Dərs kitabları №: 1 Ünvan: az6200, Zaqatala Şəhəri, Heydər Əliyev prospekti №: 88


b.  Mələyin  insan  cildinə  girərək  vəhy  gətirməsi



Yüklə 1,15 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə3/18
tarix06.05.2017
ölçüsü1,15 Mb.
növüDərs
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   18

b.  Mələyin  insan  cildinə  girərək  vəhy  gətirməsi:  Rəsulullah 
(s.ə.s.) belə buyurur: “ ...Bəzən də mələk mənə insan şəklinə girərək 
gəlir, mənimlə danışır. Mən də onun söylədiyini ağlımda tuturam”
38

Cəbrayılın bəzən “Dihyə əl-Kəlbi”, bəzən də başqa bir insan şəklinə 
girərək gəldiyi rəvayət olunmuşdur.
36   Şura 42/51
37   Təkvir 81/23
38   Buxari, Bədiul Vəhy, 2.

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
34
c.  Səs  vasitəsi  ilə  gələn  vəhy:  Hz. Aişə  Rəsulullahdan  (s.ə.s) 
belə rəvayət edir: “Bəzən vəhy mənə zəng səsinə bənzəyən bir səslə 
gəlir. Vəhyin bu gəliş şəkli mənim üçün ən ağır olanıdır...”
39

2. Vasitəsiz vəhy
Vəhy  sahibi  olan  Allah  ilə  vəhyi  qəbul  edən  şəxs  arasında 
mələk və ya hər hansı bir başqa vasitə olmadan ortaya çıxan vəhyə 
vasitəsiz vəhy deyilir. Vasitəsiz vəhyə gəldikdə vəhyin bu növü də 
üç yerə ayrılır:
a. Sadiq röyalar: Hz. Aişədən belə rəvayət olunur: “Rəsulullahın 
(s.ə.s.) ilk vəhy alması yuxuda gördüyü sadiq röyalarla başlamışdır. 
Onun gördüyü hər yuxu səhərin aydınlığı kimi doğru çıxırdı”
40
. Bu 
rəvayətdən  belə  anlaşıla  bilər  ki,  Hz.  Peyğəmbər  ilk  vəhyi  sadiq 
röyalar vasitəsi ilə almışdır. Ancaq bu Quranın ilk vəhyinin Ələq 
surəsinin  ilk  beş  ayəsi  olması  xəbəri  ilə  ziddiyət  təşkil  edir.  Bu 
ziddiyəti İslam alimləri həll etməyə çalışmışlar. Belə ki, onlara görə 
Hz. Aişədən gələn rəvayətdə zikr edilən vəhy şəkli Hz. Peyğəmbərə 
peyğəmbərliyə  hazırlıq  dövründə  gəlmişdir.  Ələq  surəsinin  ilk 
beş ayəsi isə Hira mağarasında nazil oldu və beləliklə Rəsulullaha 
(s.ə.s.) nübüvvət verildi.
b. İlham yolu ilə gələn vəhy: Bu hər hansı bir vasitə olmadan 
vəhyin  Hz.  Peyğəmbərin  (s.ə.s.)  qəlbinə  endirilməsidir.  Alimlərə 
görə 
 ... َ ْينَب َ ُكْحَتِل  ِّقَحْل ِب  َباَتِكْلا  َكْيَلإِا اَنْلَزنأَ� َّانإِا ُّللا َكاَرأَ� اَمِب  ِساَّانلا 
İnsanlar arasında Allahın sənə göstərdiyi ilə hökm edəsən deyə Kitabı 
sənə haqq olaraq endirdik...”
41
 ayəsi vəhyin bu növünə dəlalət edir.
39   Buxari, Bədiul Vəhy, 2
40   Buxari, Bədiul Vəhy, 1
41   Nisə 4/105

QURANİ-KƏRİM (QURAN VƏHYİ)
35
c. Pərdə arxasından danışmaq: Bu sadəcə Hz. Mühəmməd və 
Hz. Musaya məxsus vəhy alma şəklidir. Buradakı danışma bizim 
bildiyimiz danışıq tərzi olmayıb insanların düşüncə və duyğuları-
nın xaricində olan bir danışıq tərzidir. 
II. QURANİ-KƏRİM (QURAN VƏHYİ)
Qurani-kərim,  Hz.  Adəmdən  Hz.  Mühəmmədə  (s.ə.s.)  qədər 
insanlığa  göndərilən  səmavi  mesajların  sonuncusudur.  Bir  çox 
yönü ilə fərqlənən Quranın son ilahi mesaj olması, onun önəm və 
qiymətini daha da artırmaqdadır. Quran elmləri ilə məşğul olan-
ların onu hər yönü ilə tanımaları vacibdir. Çünki onu tanımadan 
təfsir və təfsir üsulu kimi elmlərdən bəhs etmək qeyri-mümkündür.
A. Quranın tərifi
1. Quran kəlməsinin leksik mənası
Quran kəlməsinin heç bir kökdən törəmədiyini iddia edənlər 
kimi,  onun  həmzəsiz  və  ya  həmzəli  bir  kökdən  törədiyini  iddia 
edənlər də olmuşdur. Bunları aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:
1. İmam Şafii (vəfatı-204/819) Quran sözünün heç bir kökdən 
əmələ gəlmədiyini, onun da Tövrat və İncil kimi Allahın kəlamına 
verilən xüsusi bir ad olduğunu söyləmişdir.
2. Əbu Zəkəriyyə əl-Fərra (vəfatı-207/822) isə Quran kəliməsi-
nin “qərinə” sözünün cəmi olan və “dəlil” mənasına gələn “qərəin” 
sözündən törədiyini iddia etmişdir. Çünki Quran ayələri nəzm, vəzn 
və ahəng baxımından bir-birinə bənzəyir və bir-birinə dəlildirlər. 
3. Əbu Həsən əl-Əşəri (vəfatı-324/936) isə Quran kəlməsinin “bir 
şeyi başqa bir şeyə yaxınlaşdırmaq” mənasına gələn “qarənə” felindən 
əmələ gəldiyini demişdir. Bunu da Qurandakı surə və ayələrin bir-
biri ilə yaxın olmasıyla izah edir. 

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
36
Quran kəlməsinin həmzəli bir kökdən törədiyini iddia edənlər 
iki fərqli görüş mənimsəmişlər:
1.  Əbu  İshaq  əz-Zəccaca  (311/923)  görə  Quran  kəlməsi  “top-
lamaq”  mənasına  gələn  “əl-qarü”  məsdərindən  törəmişdir.  Bu  gö-
rüş sahiblərinə görə Quran qissə, əmr, qadağa, vəd, vəid, surə və 
ayələri bir yerə topladığı üçün bu adı almışdır.
2.  Əbu  Həsən  Lihyani  (vəfatı-215/830)  isə  bu  kəlmənin  “oxu-
du” mənasına gələn “qaraə” felindən törədiyini söyləmişdir. İslam 
alimlərinin bir çoxu da məhz Lihyanin bu fikri ilə razılaşmışlar.
2. Terminoloji mənası
Bir-birindən fərqli təriflər verilən Quranı belə tərif etmək olar: 
Hz.  Peyğəmbərə  (s.ə.s.)  vəhy  vasitəsi  ilə  endirilib  səhifələrə  yazılan, 
təvatürlə nəql edilən və oxunuşu ilə ibadət olunan möcüzəvi bir kəlamdır”.
-“Hz.  Peyğəmbərə  endirildi”  ifadəsi  digər  ilahi  kitabları  və  Hz. 
Peyğəmbər tərəfindən söylənən sözləri öz əhatəsi xaricində saxlayır.
-“Vəhy vasitəsi ilə endirildi” ifadəsi, onun ilahi mənşəli oldu-
ğunu göstərir.
-“Səhifələrə yazılan” sözü, Qurandan sayılmayan heç bir kəlam 
və kəlmənin Müshəfə daxil olmadığını göstərir.
-“Təvatürlə nəql edilən” ifadəsi, həm söz, həm də məna etibari-
lə mütavatir olmayan qiraətlərin Qurandan sayılmayacağını ifadə 
edir.
-“ Oxunuşu ilə ibadət edilən” ifadəsi isə, Quranın özü xaric, nə 
onun məal və təfsiri, nə də qüdsi hədisləri oxuyaraq ibadət etməyin 
mümkün olmadığını göstərir.

QURANİ-KƏRİM (QURAN VƏHYİ)
37
B. Quranın digər adları
Zərkəşi  Quranda  Quranın  55  fərqli  adının  keçdiyini  söyləyir. 
Bu rəqəmi 90-a qədər çıxaranlar da vardır. İndi isə Quranın adları-
nın bir hissəsini tək-tək ələ alaq.
1. Kitab
Quranda əl-Kitab kəlməsi ümumi mənada bütün peyğəmbərlərə 
gələn vəhy və ya vəhylər mənasında işlənir. Quran özündən əvvəlki 
vəhylərə  kitab  dediyi  kimi,  özünü  də  kitab  adlandırır.  O,  açıq  və 
hikmətli kitabdır.
Quran  nazil  olmağa  davam  etdiyi  zamanda  da  özünü  kitab 
olaraq tanıtmışdır. Bu da vəhyin hələ davam edəcəyinə və ayələrin 
axırda kitab halında toplanacağına işarə edirdi. Bildiyimiz kimi na-
zil olub qurtardıqdan qısa müddət sonra Quran kitab şəklinə salın-
mışdır.
2. Furqan
Furqan kəlməsi arami dilində olub “ayırmaq” mənasına gəlir. 
Furqan surəsinin 1-ci ayəsində belə buyururlur:
Aləmləri (insanları və cinləri Allahın əzabı ilə) qorxutmaq üçün (haqqı 
batildən ayıran) Quranı Öz bəndəsinə (Muhəmmədə) nazil edən Allah nə 
qədər (uca, nə qədər) uludur! (Ucalardan ucadır; əzəli və əbədidir, xeyir-
bərəkəti bol və daimidir!) 
Qurana Furqan deyildikdə onun yaxşını pisdən, gözəli çir kin-
dən,  saleh  olanı  saleh  olmayandan,  haqqı  batildən,  nizamı  xaos-
dan, halalı haramdan, günahı səvabdan, doğrunu yanlışdan, saxta 
tanrıları Allahdan, qaranlığı aydınlıqdan, baqini fanidən və başqa 
şeyləri bir-birlərindən ayırması nəzərdə tutulur.

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
38
3. Zikr
Zikr lüğətdə “xatırlamaq, anmaq, bir şeyi daim zehində tutmaq, 
bildirmək, xəbər vermək, tələffüz etmək” kimi mənalara gəlir. Qu-
ranın digər bir adı olan Təzkir də eyni kökdən gəlir və xatırlama, 
birinin diqqətini çəkmə, işarə etmə deməkdir.
Quran  özünü  Zikr  adlandırır.  Bəzi  ayələrdə  isə  Qurana  əz-
Zikrul-Həkim deyilir. Yəni o hikmətli ifadələrlə dolu zikrdir.
4. Nur
Quran,  Tövrat  və  İncilə  Nur  dediyi  kimi,  özünə  də  Nur  de-
yir. Rağib əl-İsfəhani nuru “görməyə yardım edən işıq” kimi tərif 
etdikdən sonra dünyadakı nuru iki yerə ayırır. Biri gözlə görünən 
və gözün görməsini təmin edən nur, digəri isə bəsirət gözü ilə fərq 
edilən nurdur. Bu da ağlın və Quranın nurudur. Yəni Quranın nuru 
mənəvi, tövhidi və əxlaqi mənada insanları aydınladan nurdur. 
5. Hüda
Quran  həm  doğru  yolu  göstərir,  həm  də  doğru  olana  aparır. 
Bu mənada o, “hüdən lin-nəs” vəsfi ilə bütün insanlara haqqı və 
həqiqəti göstərir. “Hüdən lil-müttəqin” sifəti ilə isə onun göstərdiyi 
yolda gedə bilən insanları həqiqətə və səadətə çatdırır.
6. Bəyan
Nəhl surəsinin 89-cu ayəsində Quranın hər şeyi açıqladığı, hər 
şeyi izah etdiyi bildirilir. Burada qəsd olunan məna Quranın, in-
sanın dini və əxlaqi məsələlərdəki əsas ehtiyaclarına cavab verən 
izahlardır. Quran insanların bu dünya və axirətdə xoşbəxt olmaları 
üçün lazım olan əsas məsələləri ələ almışdır. Quranın hər şeyi izah 
etdiyi deyildikdə isə, onun bütün məsələləri təfərrüatları ilə izah 
etməsi başa düşülməməlidir. Bəyan adı, Quranın, insan üçün çox 
əhəmiyyətli olan məsələləri açıqladığını bildirir.

QURANİ-KƏRİM (QURAN VƏHYİ)
39
7. Şəfa
Quranın  digər  bir  xüsusiyyəti  onun  qəlblərdə  olana
42
  və 
möminlərə  şəfa  olmasıdır
43
.  Allah  təala  Quranda  qəlblərin  İsla-
ma  açılmasından,  qəlblərin  qatılaşmasından,  qəlblərdəki  əxlaqi 
və  mənəvi  xəstəliklərdən  bəhs  edir.  Şəfa  adını  daşıyan  Quran 
gözəllikləri, haqqı və həqiqəti görə bilmə qabiliyyətini itirən qəlbləri 
bu mənfi xislətlərdən xilas olmağa və onları göylərin və yerin Nuru 
olan Allaha yönəlməyə çağırır.
Quranın  möminlərə  Şəfa  olması  dedikdə  isə,  onun,  müxtəlif 
çətinliklərlə qarşılaşan, bəzən ümidsizliyə düşən, bəzən də bədbin 
olan möminlərə dərman ola biləcək ifadələrə yer verməsi nəzərdə 
tutulur.
C. Quranın nüzulü 
Quranın nüzulundan bəhs edərkən hər nə qədər ilk olaraq Al-
lah və Hz. Peyğəmbər yada düşsə də, əslində burada dörd tərəfin 
var olduğunu söyləsək yanılmarıq. Bu dörd tərəf də vəhyin qaynağı 
(Allah), vəhy mələyi (Cəbrayıl), vəhyi təbliğ etmə ilə vəzifələndirilən 
Hz. Peyğəmbər və bütün insanlardır. 
1. Quranın vəhy məlyinə nəqli
İslam alimlərinin Quran vəhyinin Cəbrayıla nəqli mövzusunda 
üç fərqli görüşü vardır:
1. Cəbrayıl Quranı Lövhi-Məhfuzdan almışdır.
2. Bəzi mələklər Quran vəhyini iyirmi gecədə Cəbrayıla gətir-
mişlər.
42   Yunus, 10/57
43   İsra, 17/82, Fussilət, 41/44

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
40
3.  Quranı  Cəbrayıl  şəxsən Allahdan  dinləyərək  əxz  etmişdir. 
Ən çox qəbul edilən görüş də bu görüş olmuşdur.
2. Quranın Hz. Peyğəmbərə endirilməsi
Qurani-kərimin vəhy edilmiş kitab olduğu Şura surəsinin 7-ci 
ayəsində belə bildirilir:
(Ya  Peyğəmbər!)  Şəhərlərin  anası  (olan  Məkkə)  əhlini  və  onun 
ətrafındakıları  (bütün  başqa  insanları)  haqqında  heç  bir  şübhə  olmayan 
(bütün  məxluqatın  bir  yerə  cəm  olacağı)  toplanış  (qiyamət)  günü  ilə 
qorxutmağın üçün beləcə sənə ərəbcə Quran vəhy etdik. (Axirətdə insan-
ların) bir qismi (möminlər) Cənnətdə, bir qismi (kafirlər) isə Cəhənnəmdə 
olacaqdır! 
Mənbələrin bildirdiyinə görə ilk vəhy miladi 610-cu ildə, Hz. 
Peyğəmbər  Hira  mağarasında  ikən  gəlmişdir.  Hz.  Peyğəmbər 
risalətin  ağırlığını  daşımaq  üçün  sanki  əvvəlcədən  hazırlanırdı. 
O  Hira  mağarasında  ruhi  və  mənəvi  cəhətdən  kamilləşirdi.  Yenə 
bir gün Hira mağarasında olarkən o zamana qədər qarşılaşmadı-
ğı bir şeylə qarşılaşır. Cəbrayıl gəlir və ona “oxu” deyir. O oxuya 
bilmədiyini  söyləyir.  Mələk  onu  üç  dəfə  sıxaraq  “oxu”  deyir  və 
Ələq surəsinin ilk beş ayəsini oxuyur.
44
 Beləliklə Quran vəhy olun-
mağa başlayır.
Hz. Peyğəmbərin Cəbrayıldan vəhyi necə aldığı mövzusunda 
da fərqli görüşlər ortaya atılmışdır:
1. Quran vəhyi Lövhi-Məhfuzdan “Betyul-izzətə”, yəni dünya 
səmasına, oradan da fasilələrlə iyirmi üç il ərzində Hz. Peyğəmbərə 
nazil olmuşdur. 
44   Əhməd ibn Hənbəl, Müsnəd, VI, 232, 233, Buxari, Səhih, I, 3

QURANİ-KƏRİM (QURAN VƏHYİ)
41
2.  Quran  Qədr  gecəsindən  başlayaraq  təqribən  iyirmi  üç 
ildə  meydana  gələn  hadisələrə  görə  müxtəlif  zamanlarda  Hz. 
Mühəmmədə endirilmşdir.
3. Quran iyirmi üç Qədr gecəsində dünya səmasına endirilmş 
və hər Qədr gecəsi Allahın o bir Qədr gecəsinə qədər təyin etdiyi 
miqdarda enmişdir. Oradan da Hz. Peyğəmbərə nazil olmuşdur. 
Əz-Zərkəşi  isə  bu  görüşlər  içərisində  ən  doğru  olanın  birinci 
görüş  olduğunu  və  alimlərin  əksəriyyətinin  də  bu  görüşü  qəbul 
etdiklərini söyləyir. Bu görüşü mənimsəyənlərin dəlili İbn Abbas-
dan nəql edilən “ Quran dünya səmasına Qədr gecəsində topdan 
endirildi. Oradan da iyirmi üç il ərzində hissə-hissə nazil oldu”.
45
 
Lakin bu fikrə qarşı çıxan alimlərdə vardır. Onlar ikinci görüşün 
ağla daha uyğun olduğu qənaətindədirlər.
3. Quranın tədricən endirilməsinin hikməti
Qurani-kərim  topdan  deyil,  iyirmi  üç  il  ərzində  tədricən  en-
dirilmişdir.  Vəhy  zəncirinin  son  halqası  olan  Quran  hər  hansı 
bir  zamana  aid  olmayıb  endiyi  andan  etibarən  bütün  zamanlara 
və  bütün  bəşəriyyətə  xitab  edir.  O  nazil  olarkən  bir  tərəfdən  na-
zil olduğu dövrün cəmiyyətinin ehtiyaclarına cavab vermiş, digər 
bir  tərəfdən  də  ümumi  mənada  fərdlərin  və  cəmiyyətlərin  möh-
tac  olduqları  beynəlmiləl  prinsiplər  gətirmişdir.  Son  ilahi  vəhyin 
məqsədi bu olduğu üçün o, endirildiyi cəmiyyəti bütün bəşəriyyətə 
nümunə olacaq “ideal bir ümmət” səviyyəsinə gətiməli idi. Buna 
görə  də  Quran  həmin  cəmiyyəti  formalaşdırmaq  üçün  tədricilik 
metodundan istifadə etmişdir. Tədrici şəkildə nazil olan Quran bir 
tərəfdən  “iman-əxlaq”  zəminini  formalaşdırarkən,  digər  tərəfdən 
də müəyyən vaxtlarda daimi və ümumi hökümlər gətriməyə da-
vam etmişdir.
45   Təbəri, Camiul-bəyan, XXX/166.

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
42
 Quranın tədricən nazil olması onun yeni baş verəcək hadisələrə 
paralel  olaraq  endirilməsi  ilə  əlaqədardır.  Bu  da  fərdi  və  ictimai 
inkişafın ilahi iradə istiqamətində formalaşması deməkdir. Çünki 
Quran  endiyi  cəmiyyəti  bütün  bəşəriyyətə  nümunə  olması  üçün 
hazırlayırdı. 
Quranın  tədricən  endirilməsininə  eyni  zamanda  asanlıq  və 
çətinlik  prespektivindən  də  yanaşmaq  lazımdır.  Quran  asandan 
çətinə  metodunu  tətbiq  etmişdir.  Bunlardan  başqa  Quranın  belə 
fasilələrlə  enməsi  İslam  hüquqçuları  üçün  çox  əhəmiyyətlidir. 
Belə  ki,  onlar  hökm  çıxararkən  ayələrin  nüzulu  əsnasındakı 
xüsusiyyətləri  diqqətə  alır  və  səbəblərlə  hadisələr  arasında  əlaqə 
qura bilirlər. Bu da ayələrin mənalarının anlaşılmasını, təfsirini və 
onlardan hökm çıxarmağı asanlaşdırır.
Tədricilik metodunun tətbiq olunmasının ən əsas səbəblərindən 
biri də Quranın beynəlmiləl bir kitab olmasıdır. Çünki onun tətbiq 
olunduğu  cəmiyyət  ideal  bir  cəmiyyət  olmuş  və  bu  cəmiyyət 
özündən sonra gələcək bütün cəmiyyətlərə örnək təşkil etmişdir.
D. Quranın fəsilləri
Qurani-kərim digər kitablar kimi qısa bir müddətdə tərtib və 
təsnif  edilməmişdir.  Onun  mövzuları  iç-içədir.  Bunun  da  səbəbi 
Allah  kəlamının  endiyi  dövrün  dini,  əxlaqi,  siyasi,  iqtisadi,  icti-
mai və s. şərtlərini göz önündə tutmasıdır. Quran mətni əsasən iki 
bölümdən ibarətdir. Bunlar ayələr və surələrdir:
1. Ayə
Ayə lüğətdə “ hər hansı bir şeyin varlığını göstərən əlamət” mənasına 
gəlir. Bundan başqa “açıq işarə”, “dəlil”, “ibrət” və “möcüzə” kimi an-
lamları da vardır. Termin olaraq da “bir və ya birdən çox cümlədən 

QURANİ-KƏRİM (QURAN VƏHYİ)
43
meydana gələn, əvvəli və sonu olan Quran bölməsi” kimi tərif edilmiş-
dir. Ayələr də öz arasında iki yerə ayrılır:
1. Kövni ayələr: Kainatdakı her şeyi kövni ayə adlandıra bilərik. 
İnsan, günəş, ay, planetlər və s. hər biri bir ayədir. Bu ayələrə “feli”, 
“təkvini” və “elmi” ayələr də deyilir. 
2. Qövli ayələr: Peyğəmbərlərə endirilən bütün ilahi kitablar, o 
cümlədən Qurani-kərim də qövli ayələrdir. Bu ayələr eyni zaman-
da “təşrii”, “tənzili” və “vəhy” ayələr adlandırılr. Bu növ ayələri 
alimlər, “məkki-mədəni”, “ərzi-səmavi”, “hazari-səfəri”, “nəhari-leyli”, 
sayfi-şitəi”, “firaşi-növmi” kimi qruplara bölmüşlər.
Quranda  ayələrin  sayı  haqqında  alimlər  arasında  yek-
dil  fikir  yoxdur.  Bəziləri  onların  sayının  6600  olduğunu  qeyd 
edərkən, bəziləri bu rəqəmin 6204, 6214, 6219 və s.kimi olduğunu 
söyləmişlər. Ayələrin sayındakı bu fərqliliyin səbəbi bəzi ayə son-
larının, surələrin başında yazılan bəsmələnin ayə sayılıb-sayılma-
masından və hürufu-müqəttəənin müstəqil ayə kimi qəbul edilib-
edilməməsindən qaynaqlanır.
Ayələri bir birindən ayıran son kəliməyə “fasilə”, bu kəlimənin 
son hərfinə də “hərfu-fasilə” deyilir. Quranın ən uzun ayəsi “müda-
yənə ayəsi” deyilən Bəqərə surəsinin 282-ci ayəsidir. Ən qısa olan 
ayələri isə Yasin 36/1, Rəhman 55/1, 64, Müddəssir 74/21, Fəcr 89/1, 
Duha 93/ 1, Əsr 103/1 ayələridir.
İlk nazil olan ayələr Ələq surəsinin ilk beş ayəsi, Bəqərə 281, 
Maidə 3, Nisə 176, Nəsr 1-3 ayələrinin hər birinin isə son nazil olan 
ayələr olduğu haqqında rəvayətlər vardır. Ayələr endikləri yer və 
məkana görə də iki yerə bölünürlər: Məkki və mədəni ayələr.

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
44
a. Məkki ayələr
Qeyd olunduğu kimi Quran iyirmi üç il ərzində nazil olmuşdur. 
Bunun on üç ilini Hz. Peyğəmbər Məkkədə, on ilini isə Mədinədə 
yaşamışdır.  Quran  Məkkədə,  Mədinədə  və  digər  şəhərlərdə  na-
zil  olmuşdur. Ancaq  alimlər  ayələri  əsasən  iki  qrupda,  məkki  və 
mədəni  ayələr  olaraq  ələ  almışlar.  Hz.  Peyğəmbərin  Mədinəyə 
hicrətinə qədər enən ayələr məkki ayələr adlandırılmışdır.
Quran nazil olmağa başlayanda Məkkə cəmiyyətində sosial və 
iqtisadi tarazlıq pozulmuş, əxlaqi səviyyə çox aşağı idi. Məkkədə 
qatı bütpərəstlik etiqadı və qəbiləvi, maddəçi əxlaq anlayışı hakim-
di. Quran Məkkədə əvvəlcə bu mənfi xüsusiyyətlərə sahib insanla-
rı vəhy təlimi ilə tərbiyə etməyi özünə hədəf qoymuşdu. Bu təlim 
sayəsində  Quran  məsuliyyətli,  bilgili,  doğru  və  ədalətli  fərdlər 
yetişdirmək istəyirdi. Buna görə də Quranın ilk dövrdəki çağırışı 
cəmiyyətdə sosial və iqtisadi ədaləti təmin etməkdi. 
Quranın  Məkkə  dövründə  enən  ayələrinin  üzərində  durdu-
ğu əsas mövzulardan biri pozulmuş Allah etiqadını düzəltməkdi. 
Ərəblər Hz. İbrahimin gətirdiyi Hənif dinini təhrif edərək şirk dininə 
çevirmişdilər. Buna görə də məkki ayələrdə tövhid etiqadı ön plana 
çıxarılmışdı. Məkkə dövrünün əvvəllərində enən Tur, Müzzəmmil 
və İxlas surələrində əsasən Allahın qüdrəti, Onun kərəmi və lütfü 
vurğulanmışdır. Bu ayələrdə Onun xaricindəki hər hansı bir varlığa 
tanrılıq isnad etmənin yanlışlığı ortaya qoyulmuşdur.
Quranın  bu  dövrdə  üzərində  durduğu  mövzulardan  biri  də 
axi rət  mövzusudur.  Müşriklər  öldükdən  sonra  təkrar  dirilməyə 
inan mırdılar: “Qaf! (Ya Peyğəmbər!) Şanlı Qurana and olsun (ki, Məkkə 

QURANİ-KƏRİM (QURAN VƏHYİ)
45
müşrikləri sənə iman gətirmədilər)!”
46
 Quran müşriklərin təkrar diril-
mə nin mümkünsüzlüyünə dair iddialarını rədd etmişdir.
47
Yenə məkki surələrdə qiyamət və axirət təsvirləri, inkarçıların 
acı aqibəti və möminlərə veriləcək mükafatlar geniş şəkildə anlatıl-
mışdır.
48
 Qeybi mövzular, cənnət və cəhənnəm təsvirləri əsasən bu 
ayələrdə yer alır. 
Məkkə dövründə ibadətlər də formalaşmağa başlamışdır. Əv-
vəlcə  müxtəlif  ayəılərdə  ibadət  şüuru  formalaşdırılmış,  əxlaqi  və 
mənəvi  kamilliyə  aparan  davranışlara  diqqət  çəkilmişdir.  Məkki 
ayələrdə namaz və zəkat üzərində durulmuşdur.
Məkki  ayələrdə  qissələr  də  mühüm  yer  tutur.  Məkki  ayələr 
mədəni ayələrə görə daha qısadır.
b. Mədəni ayələr
Endiyi  məkandan  asılı  olmayaraq  hicrətdən  sonra  nazil  olan 
ayələrə  də  mədəni  ayələr  deyilmişdir.  Mədəni  ayələrdə  işlənən 
mövzuların başında siyasət və hüquq məsələləri gəlir. Bu ayələrdə 
əsasən sosail nizamla əlaqədar əmrlər vardır. Belə ki, adam öldürmə, 
oğruluq və zina üçün cəzalar bu ayələrlə bildirilmiş, ailə, evlənmə, 
boşanma, miras və s. məsələlər bunlarla açıqlanmışdır.
Bu dövrdə nazil olan ayələrdə iqtisadi sahəyə aid bəzi qaydalar 
da qoyulmuşdur. Mədinədə Məkkə dövründə fərz olunan namaza 
və zəkata oruc və həcc ibadətləri də əlavə olunmuşdur. Digər dini 
topluluqlarla münasibətlər haqqındakı ayələr də məhz Mədinədə 
nazil olan ayələrdir. Bu ayələrdə müsəlmanların yəhudilərlə, xris-
tianalarla və digər din mənsubları ilə münasibətləri ələ alınmışdır.
46  Qaf, 50/1
47  Möminun, 23/79-90, Yasin, 36/48-54, 78-83, Saffat, 37/16-39
48  Tur, 52/7-28, 45-48, Haqqə, 69/13-37, Məaric, 70/1-16, Təkvir, 81/1-14, 
İnfitar, 82/1-19, Leyl, 92/5-21, Zilzal, 99, 1-8

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
46
Mədəni ayələr daha uzun olub, ictimai məsələləri ələ aldıqları 
üçün ədəbi üslüb daşımırlar. Quranın 65-70%-ini məkki, 30-35%-ini 
mədəni ayələr təşkil edir.
Məkki və mədəni ayələrin fərqləndirilməsi ilə əlaqədar olaraq 
müsəlman alimləri bəzi meyarlar təklif etmişlər:
1.  Məkki  ayələri  əqidə  məsələləri  ilə,  xüsusilə  tövhid,  vəhy, 
nübüvvət, məad, habelə ən mühim əxlaqi məsələlərlə əlaqədar ola-
raq nazil edilmişdir. 
2. Mədəni ayələrdə isə əsasən əhli-kitabın iddialarına cavab ve-
rilir, münafiqlərin tutduqları mövqe pislənir. Bu ayələrdə həmçinin 
möminlərin həyatı ilə bağlı hökmlər ehtiva olunur. 
Məkki və mədini ayələri bilmək müfəssirə və mütərcimə hansı 
Quran ayələrinin əvvəl, hansılarının isə sonra nazil edilməsi barədə 
fikir hasil etməyə imkan verir. Alimlər hansı ayənin hansı ayədən 
sonra  endiyinin  müəyyənləşdirilməsinin  qeyri-mümkün  olduğu-
nu  söyləsələr  də,  surələrin  xronoloji  ardıcıllığını  təxmini  olsa  da 
müəyyənləşdirməyə  çalışmışlar.  Onlar  doxsan  surənin  Məkkədə, 
iyirmi dörd surənin isə Mədinədə nazil olduğu nəticəsinə gəlmişlər. 
Lakin həm məkki, həm də mədəni surələrdə qeyri-məkki və qeyri-
mədəni ayələrin olduğu şübhəsiz bir həqiqətdir.

Yüklə 1,15 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   18




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə