  əksər  Daş  dövrü 

düşərgələrində  olduğu  kimi  qədim  Azıx,  Tağlar  sakinləri  də  yeni 

tələbata  uyğun  əmək  alətləri  hazırlamaq  üçün  çay  kənarlarından 

müxtəlif  növ  daşları  götürüb  təcrübədə  yoxlayır  və  həmin 

daşlardan əmək alətləri  hazırlayırlar.  Bu  isə  yeni arxeoloji dövrün 

başlanmasının  əsasını  qoyurdu.  Bu  dövrün  maddi  mədəniyyət 

qalıqları  ilk  dəfə  Fransanın  lö-Mustye  mağara  düşərgəsində 


200 

 

müəyyən  olduğuna  görə,  tapıldığı  yerin  adı  ilə  Mustye 



mədəniyyəti  adlandırılmışdır  (Bord,  1961;  Lübin,  1977).  Mustye 

mədəniyyətinə  aid  maddi  mədəniyyət  nümunələri  Avropada, 

Şimali  Afrikada,  Orta  Asiya,  Yaxın  Şərq  ölkələri  ərazisində  istər 

mağara,  istərsə  də  açıq  paleolit  düşərgələrindən  tapılmışdır. 

Arxeoloji  tədqiqatlar  zamanı  müəyyən  olunmuşdur  ki,  bəşər 

tarixində  Mustye  mədəniyyəti  100  min  il  bundan  əvvəl  başlamış 

və  35  min  il  bundan  qabaq  sona  çatmışdır.  Lakin  son  5  ildə 

Avropa  ölkələri  ərazisində  olan  elmi  laboratoriyalarda  aparılan 

kompleks tədqiqatlar  nəticəsində Mustye  mədəniyyətinin 120  min 

il  bundan  əvvəl  başlaması  müəyyən  edilmişdir  (Cəfərov,  2004, 

2007). 

Aparılan  kompleks  elmi  tədqiqatlar  nəticəsində  müəyyən 



olunmuşdur  ki,  Mustye  mədəniyyəti  dövründə  qədim  insanların 

bədən  quruluşunda,  əmək  alətləri  hazırlanmasında,  təsərrüfat 

həyatında və həyat tərzində böyük dəyişikliklər baş vermişdir. 

Mustye  mədəniyyəti  dövrünün  sakinləri  neandertal  tipli 

insanlar  olmuşlar.  Onlar  yaşamaq  üçün  özlərinə  mağaralar,  açıq 

yaşayış  yerlərində,  qaya  sığınacaqlarında  və  komalarda  yaşayış 

məskəni  salırdılar.  Aparılan  kompleks  elmi  tədqiqatlar  zamanı 

müəyyən  olunmuşdur  ki,  neandertal  tipli  insanlar  düşərgələrdə 

yaşayış  tikililərini,  əsasən  nəhəng  qaya  parçalarından  və  iri 


201 

 

heyvan  sümüklərindən  düzəldirlər  (Lümley,  1969,  1998;  



Qriqoryev, 1971, 1988). 

Mustye  mədəniyyəti  dövründə  də  qədim  insanların  əsas 

məşğuliyyəti ovçuluq və yığıcılıqdan ibarət olmuşdur. 

Aparılan 

arxeoloji 

qazıntılar 

zamanı 

Mustye 


mədəniyyətinə  aid  olan  düşərgələrdən  neandertal  tipli  insanların 

qəbirləri aşkar olunmuşdur. Ilk dəfə neandertal tipli insanın sümük 

qalıqları  Almaniyanın  Neandertal  kəndi  ərazisində  olan 

düşərgədən  tapıldığı  üçün  həmin  insan  tapıntısına  neandertal 

adamı  adı  verilmişdir.  Aparılan  elmi  araşdırmalar  zamanı 

müəyyən  olunmuşdur  ki,  Mustye  mədəniyyəti  zamanı  nendertal 

tipli  insanların  həyatında  dəfn  mərasimi  olmuş  və  eyni  zamanda 

həmin insanlarda bəzi dini görüşlər formalaşmağa başlamışdır. Bu 

fikirlərimizi 

mustye 


mağara 

düşərgələrindən 

tapılmış 

paleoantropoloji  tapıntılar  da  təsdiq  edir  (Lübin,  1977,  1988, 

1998; Lümley, 1998). 

Qafqaz  və  Yaxın  Şərq  ölkələri  ərazisində  Mustye 

mədəniyyətinə  aid  ən  zəngin  maddi  mədəniyyət  nümunələri 

Tağlar  və  Azıx  düşərgəsinin  III  təbəqəsindən  aşkar  olunmuşdur 

(Hüseynov, 1985; Cəfərov, 1999). 

Çoxtəbəqəli  Azıx  düşərgəsinin  III  təbəqəsindən  tapılmış 

daş  məmulatının  1786  ədədi  slanes,  1293  ədədi  çaxmaq  və  14 

ədədi isə dəvəgözü daşından hazırlanmışdır. 



202 

 

Düşərgənin  III  təbəqəsinin  daş  məmulatı  içərisində  18 



ədəd çaydaşı qeydə alınmışdır. 

Azıx düşərgəsinin Mustye  mədəniyyətinə aid təbəqəsindən 

daş  məmulatı  içərisində 63 ədəd  nüvə  və 33  nüvə qırıqları qeydə 

alınmışdır. 



Nüvələr  (63  ədəd). 

Azıx  düşərgəsinin  Mustye 

mədəniyyətinə  aid  olan  təbəqəsindən  tapılmış  nüvələrin  31  ədədi 

slanes,  28  ədədi  çaxmaq  və  4  ədədi  isə  dəvəgözü  daşından 

hazırlanmışdır. Tipoloji cəhətcə nüvələr diskşəkilli, birzərbəsəthli, 

ikizərbəsəthli  və  levallua  nüvələrinə  bölünür.    Düşərgənin  III 

təbəqəsindən  tapılmış  nüvələrin  nümunələri  63  və  65-ci  şəkildə 

göstərilmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, Mustye mədəniyyətinə aid 

təbəqədən  tapılmış  nüvələr  qalıq  nüvələrdən  ibarətdir.  Onların 

üzlərindən çoxlu qəlpə və lövhələr qoparılmışdır. 

Azıx düşərgəsinin III təbəqəsindən tapılmış əmək alətlərini 

aşağıdakı tiplərə ayırmaq olur: 

1.

 

tipik  levallua qəlpələri (39 ədəd); 



2.

 

atipik levallua qəlpələri (17 ədəd); 



3.

 

levallua itiucluları (68 ədəd); 



4.

 

dişəklənmiş levallua itiuclular (36 ədəd); 



5.

 

psevdolevallua itiucluları (12 ədəd); 



6.

 

mustye itiuclular (16 ədəd); 



7.

 

sadə bir ağızlı qaşovlar (23 ədəd); 



203 

 

8.



 

sadə bir ağızlı qabarıq qaşovlar (27 ədəd); 

9.

 

sadə bir ağızlı batıq ağızlı qaşovlar (19 ədəd); 



10.

 

iki düz işlək ağızlı qaşovlar (18 ədəd); 



11.

 

iki düz işlək ağızlı batıq qaşovlar (9 ədəd); 



12.

 

iki işlək ağızlı qabarıq qaşovlar (6 ədəd); 



13.

 

iki işlək ağızlı batıq-qabarıq qaşovlar (7 ədəd); 



14.

 

konvergent qaşovlar (7 ədəd); 



15.

 

künclü qaşovlar (14 ədəd); 



16.

 

Tağlar tipli qaşovlar (4 ədəd); 



17.

 

enli qaşovlar (16 ədəd); 



18.

 

əl çapacaqları (2 ədəd); 



19.

 

kobud çapma aləti (1 ədəd); 



20.

 

kiçikölçülü alətlər (55 ədəd). 



         Azıx  düşərgəsinin  Mustye  mədəniyyətinə  aid  təbəqəsindən 

tapılmış  daş  məmulatının  zənginliyi  burada  qədim  insanların 

daimi  və  uzun  müddət  yaşadıqlarını  göstərir.  Eyni  zamanda 

mağara sakinləri əmək alətlərinin bir  hissəsini  mağaranın özündə, 

digər  hissəsini  isə  düşərgədən  kənarda  hazırlamışdır  (Hüseynov, 

1985, 1986; Cəfərov, 1994, 1999). 

Maraqlıdır  ki,  Azıx  düşərgəsinin  qədim,  orta  və  son  Aşel 

dövrlərinə  aid  olan  təbəqələrdən  bir  ədəd  də  olsun  dəvəgözü 

daşından  hazırlanmış  əmək  aləti  qeydə  alınmamışdır.  Deməli, 

qədim  Azıx  sakinləri  dəvəgözü  daşı  ilə  ilk  dəfə  120-100  min  il 



204 

 

bundan əvvəl – Mustye  mədəniyyətinin başlanğıcında tanış olmuş 



və  ondan  özləri  üçün  əmək  alətləri  hazırlamağa  başlamışlar.  Bu 

heç  də  təsadüfi  olmamışdır.  Qədim  Azıx  sakinləri  təcrübədə 

görmüşlər  ki,  dəvəgözü  və  çaxmaqdaşından  istənilən  formada 

əmək  alətləri  hazırlamaq  olur  və  ona  görə  də  alət  hazırlamaqda 

üstünlüyü çaxmaq və dəvəgözü daşlarına vermişlər. 

Azıx  mustye  düşərgəsinin  daş  məmulatının  elmi  təhlili 

göstərir  ki,  mağara  sakinləri  əmək  alətlərinin  bir  hissəsini 

mağaranın özündə, digər  hissələrini  isə düşərgədən kənarda,  yəni 

Quruçay dərəsində hazırlamış və sonralar düşərgəyə gətirib həmin 

alətlərdən  istifadə  etmişlər.  Eyni  zamanda  Mustye  mədəniyyəti 

dövründə  neandertal  tipli  insanlar  Azıx  düşərgəsində  daimi 

yaşamışlar.  Mustye  mədəniyyəti  dövründə  qədim  Azıx 

sakinlərinin  əsas  məşğuliyyəti  ovçuluq  və  yığıcılıqdan  ibarət 

olmuşdur (Hüseynov, 1975, 1985, 1986; Cəfərov, 1983, 1999).    

Yeri  gəlmişkən  qeyd  etmək  lazımdır  ki,    çaxmaqdaşı 

Azərbaycan  Respublikasının  Qarabağ  ərazisində,  dəvəgözü  daşı 

isə Kəlbəcər rayonu ərazisində  və  Göyçə  gölü ətrafında daha çox 

yayılmışdır.  Mustye  mədəniyyəti  dövründə  daşdan  əmək  alətləri 

hazırlamaq  üçün  xammal  toplamaqla  xüsusi  insanlar  qrupu 

məşğul  olurdu.  Digər  insan  qrupu  isə  düşərgələrə  gətirilmiş 

çaydaşılarından əmək alətləri  hazırlamaqla  məşğul olurdular. Ona 

görə  də  daimi  yaşayış  yeri  olan  düşərgələrdə  arxeoloji  qazıntılar 


1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   19




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə