Dərs kitabları №: 1 Ünvan: az6200, Zaqatala Şəhəri, Heydər Əliyev prospekti №: 88


BAŞLANĞICDAN GÜNÜMÜZƏ QƏDƏR TƏFSİR CƏ RƏYANLARI



Yüklə 1,15 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə16/18
tarix06.05.2017
ölçüsü1,15 Mb.
növüDərs
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   18

BAŞLANĞICDAN GÜNÜMÜZƏ QƏDƏR TƏFSİR CƏ RƏYANLARI
205
Bu təfsir növünü məqbul sayanlarla yanaşı ona qarşı çıxanlar da 
olmuşdur. Böyük fəqih olan Şatibi (vəfatı-790/1388) elmi təfsirə eti-
raz edən alimlərin başında gəlir. Ondan başqa Məhəmməd Hüseyn 
əz-Zəhəbi (vəfatı-1399/1978) və Əmin əl-Xuli də təfsirin bu növünü 
qəbul etməmişlər. Onlara görə Quranı nazil olduğu dövrdə yaşa-
yan  insanların  bilmədiyi  mənalarla  təfsir  etmək  yol  verilməzdir. 
İstər dil və bəlağət, istərsə də müsəmanların etiqadı baxımdan bu 
mümkün deyildir. Çünki Quran, dini və əxlaqi yönü çox olan bir 
kitabdır və köklü elmi ənənəyə sahib olmayan bir cəmiyyətə nazil 
olmuşdur. Allahın məqsədi elmi məsələləri açıqlamaq deyil, əksinə 
tövhidi və əxlaq prinsiplərini bəşəriyyətə çatdırmaqdır.
Bundan başqa elm daim inkişaf edir və dəyişir. Elmdə bugün 
doğru  olan  sabah  səhv  ola  bilər.  Ona  görə  də  elmi  təfsir  qəbul 
edilməzdir. Məsələn, Razi Bəqərə surəsinin 22-ci ayəsindəki “O Al-
lah ki, sizin üçün yer üzünü döşədi, göyü isə tavan yaratdı” cümləsini 
təfsir edərkən bu ayənin dünyanın öz oxu ətrafında fırlanmadığına 
dəlalət etdiyini söyləmişdir.
289
 
Nəticə olaraq deyə bilərik ki, Qurani-kərim əlbətdə fizika, ki-
miya, cəbr, həndəsə, astronomiya və s. elmilərin əsaslarını ortaya 
çıxardan kitab deyildir. Ancaq Quranı sadəcə nazil olduğu dövrlə 
əlaqələndirmək  də  doğru  deyildir.  Çünki  Quran  hər  dövrə  xitab 
edən kitabdır. Buna görə də onu təfsir edən müfəssir yaşadığı əsrin 
elmi fəaliyyətlərindən də faydalanmalıdır.
D. İşari (Təsəvvüfi) təfsir
Təsəvvüf,  zühd  və  təqva  vasitəsi  ilə  ruhu  iztirablardan,  pis 
xislətlərdən təmizləmə və dünyəvi məşğuliyyətlərdən uzaq tutma 
yoludur.  Təsəvvüf,  Quranın  sezgi  və  duyğu  yönünü  təmsil  edir. 
289  Razi, Məfatih, II/102

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
206
Təsəvvüf məfhumu, Quranda mövcud olmasa da, prinsip, məqsəd 
və  həyat  tərzi  kimi  vardır.  Quranın  əxlaq,  təfəkkür,  zikr,  təsbeh, 
təhmid,  təkbir...  və  s.  məfhumlarını mütəsəvviflər  araşdırmış,  bu 
məfhumların keçdiyi ayələri təfsir etmişlər.
Təsəvvüfün kökləri Hz. Peyğəmbərə və səhabələrə qədər gedib 
çıxır. Tabeun dövründə zühd və təqva hərəkatı daha da genişləndi 
və  bu  hərəkat  müxtəlif  təfsir  məktəblərinin  ortaya  çıxdığı  bir 
dönəmə  təsadüf  etdiyi  üçün  mütəsəvvüflər  də  Quranı  təsəvvüfi 
çərçivədə təfsir etməyə başladılar. Beləliklə “işari təfsir” meydana 
çıxdı. 
“İşarə” kəlməsi lüğətdə “bir şeyi göstərmək, bir şeyi üstü örtülü 
ifadə etmək, kinayəli şəkildə anlatmaq” və s. mənalara gəlir. Təsəvvüf 
termini kimi isə işarə, “sözdən istifadə etmədən bir məqsədi başqa-
sına bildirmək, ifadə olunması mümkün olmayan, sadəcə ilham və 
kəşf yolları ilə əldə olunan bilgi və sezgi sayəsində başa düşülən 
məna”  deməkdir.  Buna  görə  də  təsəvvüfə  eyni  zamanda  “işarə 
elmi” də deyilmişdir.
“Sadəcə təsəvvüf ərbabının bildiyi və zahiri mənaya uyğunlaş-
dırılması mümkün olan bəzi gizli anlamlar və işarələrlə Quranın 
təfsir  edilməsinə  isə  “işari  təfsir”  deyilir”.  Alimləri  Quranda  za-
hiri  məna  ilə  yanaşı  batini  mənanın  da  mövcud  olduğunu  qəbul 
etmişlər.  Onlara  görə  Quranda  buna  dəlalət  edən  nəsslər  vardır. 
Məsələn,
ءلُؤـَهِل اَمَف اًاثيِدَح  َنوُهَقْفَي نوُد َكَي َل ِمْوَقْلا
 “... Axı bu qövmə nə olub ki, heç söz də anlamırlar
290
 və 
 َغَبْسسأَ�َو ًاةَنِط َبَو ًاةَرِهاَظ ُهَمَعِن ْ ُكْيَلَع
290  Nisa, 4/78.

BAŞLANĞICDAN GÜNÜMÜZƏ QƏDƏR TƏFSİR CƏ RƏYANLARI
207
“... Allah  sizə  zahir  və  batin  nemətlərini  bol-bol  ehsan  eylədi  ...”
291
 
ayələri bu ayələrdəndir.
Mütəsəvvüflər  Hz.  Peyğəmbərdən  gələn  hədislər  içərisində 
də batini mənaya işarə edən hədislərin var olduğunu söyləmişlər. 
Məsələn onlar, “Əgər siz mənim bildiklərimi bilsəydiniz, az gülər çox 
ağlayardınız
292
 hədisinin buna dəlalət etdiyini iddia etmişlər.
İşari təfsirin məqbul olamsı üçün bəzi şərlər vardır ki, onları 
belə sadalaya bilərik:
1. Batini məna zahiri mənaya zidd olmamalıdır.
2. Batini mənanın doğru olduğunu göstərən başqa bir nəss və 
ya dəlil olmalıdır.
3. Batini mənaya müxalif hər hansı bir şəri və əqli dəlil olma-
malıdır.
4. Sadəcə batini mənanın doğru olduğu söylənməməlidir.
İşari təfsirin ilk təmsilçiləri Həsən əl-Bəsri, Cəfər Sadiq və Ab-
dullah ibn Mübarək hesab olunur. Təsəvvüfün tam olaraq forma-
laşmadığı dövrdə yaşayan bu alimlər sadəcə Quranın bəzi ayələrini 
işari  şəkildə  təfsir  etmişlər.  O  dövrdə  hər  ayədən  deyil,  bəzi 
ayələrdən batini mənalar çıxarılırdı. Lakin Quranın geniş mənaları 
əhatə etdiyi fikri yayıldıqca, hər ayədən batini mənaların çıxarıla 
biləcəyi qənaəti hasil olmağa başladı. Bu fikri mənimsəyənlər belə 
düşünürdülər: Quran Allahın kəlamıdır. Kəlam da Allahın sifətidir. 
Allahın sifətlərinin sonu olmadığı kimi, kəlamının da sonu yoxdur. 
Ancaq Allah vəli qullarının qəlbinə bu kəlamın nə qədərini açmış-
sa, o qədərini anlaya bilərlər.
291  Loğman, 31/20.
292  Buxari, əl-Küsuf, ən-Nikah, 107.

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
208
Beləliklə tabeun və ətbəut-tabeun dövründən sonra işari təfsir 
sistemli şəkildə formalaşmışdır. İşari təfsirin sistemleşməsində ən 
böyük rolu Səhl b. Abdullah ət-Tustəri (v. 283/896), Cüneyd Bağda-
di (v. 298/910) və Məhəmməd b. Musa əl-Vasiti (v. 331/942) oyna-
mışdır.
İşari təfsir yazan ilk müfəssir İbn Ata (v. 309/922) hesab olunur. 
Ancaq onun əsəri günümüzə qədər gəlib çıxmamışdır. 
İşari təfsirin inkişafına ən böyük təkan isə Əbu Abdurrəhman 
əs-Süləminin (v. 412/1021) qələmə aldığı “Həqiqətut-Təfsir” adlı əsəri 
olmuşdur. Süləmi bu əsərdə özündən əvvəlki mütəsəvviflərin təfsir 
və təvillərini toplamışdır. Buna görə də bəzi alimlər Təbərinin za-
hiri təfsir sahəsində gördüyü işi, Süləminin batini təfsir sahəsində 
gördüyünü söyləmişlər.
İşari təfsirin inkişafında önəmli rolu olan alimlərdən biri də əl-
Qəzzalidir (vəfatı-505/1111). O, “Ehyau-Ülumid-Din” və “Cəvahirul-
Quran” adlı əsərlərində Quran ayələrinin batini mənasına geniş yer 
vermişdir. 
Bu  təfsir  janrı  Mühyiddin  İbn  Ərəbinin  (vəfatı-638/1240) 
gətirdiyi  “vəhdətul-vücud”  anlayışı  ilə  öz  zirvəsinə  çatmışdır.  İbn 
Ərəbi  “əl-Fütühatul-Məkkiyyə”,  “Füsusul-Hikəm”,  “Kitabul-Qurbə”, 
“İşarətul-Quran  fi  aləmil-İslam”,  “əl-Məqadisul-əsna”,  “Fasilun-mufid 
fi  təfsiril-Fatihə”  adlı  əsərlərində  bir  çox  işari  təfsir  nümunələrinə 
yer  vermişdir.  İbn  Ərəbinin  “əl-Cəm  vət-təfsil  fi  əsraril-məani  vət-
tənzil” adlı Kəhf surəsinə qədər təfsir yazdığı söylənsə də, bu təfsir 
günümüzə qədər gəlib çıxmamışdır.
E. İctiami (sosial) təfsir
“İnsanın  hidayət  yönünü  və  sosial  problemləri  ələ  alan  təfsir 
metoduna  ictimai  təfsir  deyilir”.  XIX  əsrin  axırlarında  ortaya 

BAŞLANĞICDAN GÜNÜMÜZƏ QƏDƏR TƏFSİR CƏ RƏYANLARI
209
çıxan bu təfsir məktəbinin banisi misirli alim Məhəmməd Abduh-
dur  (vəfat-1323/1905).  Abduh  əl-Əzhər  universitetində  müəllim 
vəzifəsində işləyərkən özünə məxsus bir metodla təfsir dərslərini 
verirdi. Məhz ictimai təfsir də onun bu metodları sayəsində mey-
dana gəlmişdi. 
O hər hansı bir müfəssirin təsirinə düşməsin deyə heç bir təfsirə 
baxmadan Quranı təfsir etməyə çalışırdı. Ancaq dil yönündən bir 
problemlə qarşılaşdıqda “Cəlaleyn” təfsirindən istifadə edirdi. Belə 
etməsinin səbəbini isə, Allahın qiyamət günündə insanları başqa-
larının fikirlərinə görə deyil, əksinə hidayətə və irşada çatdırmaq 
üçün  nazil  etdiyi  kitabına  və  bu  kitabı  izah  edən  Peyğəmbərin 
(s.ə.s.)  sünnəsinə  görə  hesaba  çəkəcəyi  ilə  açıqlayırdı.  Məhz  bu 
səbəbə görə Quran barəsində keçmişdə söylənilən şeylərin mütləq 
surətdə müraciət edəcəyimiz qaynaqlar olmadığını iddia edirdi.
Keçmiş  müfəssirlərin  təqib  etdiyi  klassik  metodun  xaricində 
bir metod izləyən Abduh təfsir metodunun əsas qayəsi bəşəriyyətə 
dünya və axirət səadəti bəxş edən Quranı doğru anlamaq və onu 
məramına uyğun şəkildə təfsir etməkdir. Abduh, Quranı sırf qram-
matik cəhətdən ələ alıb təfsir etməyi doğru saymırdı. O, əsl təfsirin 
Quranın  sözlərindən  nə  qəsd  edildiyini  ortaya  qoyan,  etiqad  və 
əxlaq kimi mövzularda ruhları cəzb edərək insanları, Quran buyu-
ruqlarına görə əməl etməyə sövq edən təfsir olduğunu söyləyirdi. 
Əlbəttə,  müfəssir  Quranı  izah  edərkən  ayələrdəki  bəlağətə  və 
qrammatik qaydalara da yer verməlidir. Ancaq bu heç vaxt ehtiyac 
miqdarını aşmamalıdır. Çünki Quranın məqsədi bu deyildir.
Onun yaşadığı dövrdə elmi və texniki tərəqqi günü-gündən ar-
tırdı. Bunun nəticəsində də dinə qarşı hücumlar get-gedə çoxalırdı. 
Dini müdafiə edən alimlərin bu hücumlara cavab vermələri lazım 
idi. Başda Abduh olmaqla bu təfsir məktəbinə mənsub olan alimlər 

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
210
İslamın ağıla çox əhəmiyyət verdiyini söyləyərək təfsirdə ağıla çox 
yer  verməyə  başladılar.  Buna  görə  də  bu  təfsir  məktəbi  “müasir 
mötəzili məktəbi” adlandırılmışdır.
  Elm adamları bu təfsir məktəbinin məqbul və qeyri-məqbul 
yönlərinin olduğunu söyləmişlər:
1.  Məqbul sayılan yönlər
a. Bu təfsir məktəbinin ən əsas xüsusiyyəti təfsirdə hər hansı bir 
məzhəbin təsiri altında qalmamaqdır.
b. İsraili rəvayətləri tənqid etmələri, zəif və uydurma hədislərə, 
bidət və xurafat sayılan məlumatlara təfsirlərində yer verməmələri 
də bu təfsir məktəbinin məqbul hesab edilən cəhətləridir. 
c. Təqlidə qarşı çıxması da bu məktəbin müsbət cəhətlərindən 
hesab olunur.
d. Bu təfsir məktəbinə mənsub müfəssirlər öz təfsirlərində lü-
zumsuz məlumatlara yer verməmişlər.
e. Sosial məsələləri ələ almaları, cəmiyyətin hidayət və irşadını 
əsas məqsəd saymaları bu məktəbin başqa bir müsbət cəhətidir.
2. Qeyri-məqbul sayılan yönlər
a. Ağla həddindən çox yer vermələri və onu nəqldən üstün tut-
maları.
b. Buxari və Müslimdə keçən hədislərin bir hissəsini zəif hesab 
edərək rədd etmələri.
c.  Ahad  xəbərləri  xüsusilə  əqidə  mövzularında  dəlil  qəbul 
etməmələri.
d. Aşırı təvillərə yer vermələri. Məsələn, Abduh Fil surəsinin 
təfsirində Əbrəhənin üstünə göndərilən quş dəstəlerini milçək, on-

BAŞLANĞICDAN GÜNÜMÜZƏ QƏDƏR TƏFSİR CƏ RƏYANLARI
211
ların atdıqları palçıqdan hazırlanan daşları da mikrob kimi təvil et-
mişdir.
İctimai təfsir məktəbinə mənsub olan bazı alimləri və onların 
əsərlərini aşağıdakı kimi sıralamaq olar:
1. Məhəmməd Abduh (vəfatı-1323-1905), Təfsiru cüzi- ammə.
2. Rəşid Rıza (vəfatı-1354/1935), Təfsirul-Quranil-həkim. Bu təfsir 
eyni zamanda “Təfsirul-mənar”da adlandırılır. Rəşid Rza bu təfsiri, 
Nisə surəsinin 145-ci ayəsinə qədər Məhəmməd Abduhn açıqlama-
ları əsasında yazmış, Abduhun vəfat etməsindən sonra isə təfsiri öz 
təfsir anlayışına görə davam etdirmişdir. Ancaq bu əsər Rəşid Rza 
vəfat etdiyi üçün tamamlanmamışdır. Quranın on iki surəsini əhatə 
edən bu təfsir on iki cilddən ibarətdir.
3. əl-Məraği (vəfatı-1364/1945), Təfsirul-Məraği.
4. Seyyid Qütb (vəfatı-1906/1966), Fizılalil-Quran.
F. Modernist təfsir
Moderne”  sözü  fransız  dilində  “yeni  və  çağdaş”  mənalarına 
gəlir. Bu kəlmədən əmələ gələn “modernizm” ifadəsi də intibah döv-
rü ilə ortaya çıxan ideoligiya və həyat tərzini mənimsəmə mənasını 
daşıyır. Bu kökdən törəyən “modernist” sözü də “yenilik və insan 
mərkəzli dünya görüşü tərəfdarı” anlamına gəlir.
İslamiyyət insanların istər Yaradıcısı, istərsə də digər insanlarla 
və təbiətlə olan dünyəvi əlaqələrini nizamlayan ilahi prinsiplər top-
lusudur. Bu prinsiplər ədalətə və insan haqlarına əsaslanan əxlaqlı 
bir  cəmiyyət  qurmağı  qarşısına  məqsəd  qoyan,  müsəlmanların 
və  bütün  bəşəriyyətin  problemlərini  həll  etməyə  qadir  olan 
prinsiplərdir. İslamın ilk dövrlərdən etibarən insan həytına dina-
mizm  gətirərək  qısa  bir  zamanda  Ərəbistan  yarımadasından  üç 

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
212
qitəyə yayılmasının arxasında məhz bu prinsiplər yatmaqdadır. Çox 
təəssüflər olsun ki, İslamın bu dinamizmi müsəlmanların zəifliyi və 
idarəçilikdəki xətaları ucbatından yerini durğunluğa tərk etmişdir. 
Qərbin Şərqə meydan oxuması və Şərq üzərində qələbələr çalması 
uzun zamandan bəri durğunluq içərisində yaşayan İslam dünya-
sında getdikcə canlanan bir oyanış hərəkatına səbəb olmuşdur. Bu 
oyanış hərəkatının içərisində yer alan alimlər və düşüncə adamları 
bu vəziyyətdən çıxış yolları axtarmağa başladılar. Əvvəllər klassik 
mənada ortaya çıxan modernist təfsir get-gedə fərqli bir şəkil alaraq 
İslam  modernizmi  (Neo-İslam  modernizmi)  adlandırıldı.  Moder-
nist təfsir cərəyanını
 
iki şəkildə ələ almaq olar:
1. Klassik modernist təfsir
Bu təfsir janrı ilk dəfə Hindistan və Misirdə ortaya çıxmışdır. 
Hindis tandakı  nümayaəndələri  Seyyid  Əhməd  Xan  (vəfatı-1316/ 
1898) və Seyyid Əmir Əlidir (vəfatı-1347/1928). Misirdəki təmsilçi-
lərə gəldikdə bunlar da Cəmaləddin Əfqani (vəfatı-1315/1897), Mə-
həmməd Abduh (vəfatı-1323/1905) və Məhəmməd Əbu Zeyddir.
Həm Hindistan, həm də Misir modernistləri, pozitivizmin tə-
siri  altında  qalaraq  peyğəmbərlərin  möcüzələrini,  mələk  və  cin 
ki mi təcrübə sahəsinə girməyən gözəgörünməz varlıqları ya təvil 
et miş,  ya  da  inkar  etmişər.  Məsələn,  Seyyid  Əhməd  Xan  merac 
ha disəsinin  həqiqət  olmadığını  söyləmiş,  Bəqərə  surəsinin  260-cı 
ayəsində bəhs olunan hissələrə ayrılmış ölü quşalrın Hz. İbrahimin 
çağırmasıyla dirilmələrini qəbul etməmişdir. Misir modernist təfsir 
məktəbinə mənsub olan Məhəmməd Əbu Zeyd də “Davuda dağları 
ve quşalrı boyun əydirdik, onunla birlikdə təsbeh edirdilər
293
 ayəsindəki 
təsbeh edirdilər” ifadəsini, müharibədə istifadə etdiyi silahları dağ-
293  Ənbiya, 21/79.

BAŞLANĞICDAN GÜNÜMÜZƏ QƏDƏR TƏFSİR CƏ RƏYANLARI
213
da  yerləşən  mədənlərdəki  yataqlardan  düzəldən  Hz.  Davuda  bu 
mədənlərin göstərilməsi kimi təvil etmişdir.
Bundan başqa klassik modernistlər Qurandakı siyasət, hüquq, 
iqtisadiyyat və s. kimi insan həyatı ilə bağlı olan əmr və qadağa-
ları və bu qadağalara əməl etməyənlər barəsində müəyyən edilən 
cəzaları ya ilahi tövsiyələr kimi, ya da tarixi bir hadisə kimi izah 
etməyə çalışmışlar.
2. Çağdaş modernist təfsir
Bu  təfsir  növünün  ilk  nümayəndəsi  pakistanlı  alim  Fazlur 
Rəhamandır. Onun əsas məqsədi, İslamın əsəs təməlləri olan Qu-
ran və onun praktiki izahı olan sünnəni yenidən şərh edərək onu 
hə yatın içərisinə daxil etməkdir. Ona görə Quran tarixi bir mətndir. 
Ta rixi şərtlər dəyişdikdə Qurandakı hökmlərdə fərqli şəkildə təfsir 
edilə bilər. 
O, Quranı anlama mövzusunda yeni bir metod ortaya atmış-
dır.  Bu  metoda  görə  biz  Quranı  anlamaq  üçün  öncə  onun  na-
zil  olduğu  dövrə  getməli,  ayələri  o  dövrün  şərtləri  çərçivəsində 
dəyərləndirməli,  sonra  isə  günümüzə  geri  dönərək  onun  şərtləri 
çərçivəsində Quranı yenidən təfsir etməliyik.
Çağdaş modernizmin bir digər nümayəndəsi də milliyətcə fran-
sız olan Rocer Qarodidir. O da Fazlur Rəhman kimi Quranın tarixi bir 
mətn olduğunu söyləmişdir. Onlara görə Quranı yaşadığımız əsrdə 
nazil  olduğu  kimi  deyil,  ilahi  qanunun  məqsədləri  çərçivəsində 
onun prinsiplərini təsbit edərək ona görə şərh etməliyik.
Quran müəyyən bir vaxtda və müəyyən şəraitdə nazil olduğu 
və bəzi nəsslər də müxtəlif səbəblərə görə endirildiyi üçün onun 
müəyyən  bir  dövrün  izlərini  daşıması  labüddür. Ancaq  buradan 
yola çıxaraq Quranın tamamilə tarixi bir mətn olduğunu iddia etmək 

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
214
doğru deyildir. Çünki Quran nazil olmadan əvvəl Lövhi-Məhfuzda 
bir bütün kimi vardı. “Xeyr! Quran onların iddia etdikləri kimi bəşər 
sözü deyildir. O, Lövhi-Məhfuzda olan çox şərəfli bir Qurandır
294
 ayəsi 
də bunu göstərir. Ona bir tarixi mətn kimi baxsaq o zaman onun çox 
hissəsini təşkil edən beynəlmiləl nəssləri, az miqdarda olan məhəlli 
nəsslərə fəda etmiş olarıq ki, bu da Qurana haqsızlqdan başqa bir 
şey deyildir. 
G. Əhkam təfsirləri
İbadət, müamilələr və cəzalarla əlaqəli olan ayələri izah edib onlardan 
hökm çıxarmağa çalışan təfsir metoduna əhkam təfsiri deyilir”. Əhkam 
təfsirinin  əsas  mövzusu  adından  da  göründüyü  kimi  əhkam 
ayələridir. Ancaq bu təfsir sahəsində fikir irəli sürən İslam alimləri 
Qurandakı  əhkam  ayələrinin  sayı  haqqında  müxtəlif  rəqəmlər 
söyləmişlər. Qəzzali və Raziyə görə Quranda belə ayələrin sayı 500-
dür. Bəzi alimlər isə bu ayələrin sayını 800-ə çıxarmış, bəziləri isə 
əksinə onları 200-ə qədər azaltmışdır. Bu ayələrin sayı barədə belə 
müxtəlif  rəqəmlərin  söylənilməsinin  əsas  səbəbi,  bu  ayələrin  bir 
hissəsində hökmlərə açıq şəkildə, bir hissəsində isə -qissə və əmsal 
kimi – dolaylı olaraq yer verilməsidir. Əhkam ayələri iki yerə bölü-
nür: 
1. İçərisində əhkamın olduğu açıq şəkildə ifadə edilən ayələr.
(Bəqərə, Nisə, Maidə, Ənam surələrində bu növ ayələr çoxdur).
2. Birbaşa hökm ifadə etməyən, ancaq istinbat (hökm çıxarma) 
yolu ilə hökm çıxarılan ayələr. Bunlar da öz aralarında, başqa bir 
ayəyə müraciət etməyə ehtiyac olmadan hökm çıxarıla bilən ayələr 
və başqa bir və ya bir neçə ayənin köməyi ilə hökm çıxarılanlar ol-
maqla iki yerə ayrılırlar.
294  Buruc, 85/21-22.

BAŞLANĞICDAN GÜNÜMÜZƏ QƏDƏR TƏFSİR CƏ RƏYANLARI
215
Rəsulullah (s.ə.s.) həyatda ikən müsəlmanlar hər mövzuda ol-
duğu kimi əhkam mövzularında da bilmədikləri şeyi ondan soru-
şurdular. Ancaq Hz. Peyğəmbərin vəfatından sonra meydana çıxan 
yeni  hadisılər  qarşısında  səhabilər  öz  ictihadlarına  yer  verməyə 
başladılar.  Tabeun  dövründə  daha  da  sürətlənən  əhkam  təfsiri 
hərəkatı hicri II əsrdə bir təfsir məktəbi kimi formalaşdı. Müqatil b. 
Süleymanın (vəfatı-150-767) təfsiri ilk əhkam təfsiri hesab olunur. 
Bu  sahədə  şöhrət  tapmış  müfəssirlər  və  bu  müfəssirlərin  əsərləri 
aşağıdakılardır:
1. əş-Şafii (vəfatı-204/819), Əhkamul-Quran
2. ət-Tahavi (vəfatı-321/933), Əhkamul-Quran.
3. əl-Cəssas (vəfatı-370/980), Əhkamul-Quran.
4. Əbu Bəkr İbn Ərəbi (vəfatı-543/1148), Əhkamul-Quran.
5. əl-Qurtubi (vəfatı-671/1272), əl-Cami li əhkamil-Quran.
H. Fəlsəfi təfsir
Müsəlman filosoflar Qurani-kərimi başdan-sona qədər təfsir et-
məmişlər. Ancaq onlar Qurandaki bəzi ifadə və kəlmələr haqqında 
fikir  yürütmüşlər.  Quranı  təfsir  edən  filosoflara  misal  olaraq  İbn 
Sina  (vəfatı-1037),  Fərabi  (vəfatı-950)  kimi  filosofları  və  “İxvanus-
Səfa” cərəyanına mənsub alimləri göstərə bilərik.
Filosofların vəhyə və peyğəmbərliyə baxışı fərqli olduğu üçün 
onlar  Quranı  təfsir  edərkən  daha  müstəqil  hərəkət  etmişlər.  Mə-
sələn, İbn Sina vəhyi Hz. Peyğəmbərin Cəbrayılla danışması kimi 
izah etmir. Ona görə vəhy insanlara verilən “sezgi qüvvəsidir”. O, 
Quranın rəmzlərdən ibarət olduğunu və bu rəmzləri də ancaq özü 
kimi xəvass alimlərinin
295
 anlayacağını söyləmişdir. 
295  Dərin elm sahibləri

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
216
İbn Sinaya görə Qurandakı “ərş” kəlməsindən məqsəd doqqu-
zuncu fələkdir. Həmçinin o, “cənnət”i və “sirad körpüsü”nü fəlsəfi 
tərzdə  izah  etmişdir.  Ona  görə  əqli  aləm  cənnət,  xəyal  aləmi  isə 
cəhənnəmdir. Duyğu aləmi isə qəbir həyatıdır. İbn Sina cin ifadəsini 
gizlənmək, ins kəməsini isə yaxınlaşmaq deyə təvil etmişdir. 
Verdiyimiz bu misallardan aydın olur ki, filosoflar ayələri daha 
çox  batini  şəkildə  təvil  etmişlər.  Onların  bu  metodu  digər  İslam 
alimlərinin tətbiq etdikləri metodlardan çox fərqlidir.
V. QURANIN ANLAŞILMASI VƏ TƏFSİR OLUNMASI
A. Anlama
Anlamaq əslində çox geniş bir məfhumdur. Üz hərəkətlərinin, 
göz-qaş və əl-qol hərəkətlərinin də anlama ilə əlaqəsi vardır. Möv-
zumuz Quranın anlaşılması olduğu üçün burada anlama məsələsi 
dil baxımdan ələ alınacaqdır. Anlamada dörd əsas ünsür vardır:
1. Anladan/Danışan/Yazan
2. Anlayan/Dinləyən/Oxuyan
3. Anladılan/Danışılan/Yazılan
4. Anlama
Yuxarıdakı maddələri Quranı anlamağa tətbiq etdikdə belə bir 
mənzərə qarşımıza çıxır:
1. Allah (Anladan)
2. İnsan (Anlayan)
3. Quran (Anladılan)
4. Anlama

QURANIN ANLAŞILMASI VƏ TƏFSİR OLUNMASI
217
Buradan belə nəticə çıxara bilərik ki, anlama, hər hansı bir sözlə, 
yazı ilə, kitabla üz-üzə gələn insanın zehnində meydana gələn bir 
şeydir. Yəni anlamanın ortaya çıxdığı yer insan zehni və şüurudur. 
Anlamanın ortaya çıxması üçün yuxarıdakı ünsürlərlə yanaşı digər 
bəzi ünsürlər də vardır ki, bunlar aşağıdakılardır:
1. Anlamanın şərtləri
a. Müştərək dil
Bir sözün və ya mətnin anlaçılması üçün o sözün və ya mətnin 
sahibi ilə onu dinləyən və oxuyanın ortaq dilə sahib olması lazım-
dır. Müştərək dil deyildikdə ərəb, türk, ingilis, fransız və ya başqa 
hər hansı bir dil nəzərdə tutulmur. Müştərək dil deyildikdə həm 
danışılan dilin eyni olması, həm də danışanın dinləyənin marağını, 
ehtiyaclarını, elmi səviyyəsini və təcrübələrini nəzərə alması qəsd 
olunur.
Quranı  anlamaq  üçün  də  ilk  dövrdə  yaşayan  müsəlmanların 
danışdığı ərəb dilini, onların mədəniyyətini, adət-ənənələrini, həyat 
tərzini və s. bilmək lazımdır.
b. Sözün söyləndiyi mühit
Bir sözün və ya mətnin anlaşılması üçün sözün söyləndiyi yer, 
zaman, sözün söyləndiyi insanların psixoloji, zehni, əxlaqi, dini, iq-
tisadi, siyasi, sosial və digər vəziyyətlərini bilmək vacibdir. 
c. Sözün söylənməsini zəruri edən səbəb və sözün məqsədi
Danışan bir səbəbə görə danışır. Yəni sözün söylənmə və ya-
zılmasının insanda daxili və xarici səbəbləri vardır. İnsanlar bəzən 
rahatlamaq  üçün  bir  şey  söylər  və  ya  yazar.  Bəzən  başqalarının 
ehtiyaclarına  cavab  olsun  deyə  danışar.  Bəzən  isə  digər  insanları 
xəbərdar etmək, onlara öyüd-nəsihət vermək, bəzən onlara olan sev-
gisini dilə gətirmək, hirsini boşaltmaq üçün və yaxud da digərlərini 
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   18




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə