Dərs kitabları №: 1 Ünvan: az6200, Zaqatala Şəhəri, Heydər Əliyev prospekti №: 88


II.  TƏFSİR ÜSULU HAQQINDA ÜMUMİ MƏLUMAT



Yüklə 1,15 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə2/18
tarix06.05.2017
ölçüsü1,15 Mb.
növüDərs
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   18

II.  TƏFSİR ÜSULU HAQQINDA ÜMUMİ MƏLUMAT 
Təfsir üsulu “təfsir” və “üsul” kəlmələrindən meydana gələn 
bir termindir. Buna görə də təfsir üsulunun tərifini vermədən əvvəl 
15   Yeremeya, 8/8.
16   Bu mövzu barədə bax. Ömər Faruk Harman, “Kuran”, DİA
XXVI/412.

 TƏFSİR ÜSULU HAQQINDA ÜMUMİ MƏLUMAT 
19
bu ifadənin daha yaxşı anlaşılması üçün onu meydana gətirən yu-
xa rıdakı iki məfhumu qısa olaraq ələ almaq lazımdır:
A. Təfsir
1. Leksik mənası
Mənbələrə  nəzər  saldıqda  təfsir  kəlməsinin  iki  fərqli  kökdən 
meydana gəldiyini görürük:
a.Təfsir kəlməsi, lüğətdə “bəyan etmək, kəşf etmək, üstü örtülü 
bir şeyi açmaq” kimi mənalara gələn “fəsr” kökündən törəmişdir. 
b.Təfsir kəlməsi, təqlib vəzni ilə “səfr” kökündən əmələ gələn 
təfil  babında
 
bir  məsdərdir.  “Səfr”  kəlməsi  müxtəlif  mənalara 
gəlməklə bərabər “örtülü bir şeyi açmaq, aydınlatmaq və açmaq” 
anlamlarını da daşıyır. 
Hər nə qədər bu iki kəlmə mənaca bir-birinə yaxın olsalar da, 
yenə də bunlar arasında fərq
 
vardır. Belə ki, Əmin əl-Xuliyə görə 
fəsr” və “səfr” kəlmələrinin ikisində də kəşf etmək, ortaya çıxar-
maq  mənaları  vardır. Amma  “səfr”  kəlməsində  maddi,  zahiri  bir 
kəşf, “fəsr“ sözündə isə mənəvi bir kəşf vardır. Məna ilə əlaqədar 
olduğu  üçün  Xuli  “təfsir  “kəlməsinin  “fəsr  “  sözündən  törədiyini 
iddia edir.
2. Terminoloji mənası
Ümumi olaraq təfsir, “müşkil olan ləfızlərdən murad edilən mənanın 
kəşf edilməsi”,
 
xüsusi olaraq isə,“insan gücü və ərəb dilinin verdiyi im-
kan nisbətində Allah-təalanın Quranda qəsd etdiyi mənaları ortaya qoy-
maqdır”.  Daha  açıq  ifadə  etsək  “Qurani-  kərimdəki  ayələrdən  murad 
edilən mənanın (Allahın məqsədinin) nə olduğunu təfsir üsulu metodla-
rından hər hansı biri ilə təsbit edib ortaya qoyulmasına” təfsir deyilir.

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
20
B. Üsul
Üsul “əsl” kəlməsinin cəmidir. Lüğətdə “təməl, əsas, kök” məna-
larına gəlir. Bundan başqa “dəlil” və ”qayda” mənalarını da daşıyır. 
Termin kim üsulu belə tərif edə bilərik: “Hər hansı bir elmlə bağlı olan 
məlumatların sistemli şəkildə yerləşdirilməsində istifadə olunan müəyyən 
qayda və metodlardır”. 
C. Təfsir üsulu
Təfsir üsulu da, Quranın anlaşılması və şərh olunmasında bəzi 
prinsiplər və metodlar ortaya qoyur və bunlardan istifadə etmə yol-
larını göstərir. 
1. Təfsir üsulunun qayəsi
Təfsir üsulunun əsas qayəsi Quranın anlaşılmasına kömək et mək-
dir. Buna görə də bu elm Quran təfsirində ehtiyac duyulan qay da və 
qanunlar üzərində durur. Bu qayda və qanunlar Quranı an lamaqda 
plan vəzifəsini görürlər. Hər hansı bir işi plansız gör mək mümkün 
olmadığı kimi, müəyyən qayda və qanunlar təsbit et mədən bir elmi 
tətbiq etmək də mümkün deyildir. Məsələn fiqh el minin əhatəsinə 
girən məsələlərin təsbitində fiqh üsulu elminə eh tiyac vardır. Çünki 
bu elmin qaydalarını bilməyən insanlar hökm çı xararkən doğru nə-
ti cələri əldə edə bilməzlər. Qurani-kərimin də doğru şəkildə təfsir 
edil məsi üçün məhz təfsir üsuluna ehtiyac vardır.
2. Təfsir üsulunun meydana çıxması
Təfsir üsulu elminin tam olaraq nə vaxt ortaya çıxdığını təsbit 
etmək  çox  çətindir.  Hicri  II  əsrdən  etibarən  yazılmağa  başlanan 
Quran elmləri ilk dövrlərdə əsbab-ı nüzul, nasix-mənsux, qəribul-
Quran və s. kimi başlıqlar altında qələmə alınırdı. Beləliklə erkən 
dövrlərdən etibaren təfsir üsulu sahəsində əsərlər ortaya çıxdı. Za-

 TƏFSİR ÜSULU HAQQINDA ÜMUMİ MƏLUMAT 
21
man keçdikcə təkamül edən bu elm, daha sonra müstəqil bir elm 
kimi formalaşdı. 
3. Təfsir üslünün mənbələri
İslam elmlərinin dili ərəbcə olduğu üçün təfsir sahəsində ya-
zılan əsərlərin bir çoxu da məhz bu dildə yazılmışdır. Ancaq türk, 
fars və müxtəlif Avropa dillərində də bu sahə ilə əlaqədar əsərlər 
qələmə alınmışdır. Aşağıda bunlardan bəzilərinə yer verilmişdir:
a. Müstəqil əsərlər
1. Haris əl-Mühasibi (vəfatı-243/857), əl-Əql və fəhmul-Quran.
Bu  əsər  Quran  elmləri  sahəsində  yazılan  ilk  əsərdir.  Əsərdə 
Quranın  fəzilətləri,  üslubu,  möhkəm-mütəşabeh,  nəsx  və  xəlqul-
Quran kimi bəhs mövzulardan olunur.
2. əl-Hufi (vəfatı 430/1038), əl-Burhan fi ulumil-Quran
Ulumul-Quran” ifadəsinin işləndiyi ilk əsər hesab olunur. Otuz 
cilddən  ibarət  olsa  da  günümüzə  bunlardan  sadəcə  on  beş  cildi 
gəlib çatmışdır.
3. İbnul-Cəvzi (vəfatı-597/1200), Fünunul-əfnan.
4. ət-Tufi (vəfatı-716/1316), əl-İksir fi ilmit-təfsir.
5. İbn Teymiyyə (vəfatı-728/1327), Müqəddimə fi üsulit-təfsir.
6. əz-Zərkəşi (vəfatı-794/1392), əl-Burhan fi ulumit-Quran. 
7. əs-Süyuti (vəfatı-911/1505), əl-İtqan fi ulumil-Quran.
8. əd-Dihləvi (vəfatı-1176/1764), əl-Fövzül-kəbir fi üsulit-təfsir.
9. əz-Zərqani (vəfatı-1367/1948), Mənəhilul-irfan fi ulumil-Quran.
10. əz-Zəhəbi (vəfatı-1399/1978), ət-Təfsir vəl-müfəssirun.
11. Sübhi Salih (vəfatı-1399/1978), Məbahis fi ulumil-Quran.
12. Mənnaul-Qəttan, Məbahis fi ulumil-Quran.

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
22
b. Müqəddimələrində təfsir üsuluna yer verən müəlliflər
Bəzi müfəssirlər qələmə aldıqları təfsirlərin müqəddimələrin-
də təfsir üsulu ilə əlaqəli mövzulardan bəhs etmişlər. Onların ver-
dikləri məlumatlar təfsir sahəsi ilə məşğul olan tədqiqatçılar üçün 
çox qiy mətli hesab olunur. Bu müfəssirlər və onların təfsirləri bun-
lardır:
1.  ət-Təbəri  (vəfatı-310/922),  Camiul-bəyan  an  təvilil-Quran.  Bu 
təfsirin müqəddiməsində Qurandakı qərib kəlmələrə, yeddi hərf və 
surə adları kimi mövzulara yer verilmişdir. 
2. Rağib əl-İsfəhani (vəfatı-502/1108), Müqəddimətüt-təfsir. Əsər-
də Bəqərə surəsinin 220-ci ayəsi şərh edilmişdir. Ancaq əsərin əv-
vəlində təfsir üsulu ilə bağlı mühüm məsələlərə toxunulmuşdur.
3. İbn Atiyyə əl-Əndəlusi (vəfatı-543/1148), Müqəddimə. Bu mü-
qəddimə müfəssirin “əl-Muharrarül-vəciz fi təfsiril-Quranil-əziz” adlı 
təfsirinin əvvəlində yerləşir.
  4.  əl-Qurtubi  (vəfatı-671/1272),  əl-Cami  li  əhkamil-Quran.  Mü-
fəssir bu əsərində bir çox təfsir üsulu mövzularıdan bəhs etmişdir. 
5. İbn Kəsir (vəfatı-774/1372), Təfsiru-Quranil-əzim. Müfəssir təf-
sirinin sonuna əlavə etdiyi zeyldə
17
 bir çox təfsir üsulu mövzularına 
yer vermişdir.
6. əl-Qasimi (vəfatı-1332/1914), Məhasinut-təvil. Bu əsərin birinci 
cildində təfsir üsulu mövzuları geniş bir şəkildə işlənmişdir.
17   Əlavə

 TƏFSİR ÜSULU HAQQINDA ÜMUMİ MƏLUMAT 
23
c. Avropa dillərində yazılan mənbələr
1. İqnaz Qoldziher, De Richuntgen der İslamichen Koranauslegung 
(İslam təfsir məktəbləri).
Əbdülhəlim  ən-Nəccar  bu  əsəri  “Təfsirul-məzəhibil-islami”  adı 
ilə ərəb dilinə tərcümə etmişdir. Bundan başqa bu əsər Mustafa İs-
lamoğlu tərəfindən “İslam tefsir ekolleri” adı altında türk dilnə çevi-
rilmişdir.
2. Rudi Paret, Kuran Üzerine Makaleler. Ömər Özsoy tərəfindən 
türk dilinə tərcümə edilən bu əsər Paretin müxtəlif vaxtlarda qələmə 
aldığı on doquz məqaləsini əhatə edir.
3. T. Nöldeke - F. Şivli, Kuran Tarihi. Bu əsər Muammer Sencer 
tərəfindən  türk  dilinə  tərcümə  edilmiş  və  1970-ci  ildə  İstanbulda 
nəşr  olunmuşdur.  Nöldeke  eyni  zamanda  “Gecschichte  de  Qorans 
(Quran tarixi)” adlı üç cildlik bir əsər də yazmışdır ki, bu əsər 1919-
cu ildə Almaniyanın Leypsiq şəhərndə nəşr olunmuşdur.
4. H. Hörşfeld, New Researches into the Composition and Exegesis of 
the Qoran (Quranın tərtib və təfsirində yeni araştırmalar), 1902.
5. Artur Cefri, The Foreign Vokabulary of the Quran (Quranda qərib 
kəlmələr), Baroda, 1938.
D. Məna baxımından təfsir məfhumu ilə yaxın olan kəlmələr
1. Təvil
Lüğəvi yöndən “təvil” kəlməsi; “əslə qayıtmaq” mənasına gələn 
əvl“ sözündən götürülüb “əslinə qaytarmaq” və “hər hansı bir şeyi ça-
tacağı yerə çatdırmaq” deməkdir. Bundan başqa bu kəlmənin “təqdir 
və  təfsir  etmək”  anlamları  da  vardır.  “Təvil“  sözü  Quranda  fərqli 
mənalarda işlədilmişdir. Bunların bir qismini aşağıdakı kimi sada-
lamaq olar:

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
24
a. Təfsir: “Onun təvilini / təfsirini sadəcə Allah bilir...”
18
b. Səbəb: “Səbr etməyə gücünün çatmadığı şeylərin təvilini / səbəbini 
sənə bildirəcəyəm.
19
c. Nəticə: “Bu , xeyrlidir və nəticə etibarı ilə daha yaxşıdır.
20
d. Yuxuyozma: “Və Yusif dedi:“Ata! Bu mənim əvvəlki yuxumun 
təvilidir /yozumudur.”
21
Termin  olaraq  da  təvil,  “məşru  bir  səbəb  və  ya  dəlili  əsas  alaraq 
ayəni zahiri mənada deyil, özündən əvvəl və sonra gələn ayələrə, kitaba və 
sünnəyə uyğun olan mənalardan birinə qaytarmaq “ deməkdir.
a. Təvilin şərtləri
İslam alimlərinin əksəriyyətinə görə ayənin zahiri mənası başa 
düşülürsə təvilə heç bir ehtiyac yoxdur. Ancaq müşkil və mütaşa-
beh ayələrin izahında təvildən qaçmaq mümkün deyildir. Bir ayəni 
təvil edərkən aşağıda verilən xüsusiyyətlərə diqqət etmək lazımdır:
1.  Təvil  edilən  kəlmənin  mənası,  məcaz  yolu  ilə  də  olsa  o 
kəlmənin özünə dəlalət edən mənalardan biri olmalıdır.
2. Təvil olunan kəlmə və ya ifadə təvil edilərkən şəri bir dəlilə 
əsaslanmalıdır.
3. Təvilin şətlərindən biri də təvil edilən kəlmənin mənasının 
açıq bir nəssə zidd olmamasıdır.
Bu şərtləri diqqətə almadan edilən təvillər doğru deyildir. 
b. Təvil ilə təfsir arasındakı fərqlər
Bunlar arasındakı fərqləri aşağıdakı kimi sadalaya bilərik:
18   Ali-İmran 3/7.
19   Kəhf 18/78.
20   Nisə 4/59.
21   Yusuf 12/100.

 TƏFSİR ÜSULU HAQQINDA ÜMUMİ MƏLUMAT 
25
1. Təvil mütləq deyildir. Təfsir isə mütləqdir. Çünki təfsir Hz. 
Peyğəmbərdən və vəhyə şahid olan səhabələrdən gələn rəvayətləri 
əsas alır. Halbuki təvil ictihadı əsas alır.
2.  Təfsir  təvildən  daha  ümimidir.  Təfsir  ləfzlərdə  (sözlərdə), 
təvil  isə  mənalarda  olur.  Təvil  ilahiyyat  mövzularında  yazılmış 
əsərlərdə,  təfsir  isə  həm  ilahiyyat  mövzularında,  həm  də  digər 
mövzularda yazılmış əsərlərdə olur. 
3. Təvil batini mənanı, təfsir isə zahiri mənanı açıqlayır. 
4. Təvil dirayətə, təfsir isə rəvayətə söykənir.
5.  Təfsirdə  doğruluq  olduğu  üçün  təfsir  daima  etibarlı  qəbul 
olunur. Təvilin isə etibarlısı olduğu kimi, qəbul olunmayanı da var-
dır. Başqa cür ifadə etsək, təfsirdə qətilik, təvildə isə ehtimal vardır.
2. Tərcümə
  “Tərcəmə”  və  ya  “rəcəmə”  köklərindən  əmələ  gəldiyi  iddia 
edilən “tərcümə” sözü lüğətdə “bir kəlamı başqa bir dildə ifadə etmək”, 
bir sözü başqa bir dildə təfsir və bəyan etmək”, “bir kəlməni başqa bir 
dildə mənalandırmaq” və s. kimi anlamlara gəlir.
Tərcümə kəlməsnin yuxarıdakı mənalardan başqa mənaları da 
vardır ki, onlar aşağıdakılardır:
a. Tərcümə “bab “ başlığı , yəni bir kitabdakı fəsil adı mənasına 
gəlir. 
b. Bu kəlmənin digər mənası da “ tərcümeyi-hal” deməkdir.
c.  Bir  sözü  bu  sözdən  xəbəri  olmayan  bir  kəsə  çatdırmaq  da 
tərcümə mənasına gəlir.
d.  Bir  sözü  işlədildiyi  dildə  təfsir  etməyə  də  tərcümə  deyilir. 
Buna görə İbn Abbasa “tərcümanul-Quran” adı verilmişdir.

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
26
e.  Bir  sözü  bir  dildən  başqa  bir  dilə  çevirib  təfsir  etməyə  də 
tərcümə deyilir.
Termin kimi isə tərcümə, “hər hansı bir dildəki söz və ya kəlamın, 
eynilə başqa bir dildəki bənzəri ilə ifadə edilməsidir”.
Tərcümə  məfhumu,  hərfi  və  ya  ləfzi,  mənəvi  və  ya  təfsiri 
tərcümə deyə iki qismə ayrılır: 
a. Hərfi (ləfzi) tərcümə: Nəzmində və tərtibində əslinə bənzəmə-
sinə diqqət olunan tərcüməyə “hərfi (ləfzitərcümə” deyilir. Bu tər-
cü mə növündə tərcümə olunacaq kəlmələr bir-bir ələ alınır, onların 
ye rinə qoyulacaq sözlər hər bir yönü ilə diqqətlə incələnir. Fərqli 
dil lər arasında bu tərcümə metodundan istifadə etmək çox çə tindir. 
Buna görə də Quranı hərfi tərümə etmək mümkün deyildir.
b.  Təfsiri  (mənəvi)  tərcümə:  Nəzmə  və  tərtibə  bağlı  qalma-
dan  hər  hansı  bir  sözün  bəzi  şərh  və  izahlarla  başqa  bir  dilə 
nəql  edilməsinə  “təfsiri  tərcümə“  deyilir.
 
Günümüzdə  daha  çox 
tərcümənin bu növündən istifadə olunur. 
3. Məal
Bu kəlmə də təvil sözü kimi “əvl” kökündən törəmişdir. Lüğətdə 
bir şeyin özü, xülasəsi və nəticəsi” mənasına gəldiyi kimi “naqis ol-
maq” mənasına da gəlir. 
Termin olaraq məal, “bir sözün mənasını hər cəhəti ilə deyil, bir az 
naqis olaraq ifadə etmək” deməkdir. 
Bildiyimiz kimi Quran həm ləfz (söz), həm də məna etibarilə 
Allah kəlamıdır. Onu mükəmməl olaraq tərcümə etmək mümkün 
deyildir. Hər nə qədər onun təfsiri tərcüməsi
 
mümkün olsa da, in-
san Quranın bütün məna və məqsədlərini kamil bir şəkildə ortaya 
qoya bilməz. Buna görə də alimlər Quran tərcümələrinə “tərcümə” 
deməkdən çəkinmiş və onun yerinə “məal” kəlməsini işlətmişlər. 

BİRİNCİ FƏSİL
VƏHY VƏ QURAN

I. ÜMUMİ OLARAQ VƏHY
Qurani-kərimə görə Allah insanı digər varlıqlardan fərqli ya-
rat mışdır.  Onu  müəyyən  dərəcədə  hürr  yaratmış  və  etdiyi  əməl-
lərdən məsul tutmuşdur. İnsan Allahın ona verdiyi idrak gücü ilə 
pisi  yaxşıdan,  gözəli  çirkindən,  doğrunu  yanlışdan  ayıra  biləcək 
qabiliyyətdədir.  Ancaq  insan,  ətraf  mühitin,  nəfsinin  istəklərinin 
və şeytanın təsiri ilə hər zaman Yaradanını tanımaya və əxlaqlı ol-
maya bilər. Allah yaratdığı insanın bu zəif nöqtələrini bildiyi üçün 
ona nümunəvi insanları rəhbər olaraq göndərməyi murad etmiş və 
onunla sözlü münasibət (vəhy) qurmuşdur. Bu, Allahın insanlara 
bəxş  etdiyi  sonsuz  şəfqət  və  mərhəmətinin  təzahürüdür. Allahın 
sözlü münasibəti (vəhy) ilk peyğəmbərdən başlayaraq son elçi Hz. 
Məhəmmədə qədər davam etmişdir.
Vəhy deyildikdə Quran və ya digər səmavi kitablar başa düşül-
məklə yanaşı, vəhyin mahiyyət baxımından bir-birindən fərqli növ-
ləri də vardır. Buna görə də Quran vəhyinə keçmədən əvvəl vəhy 
mövzusunda ümumi məlumat vermək faydalı olar. 
A. Vəhyin Tərifi
1. Leksik mənası
 “Vəha” felinin məsdəri olan vəhy sözü “gizli və sürətli bir şəkildə 
bildirmək”, “ilham etmək
22
, “işarə etmək
23
, “fısıldamaq
24
, “əmr etmək
25

22   Maidə 5/111, Nəhl 16/168.
23   Məryəm 19/11.
24   Ənam 6/112.
25   Fussilət 41/12, Zilzal 99/4-5.

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
30
“ təlqin etmək “
26
, “yazmaq” və “vəsvəsə vermək
27
 mənalarını daşıyır. 
Məfhum olaraq vəhy, “Uca Allahın, ümumi olaraq varlqıqlara hərəkət 
tərzlərini bildirməsi, xüsusi olaraq da insanlara çatdırmaq istədiyi ilahi 
əmr, qadağa və xəbərlərin hamısını vasitəli və ya vasitəsiz bir tərzdə, gizli 
və sürətli bir şəkildə peyğəmbərlərinə göndərməsi” kimi tərif edilə bilər.
2. Terminoloji mənası
 
Allah-təalanın peyğəmbərlər vasitəsilə insanlara mesajlarını çatdır-
masına”  vəhy  deyilir.  Vəhy  məfhumunun  Quranda  işlədilməsinə 
nəzər saldıqda görürük ki, bu termin “bəzi şeylərin bir varlıqdan 
başqa  bir  varlığa  çatdırılması”  mənasına  da  gəlir.  Bu  mənada 
Qurani-Kərim şeytanların
28
 və insanların (Hz. Zəkəriyənin)
29
 vəhy 
etməsindən söz açır. Ancaq vəhyin bu növü hər nə qədər “vaha” 
felindən törəsə də, o ilahi vəhy deyildir. 
Vəhy  kəlməsinin  mənşəyi  barədə  dilçilər  müxtəlif  fikirlər 
söyləmişlər. Bəzilərinə görə bu kəlmə ərəb mənşəli, bəzilərinə görə 
isə süryani mənşəlidir. Ancaq əksər alimlər vəhy kəlməsinin ərəb 
mənşəli  olduğu  qənaətindədirlər.  Vəhy  sözü  Quranda  səksənə 
yaxın ayədə keçir ki, bunların yetmişindən çoxunda feil şəklində 
işlənmişdir.
B. Vəhyin mahiyyəti
İslama  görə  vəhy  Allah  təalanın  peyğəmbərlər  vasitəsilə  in-
sanlara mesajlarını çatdırması deməkdir. Vəhy məfhumunun Qu-
randa işlədilməsinə nəzər saldıqda bu məfhumun fərqli anlamlara 
gəldiyini görürük. Bunları ilahi və qeyri-ilahi vəhy olaraq iki yerə 
ayırmaq olar. Yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi Qurani-kərim şey-
26   Ənam 6/121.
27   Ənam 6/112, 121.
28   Ənam 6/112, 121.
29   Məryəm 19/11.

ÜMUMİ OLARAQ VƏHY
31
tanların
30
  və  insanların  (Hz.  Zəkəriyənin)
31
  vəhy  etməsindən  söz 
açır. Ancaq  vəhyin  bu  növü  hər  nə  qədər  “vaha”  felindən  törəsə 
də,  o  ilahi  vəhy  deyildir.  Vəhy  məfhumu  ilə  ifadə  edilən  bu  cür 
vəhylərə qeyri-ilahi vəhy deyilir.
Qurani-Kərim vəhy kitabları kimi Hz. İbrahimin səhifələrindən, 
Hz. Musaya nazil olan Tövratdan, Hz. Davuda nazil olan Zəburdan 
və Hz. İsaya endirilən İncildən bəhs edir. Bundan başqa Quranda 
Züburul Əvvəlin (Əvvəlkilərin Kitabları)
32
 ifadəsi də keçir.
Vəhy, Allah,  mələk,  peyğəmbər  və  insan  arasındakı  əlaqə dir. 
Vəh yin başlanğıc nöqtəsində Allah, bitiş nöqtəsində isə peyğəmbər-
lər vardır. Onlar arasındakı əlaqənin təmin olunmasında isə mələk 
rol oynayır. Ancaq burada son nöqtə peyğəmbərlə qurtarmır. Çünki 
vəhy peyğəmbərlər vasitəsi ilə insanları dünyada və axirətdə xoşbəxt 
etmək üçün göndərilmişdir. İlk mərhələdə mələk (Cəbrayıl) vəhyi 
Al lahdan alır, ikinci mərhələdə isə onu peyğəmbərlərə çatdırır. 
Bu mövzuda üzərində durulması zəruri olan məsələlərdən bi ri 
də mələklə peyğəmbər arasındakı əlaqənin necə qurulması mə sə-
ləsidir. İslam alimləri bu məsələni əsasən iki istiqamətdə izah et-
miş lər.  Onlara  görə  eyni  anlaşma  sisteminin  olması  üçün  hər  iki 
tə rəfin də başa düşəcəyi ortaq bir dilin işlədilməsi lazımdır. Vəhy 
ta rixinə nəzər saldıqda görürük ki, hər peyğəmərə vəhy öz dilində 
gön dərilmişdir. Bundan başqa vəhy əsnasında danışan və dinləyən 
eyni kateqoriyaya mənsub olmalıdırlar ki, bunun da iki yolu vardır. 
Ya dinləyən danışanın təsiri ilə onun səviyyəsinə qalxar, ya da da-
nışan dinləyənin səviyyəsinə enər. Hz. Mühəmməd (s.ə.s.) hər iki 
şəkildə də vəhy almışdır.
30   Ənam 6/112, 121.
31   Məryəm 19/11.
32   Şüəra 26/196.

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
32
Böyük  İslam  sosioloqu  İbn  Xaldun  bu  məsələ  ilə  əlaqədar 
olaraq  belə  deyir:  “Vəhyin  nuru  ortaya  çıxdıqda  peyğəmbərlər 
ətrafındakı  şeylərdən  tamamilə  sıyrılaraq  mənəviyyata  yönəlirlər 
və onlara baxdıqda sanki onların yatdığı və ya bayıldığı fikri hasil 
olur. Halbuki belə deyildir. Onlar bu şəkildə görünsələr də, əslində 
ruhları uca ruhlar və mələklərlə ruhani münasibət qurduqları üçün 
bəşəri sifətdən tamamilə ayrılırlar. Bu anda peyğəmbərlər fısıltı ilə 
söylənilən sözləri eşidir və anlayırlar”.
33
 
Bəzi hədislər də, Rəsulullahın (s.ə.s.) vəhy gəldiyi zaman çək-
diyi iztirabları, fiziki ağrıları, sarsıntıları xəbər verir. Bu rəvayətlərin 
birində Hz. Aişə belə deyir: “Mən onu soyuq bir gündə vəhy alarkən 
gördüm, alnından tər damlaları axırdı”.
34
 Digər bəzi hədislərdə isə 
mələk vəhy gətirərkən Rəsulullahın (s.ə.s.) rənginin saraldığı, bə-
zən titrədiyi, bayılıb yerə yıxıldığı, bəzən də iniltili səslər çıxardığı 
bil dirilir.
35
 
Vəhydə üzərində durulması lazım olan əsas məsələlərdən biri 
də vəhyin çox gizli və son dərəcə sürətli şəkildə gəlməsidir. Bildiyi-
miz kimi vəhy Peyğəmbərimizə (s.ə.s.) sadəcə tək olduğu vaxtlarda 
deyil, eyni zamanda səhabələri ilə birlikdə ikən də gəlirdi. Lakin ona 
vəhy gələrəkən yanındakılar nə mələyi mələk şəklində görürdülər, 
nə də onun səsini eşidirdilər. Bundan başqa vəhy son dərəcə sürətli 
şə kildə gəlirdi ki, peyğəmbərlərin xaricində heç bir insan bu qədər 
sür ətli danışığı dinləyə bilmə qabiliyyətində deyildir.
33   İbn Xəldun, Müqəddimə, I/217
34   Buxari, Bədul-vəhy, 2
35   Buxari, Fəzailil-Quran, 2, Müslüm, Fəzail, 88, Əhməd b. Hənbəl, 
Müsnəd, I. 34, 464

ÜMUMİ OLARAQ VƏHY
33
C. Vəhyin gəliş şəkilləri
Qurani-kərim Allahın  insanlarla
 
üç  şəkildə  əlaqə  qurduğunu 
bildirir:
  ًالو ُسَر َل ِسْرُي  ْوأَ�  ٍباَجِح ءا َرَو نِم  ْوأَ� اًايْحَو  َّالإِا َُّاللا ُهَمَِّكُي نأَ� ٍ َشَبِل َنَك اَمَو 
 
 ٌيمِكَح ٌّ ِلَع ُهَّانإِا ءاَشَي اَم ِهِنْذإِِب َ ِحوُيَف
“Allah insanla yalnız vəhy ilə və ya pərdə arxasından danışar, yaxud 
da Öz izni ilə istədiyini vəhy etmək üçün bir elçi göndərər. Axı O, uca-
dır, hökm və hikmət sahibidir.”
36
 Ümumiyyətlə İslam alimləri vəhyi iki 
yerə ayırırlar: vasitəli vəhy və vasitəsiz vəhy.
1. Vasitəli vəhy
Vasitəli  vəhy  Allahın  istədiyi  şeyi  vasitəçi  mələk  vasitəsi  ilə 
peyğəmbərlərinə bildirməsidir. Bu da üç şəkildə olur:
a.  Cəbrayılın  Hz.  Peyğəmbərin  qəlbinə  vəhy  etməsi:  Quran 
vəhy mələyinin Hz. Peyğəmbərə bu şəkildə iki dəfə vəhy gətirdiyini 
xəbər  verir.  Birincisi  Hira  mağarasında  enən  vəhydir  ki,  Allahın 
Rəsulu (s.ə.s.) gördüyü bu mənzərə qarşısında özündən keçmişdir. 
  ِينِبُمْلا  ِقُفأُ ْل ِب ُهآ�َر  ْدَقَلَو 
  “And  olsun  ki,  o  (peyğəmbər),  onu  (Cəbrayılı)  aydın  üfüqdə  gör-
müşdür
37
 ayəsi vəhyin bu növünə işarə edir.

Yüklə 1,15 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   18




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə