Dərs kitabları №: 1 Ünvan: az6200, Zaqatala Şəhəri, Heydər Əliyev prospekti №: 88



Yüklə 1,15 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə4/18
tarix06.05.2017
ölçüsü1,15 Mb.
növüDərs
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   18

2. Surə
Surə” lüğətdə “yüksək məqam”, “üstün dərəcə”, “şan”, “şərəf”, “bi-
nanın mərtəbələri” kimi mənalara gəlir. Termin olaraq da ”ayələrdən 
meydana gələn, əvvəli və sonu olan müstəqil Quran bölməsi” şəkıində 
tərif edilmişdir. Quranda 114 surə vardır ki, bunların ən qısa olanı 
üç ayədən ibarət olan Kövsər surəsi, ən uzun olanı isə 286 ayədən 
meydana gələn Bəqərə surəsidir.

QURANİ-KƏRİM (QURAN VƏHYİ)
47
Surələrin  adları  qissələrdə  keçən  şəxslərin  və  haqqında  bəhs 
etdikləri  cəmiyyətlərin  adlarından  və  ya  əhatə  etdikləri  mövzu-
lardan  və  yaxud  da  bəzi  surələrin  əvvəlində  yerləşən  müqəttəə 
hərflərindən  götürülmüşdür.  Hər  nə  qədər  surə  adlarının  həm 
tövqifi, həm də ictihadi olduğu söylənmişsə də, bu adların ictiha-
di  olduğunu  söyləmək  daha  doğru  olardı.  Çünki  bəzi  surələrin 
birdən çox adı vardır. Sadəcə Fatihə surəsinin iyirmiyə qədər adı 
məlumdur.
Ehtiva  etdikləri  ayələrin  sayına  görə  də  surələrə  bəzi  adlar 
verilmişdir. Yüzdən çox ayənin olduğu Quran surələrinə “tuvəl”, 
təxminən yüz ayənin olduğu surələrə “miun”, yüzdən az ayə olan 
surələrə ”məsani”, daha kiçik surələrə də “müfəssəl” surələr deyilir.
E. Quran mətninin tərtibi
Quranın  tərtibindən  məqsəd  onun  ayə  və  surələrinin 
düzülüşündə hansı meyarların əsas alınması məsələsidir. Bilindiyi 
kimi Quranın ayə və surələri enməyə başladığı andan etibarən ard-
arda deyil, Hz. Peyğəmbərin göstərdiyi şəkildə tərtib edilmişdir. 
1. Ayələrin tərtibi
Ayələrin ilahi tərtiblə tərtib olunduğuna dair İslam alimləri ar-
sında ittifaq vardır. Bu tərtibə tövqifi tərtib deyilir. Tərtib işində Hz. 
Peyğəmbərin  və  səhabilərin  ictihadı  olmamışdır.  Hz.  Peyğəmbər 
namazlarda və digər yerlərdə ayələri Cəbrayıl tərəfindən bildirilən 
tərtibə  görə  oxumuşdur.  Məkki  ibn  Əbu  Talibin  (437/1045) 
bildirdiyinə  görə,  ayələrin  müəyyən  bir  tərtiblə  düzülməsi  və 
surələrin  əvvəlinə  bəsmələnin  qoyulması  Hz.  Peyğəmbərin  əmri 
ilə olmuşdur. Buna görə də Rəsulullah (s.ə.s.) əmr etmədiyi üçün 
Tövbə surəsinin əvvəlinə bəsmələ qoyulmamışdır.

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
48
Bir  rəvayətdə  Hz.  Peyğəmbərin  belə  buyurduğu  bildirilir: 
“Kim  gecə  əl-Bəqərə  surəsinin  son  iki  ayəsini  oxuyarsa,  bu  ona 
kifayətdir”.
49
 
Başqa bir rəvayətdə isə Hz. Peyğəmbərin Dəccalın or-
taya çıxışında ondan qorunmaq üçün Kəhf surəsinin ilk on ayəsini 
oxumağı  tövsiyə  etdiyi
50
  nəql  olunur  ki,  bütün  bunlar  Quran 
ayələrinin tərtibinin ictihadi deyil, təvqifi olduğunu göstərir.
Səhabilər  də  Quranı  Rəsulullahdan  (s.ə.s)  eşitdikləri  kimi 
əzbərləmiş, yazmış və ilahi tərtibi mühafizə etmişlər. Hz. Əbu Bəkr 
zamanında Quran kitab şəklinə gətirilərkən, daha sonra Hz. Osman 
dövründə Quranın nüsxələri çoxaldılarkən bu tərtib olduğu kimi 
qorunmuş və heç bir dəyişiklik olunmadan günümüzə qədər gəlib 
çatmışdır.
2. Surələrin tərtibi
İslam alimləri surələrin tərtibi mövzusunda müxtəlif fikirlər or-
taya atmışlar. Səslənən bu fikirləri üç başlıq altında toplamaq müm-
kündür:
a. Surələrin tərtibi ictihadidir. 
Bu  qrupda  yer  alan  alimlərin  başında  İmam  Malik  (vəfa tı 
179/795) gəlir. Baqillani də bu fikri dəstəkləmişdir. Bu görüşü mü-
dafiə  edənlər  Hz.  Osmanın  Quranı  çoxaldarkən  surələri  yenidən 
tərib etdirməsini və Hz. Əli, Abdullah İbn Məsud Və Übey İbn Kəb 
kimi xüsusi Quran nüsxələri olan səhabilərin hər birinin nüsxəsində 
surələrin fərqli şəkildə tərtib olunmasını əsas gətirirlər.
49   Müslüm, Səlatul-müfəssirin, 256
50   İbn Kəsir, Təfsir, III/70-71

QURANİ-KƏRİM (QURAN VƏHYİ)
49
b. Surələrin tərtibi tövqifidr, yəni ilahidir. 
Əl-Ənbari, Əlusi, Kirmani kimi alimlər ayələrin tərtibinin töv-
qifi olduğunu söyləmişlər. Bu görüşdə olanlara görə Cəbrayıl vəhy 
gətirərkən hər surənin yerini Hz. Peyğəmbərə bildirmişdir.
c. Surələrin bir qismi tövqifi, bir qismi isə ictihadidir. 
Onlara  görə  surələrin  bir  hissəsi  Hz.  Peyğəmbər  tərəfindən 
tərtib olunmuş, digər hissəsi də ümmətin həvaləsinə buraxılmışdır. 
Məsələn İbn Atityyə (546/1151), “Səbut-Tival”, “Həvamim/yeddi ha-
mim” və “müfəssəl” kimi bir çox surənin Hz. Peyğəmbərin ictihadı 
ilə, digər surələrin isə müsəlmanlar tərəfindən tərtib olunduğunu 
söyləmişdir. İbn Hacər də (852/1448) də, “surələrin bir hissəsinin ic-
tihadi olması, digər hissəsinin də tövqifi olmasına mane deyildir”-
deyərək yuxarıdakı görüşü dəstəkləmişdir.
İslam alimlərinin bir çoxu bu görüşlər içərisində birinci görü-
şün daha müvafiq olduğunu söyləyirlər.
F. Quranın əsas mövzuları
Qurani-kərim insanların ehtiyaclarına və hadisələrin inkişafına 
görə fərqli vaxtlarda nazil olduğu üçün müxtəlif mövzulardan bəhs 
edən ayələr ard-arda düzülmüş və mövzu bütünlüyü əsas alınma-
mışdır. Quranın ələ aldığı mövzular müxtəlif surələrə yayılmışdır. 
Buna görə də Quranı oxuyanlar və ya dinləyənlər bir çox mövzu 
ilə  qarşılaşırlar.  Quranın  bu  üslubu  əslində  çox  təsirlidir.  Lakin 
bu  Quranın  mövzularını  müəyyən  başlıqlar  altında  toplamamızı 
çətinləşdirir. 
İslam alimləri Quranın mövzularını müxtəlif başlıqlar altında 
təs nif etməyə çalışmışlar. Bəzi alimləri bütün mövzuları sadəcə bir 
neçə başlıq altında toplayarkən, bəziləri də yüzlərlə başlıqdan is-
tifadə etmişlər. Məsələn, müfəssir Təbəri, Quranın, Allahın varlığı 

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
50
və birliyi (tövhid), xəbərlər, qissələr və dinlə əlaqədar hökmlərdən 
ibarət olduğunu söyləmişdir. Zəməxşəri isə Qurandakı mövzuları, 
Allahı tanıdan ayələr, ibadətlər, əmir və qadağalar, axirət (vəd və 
vaid) deyə təsnif etmişdir. Razi də ona oxşar başlıqları seçmişdir: 
ilahiyyat, axirət (məad), peyğəmbərlik (nübüvvət), qəza və qədər. 
Əbu Bəkir İbn Ərəbi isə Quran ayələrini tövhid, təzkir və əhkam 
başlıqları altında toplamış və bu başlıq adlarını belə izah etmişdir:
Tövhid: Məxluqata və Allahın ad, sifət və feillərinə dair möv-
zuları əhatə edir.
Təzkir: Mükafatlandırma vədi və cəzalandırma təhdidi, Cənnət 
Cəhənnəm, batini və zahiri təmizlik mövzularından ibarətdir.
Əhkam:  Məsul  olduğumuz  şeylər,  faydalı  və  zərərli  şeylərin 
nələr olduğu, əmrlər, qadağalar və məndublar kimi mövzular bu 
başlıq altında incələnir.
Halis Albayrak isə Quranın əsas mövzularını aşağıdakı şəkildə 
təsnif etmişdir:
1. Allah-aləm münasibətləri.
2. Allah-insan münasibətləri
3. İnsan-insan münasibətləri
4. İnsan-aləm münasibətləri 
Biz bu alimlərin təsnifatları içərisindən aşağıdakı təsnifatı seçi-
rik və mövzuları da bu təsnifata görə ələ alırıq
51
:
1. Quranda əsas qavramlar və etiqadlar
Qurani-kərimin üzərində durduğu əsas mövzu Allah etiqadı-
dır. İnsanın və yaradıcısının kim olduğu, insanın harada yaşadığı 
51   Bu təsnifat üçün bax. Mehmet Paçacı, Kurana Giriş, s. 61-68.

QURANİ-KƏRİM (QURAN VƏHYİ)
51
və  aqibətinin  necə  olacağı  mövzuları  bu  başlıq  altında  ələ  alına 
bilər. Allah bütün məxluqatın Yaradıcısı və Rəbbidir. O, hər şeyə 
qadirdir. Kainatı yaratmış, dünyanı yoxdan var etmişdir. Yaratdıq-
larından biri olan insanı bura yerləşdirmiş və təbiəti də onun əmri 
altına vermişdir. İnsan bu dünyada şüurlu varlıq kimi yaşadıqdan 
bir müddət sonra öləcək və dünyada işlədiyi əməllərə görə Allaha 
hesab verəcəkdir. Qurandakı bu təməl qavram və etiqadlardan əsas 
olanları belə sıralaya bilərik:
a. Allah etiqadı 
Qurana  görə  Allah,  hər  şeyi  yaradan,  hər  şeyə  gücü  çatan, 
bənzəri olmayan, tək olan Tanrıdır. Bütün kainatı o xəlq etmişdir:
“Həqiqətən, göylərdə və yerdə möminlər üçün ibrətlər vardır! 
Sizin yaradılışınızda və (Allahın yer üzünə) yayıb səpələdiyi can-
lılarda tam yəqinliklə inananlar üçün (Allahın birliyinə, qüdrət və 
əzəmətinə, qiyamət gününün haqq olmasına dəlalət edən) əlamətlər 
vardır.  Gecə  və  gündüzün  bir-birinin  ardınca  gəlib-getməsində, 
Allahın  ruzi  vermək  üçün  göydən  yağış  yağdırmasında,  onun 
vasitəsilə  yeri  ölümündən  (quruduqdan)  sonra  diriltməsində  və 
küləkləri (müxtəlif tərəflərə) yönəltməsində ağılla düşünənlər üçün 
(Allahın hər şeyə qadir olmasını sübut edən) dəlillər vardır.
(Ya Peyğəmbər!) Bunlar Allahın ayələridir (qüdrət nişanələridir). Biz 
onları (Cəbrail vasitəsilə) sənə doğru oxuyub bildiririk. Bəs onlar Allaha və 
Onun ayələrinə (Qurana) inanmadıqdan sonra hansı kəlama inanırlar?”
52
Allah insanın doğru yolu tapması üçün ona peyğəmbərlər və 
kitablar göndərmişdir:
“Peyğəmbər Rəbbi tərəfindən ona nazil edilənə (Qurana) inanmış və 
möminlər də iman gətirmişlər. (Onların) hamısı Allaha, Onun mələklərinə, 
52  Casiyə, 45/3-6

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
52
kitablarına və (bütün) peyğəmbərlərinə iman gətirərək dedilər: “Biz Onun 
peyğəmbərləri arasında fərq qoymuruq. (Allahın hökmlərini) eşitdik (an-
ladıq) və itaət etdik. Ey Rəbbimiz, bizi bağışla, (axırda) Sənin dərgahına 
(hüzuruna) qayıdacağıq!”
53
b. İnsanın məsul varlıq olması
Qurani-kərimdə  təbiətin  Allah  tərəfindən  yaradıldığı  və  in-
sanların ixtiyarına verildiyi bildirilir. Təbiət eyni zamanda Allahın 
varlığının dəlilidir. İnsana düşən isə, ona verilən bu qədər nemətin 
fərqinə vararaq yaşamasıdır:
“Biz, Adəm övladını şərəfli və hörmətli elədik, onları suda və quru-
da (gəmilərə, heyvanlara və başqa nəqliyyat vasitələrinə) mindirib sahib 
etdik,  özlərinə  (cürbəcür  nemətlərdən)  təmiz  ruzi  verdik  və  onları  ya-
ratdığımız  məxluqatın  çoxundan  xeyli  üstün  etdik.  (İnsan  şüur,  nitq 
qabiliyyəti, gözəl surət, boy-buxun, əllə yemək və s. bu kimi məziyyətlərinə 
görə həmişə Allaha şükür edib yalnız Ona tapınmalı, Rəbbinə heç bir şərik 
qoşmamalıdır!)”
54
“(Ya Peyğəmbər!) De: “Sizi yoxdan yaradan, sizə qulaq, göz və qəlb 
verən  Odur.  (Allahın  nemətlərinə)  nə  az  şükür  edirsiniz!”  De:  “Sizi 
yer  üzünə  yayıb  səpələyən  Odur.  (Qiyamət  günü)  Onun  hüzuruna 
toplanacaqsınız!”
55
“İki məşriqin və iki məğribin Rəbbi (günəşin və ayın yazda və qış-
da  çıxıb  batdığı  yerlərin  sahibi)  Odur.  Belə  olduqda  Rəbbinizin  hansı 
nemətlərini yalan saya bilərsiniz?! (Suları şirin və acı olan) iki dənizi O 
qovuşdurdu (bir-birinə qovuşmaq üçün açıb buraxdı). Amma onların ara-
sında maneə vardır, bir-birinə qatışmazlar (özləri üçün müəyyən edilmiş 
həddi  aşmazlar).  Belə  olduqda  Rəbbinizin  hansı  nemətlərini  yalan  saya 
53  Bəqərə, 2/285
54  İsra, 17/70
55  Mülk, 67/23-24

QURANİ-KƏRİM (QURAN VƏHYİ)
53
bilərsiniz?! Onlardan (o iki dənizdən) inci və mərcan çıxar. Belə olduqda 
Rəbbinizin hansı nemətlərini yalan saya bilərsiniz?!”
56
c. Axirət etiqadı
Quran bizə iman əsaslarından olan axirət etiqadından da bəhs 
etmişdir. İnsanın bu dünyadakı həyatı əbədi deyildir. Dünya həyatı 
insan  üçün  imtahandır.  O,  öldükdən  sonra  təkrar  dirildiləcək  və 
dünyada etdiyi əməllərə görə hesaba çəkiləcəkdir.
“Yer özünə məxsus bir şiddətlə lərzəyə gəlib titrəyəcəyi zaman. Yer 
öz yükünü çıxardıb atacağı zaman. İnsan (təəccüblə): “Buna (bu yerə) nə 
olub?” – deyəcəyi zaman . Məhz o gün (yer) öz hekayətini söyləyəcəkdir. 
Çünki  (bunu)  ona  sənin  Rəbbin  vəhy  etmişdir  (buyurmuşdur)!  O  gün 
insanlar  əməllərinin  özlərinə  göstərilməsi  üçün  (qəbirlərindən  məhşərə) 
dəstə-dəstə  çıxacaqlar!  (Cənnətliklər  sağ  tərəfə,  cəhənnəmliklər  isə  sol 
tərəfdə olacaqlar). Kim (dünyada) zərrə qədər yaxşı iş görmüşdürsə, onu 
(onun xeyrini) görəcəkdir (mükafatını alacaqdır). Kim də zərrə qədər pis iş 
görmüşdürsə, onu (onun zərərini) görəcəkdir (cəzasını çəkəcəkdir).”
57
Yuxarıda  saydığımız  başlıqlar  İslami  digər  dinlərdən  ayıran 
əsas qavram və etiqadlardır. Digər dinlərdə bu qavram və etiqad-
larya  fərqli  şəkildədir,  ya  da  heç  yoxdur.  Məsələn  Xristianlığın 
Allah  anlayışı  İslamın  Allah  anlayışından  çox  fərqlidir.  İslamın 
peyğəmbər və ilahi kitab anlayışı da digərlərininkindən fərqlidir. 
2. Quranda əxlaq
Yuxarıda Quranın əsas qavram və etiqadlarından bəhs etdik. 
Quranın əxlaq anlayışına görə bunların həyata da əks olunması la-
zımdır. Allaha və axirətə iman, insanın həyatına və davranışlarına 
da əks olunmalı, davranışlarına imanı istiqamət verməlidir:
56  Rəhman, 55/17-23
57  Zilzal, 99/1-8

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
54
“Bəndələrinin tövbəsini O qəbul edir, günahları O bağışlayır və sizin 
nə etdiyinizi də O bilir. İman gətirib yaxşı işlər görənlərin duasını qəbul 
edən, Öz nemətini onlara artıran da Odur. Kafirləri isə şiddətli bir əzab 
gözləyir!”
58
Quran, müsəlman inandığı Allah etiqadına görə həyatına yön 
verməsini istəyir:
“Həqiqətən,  Allah  (Quranda  insanlara)  ədalətli  olmağı,  yaxşılıq 
etməyi, qohumlara (haqqını) verməyi (kasıb qohum-əqrəbaya şəriətin va-
cib bildiyi tərzdə əl tutmağı) buyurar, zina etməyi, pis işlər görməyi və 
zülm etməyi isə qadağan edir. (Allah) sizə düşünüb ibrət alasınız deyə, 
belə öyüd-nəsihət verir!”
59
“(Ey müsəlmanlar!) İçərinizdə (insanları) yaxşılığa çağıran, xeyirli 
işlər  görməyi  əmr  edən  və  pis  əməlləri  qadağan  edən  bir  camaat  olsun! 
Bunlar (bu camaat), həqiqətən nicat tapmış şəxslərdir.”
60
“Onlar öz iştahaları çəkdiyi (özləri yemək istədikləri) halda (və ya: Al-
lah rizasını qazanmaq uğrunda) yeməyi yoxsula, yetimə və əsirə yedirərlər. 
(Və sonra da yedirtdikləri kimsələrə belə deyərlər: ) “Biz sizi ancaq Allah 
rizasından ötrü yedirdirik. Biz sizdən (bu ehsan müqabilində) nə bir mü-
kafat, nə də bir təşəkkür istəyirik.”
61
Allah kainatı insan üçün yaratmış və onun ixtiyarına vermişdir. 
İnsan da öz növbəsində təbiəti və kainatı qorumalı, onlarla Allahın 
istədiyi şəkildə davranmalıdır:
Sizə verdiyimiz ruzilərin təmizindən (halalından) yeyin, lakin bunda 
həddi aşmayın (israfçılıq, xəsislik və nankorluq etməyin, ehtiyacı olana şəri 
58  Şura, 42/25-26
59  Nəhl, 16/90
60  Ali İmran, 3/104
61  İnsan, 76/8-9

QURANİ-KƏRİM (QURAN VƏHYİ)
55
qayda üzrə kömək göstərin), yoxsa qəzəbimə düçar olarsınız. Qəzəbimə dü-
çar olan isə mütləq uçuruma düşüb bədbəxt (cəhənnəmlik) olar.”
62
3. Quranda hüquq və öhdəliklər
Quranda  fərdin  cəmiyyətdəki  hüquqları  və  öhdəliklərindən 
də bəhs olunur. Belə ki, Quranda bəzi sosial və təşkilati məsələlər 
üzərində  durulmuş  və  fərdlər  arasındakı  münasibətlər  haqqında 
dini və hüquqi hökmlərə yer verilmişdir. Allah etiqadının və əxlaqın 
sosial həyatdakı əksi Qurandakı hüquq və öhdəliklərdə özünü açıq 
şəkildə göstərir. Etiqadlı və əxlaqlı fərdlər sosial həyatda ədalətli 
olacaq, başqalarına haqsızlıq etməyəcəklər:
“Ey iman gətirənlər! Allah qarşısında (borcunuzu yerinə yetirməkdə) 
sabitqədəm və ədalətli şahidlər olun. Hər hansı bir camaata qarşı olan kini-
niz sizi ədalətsizliyə sövq etməsin. Ədalətli olun. Bu, təqvaya daha yaxın-
dır. Allahdan qorxun. Allah etdiklərinizdən xəbərdardır!”
63
Quran ədalət qarşısında hamının bir olduğunu və hüququn üs-
tünlüyünün hər kəs tərəfindən qəbul edilməsinin zəruriliyini dilə 
gətirir:
“Ey  iman  gətirənlər!  (Şahidliyiniz)  sizin  özünüzün,  ata-ananızın, 
yaxın qohumlarınızın əleyhinə olsa belə, ədalətdən möhkəm yapışan Allah 
şahidi olun! (Əleyhinə şahidlik edəcəyiniz şəxs) istər dövlətli, istər kasıb ol-
sun, hər halda Allah onların hər ikisinə (sizdən) daha yaxındır. Nəfsinizin 
istəyinə uyub haqdan üz çevirməyin! Əgər dilinizi əyib büzsəniz və ya 
(doğru şəhadət verməkdən, yaxud ümumən şahidlikdən) boyun qaçırsanız, 
(bilin ki) Allah etdiyiniz işlərdən xəbərdardır!”
64
Quranda, bu ədalət işığında, sosial ədalət, ailə və iqtisadiyyat 
sahələrinə dair əmr və qadağalar da vardır:
62  Taha, 20/81
63  Maidə, 5/8
64  Nisa, 4/135

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
56
“Ata,  ana  və  qohumların  (vəfat  etdikdə)  qoyub  getdikləri  maldan 
kişi lərə və qadınlara pay düşür. Həmin malın azından da, çoxundan da 
(bunlara  veriləcək)  hissə  müəyyən  edilmişdir.  Malın  (vərəsələr  arasın-
da) bölünməsi zamanı varis olmayan qohumlar, yetimlər və yoxsullar da 
orada iştirak edərlərsə, onlara da o maldan bir şey verin və gözəl sözlərlə 
könüllərini alın!”
65
“Ey iman gətirənlər! Müəyyən müddətə bir-birinə borc verib aldıqda, 
onu yazın! Bunu (bu sənədi) aranızda bir nəfər katib ədalətlə yazsın! Katib 
gərək Allahın öyrətdiyi kimi yazmaqdan boyun qaçırmasın, yazsın! Borclu 
olan şəxs borcunu söyləyərək (deyə-deyə) yazdırsın və Rəbbi olan Allahdan 
qorxaraq ondan (borcdan) bir şey əskiltməsin.”
66
“Ey  iman  gətirənlər!  Allahın  sizə  halal  buyurduğu  pak  nemətləri 
(özünüzə) haram etməyin və həddi aşmayın. Doğrudan da, Allah həddi 
aşanları sevməz!”
67
4. Quranda ibadətlər
Qurani-kərimdə namaz, oruc və həcc kimi ibadətlərdən də bəhs 
olunmuşdur.  İbadətlər,  yuxarıda  bəhs  olunan  etiqadlara,  əxlaqi 
və hüquqi əmrlərə baxışımızı həm fərdi, həm də ictimai cəhətdən 
gücləndirər  və  canlı  saxlar.  Buna  görə  də  ibadətlərin  yerinə 
yetirilməsi çox önəmlidir:
“Mən, həqiqətən, Allaham. Məndən başqa heç bir tanrı yoxdur. Mənə 
ibadət et və Məni anmaq üçün namaz qıl!”
68
“Ey  iman  gətirənlər!  Oruc  tutmaq  sizdən  əvvəlki  ümmətlərə  vacib 
edildiyi kimi, sizə də vacib edildi ki, (bunun vasitəsilə) siz pis əməllərdən 
çəkinəsiniz!”
69
65  Nisa, 4/7-8
66  Bəqərə, 2/282
67  Maidə, 5/87
68  Taha, 20/14
69  Bəqərə, 2/183

QURANIN KİTAB ŞƏKLİNƏ SALINMASI
57
“Allahdan ötrü həcc və ümrə (kiçik həcc) əməllərini tam yerinə yeti-
rin!
70
İbadətlər eyni zamanda Allahın işarələridir. Buna görə də onlar 
təməl etiqadlarla yaxından əlaqəlidirlər:
“Ey iman gətirənlər! Allahın müəyyən etdiyi mərasimə (həcc məra-
siminə), haram (hörmətli) aya (həcc ayı hesab edilən zülhiccəyə və ya rəcəb 
zülqədə,  zülhiccə  və  məhərrəm  aylarına),  (Kəbəyə  gətirilən)  qurbanlara, 
boynuna nişan taxılmış qurbanlıq heyvanlara, həmçinin Rəbbinin lütfünü 
və razılığını diləyərək Beytülhərama (müqəddəs evə) üz tutub (ziyarətə) 
gələnlərə hörmətsizlik etməyin!”
71
III. QURANIN KİTAB ŞƏKLİNƏ SALINMASI
Hz.  Məhəmməd  son  peyğəmbər,  aldığı  vəhy  də  son  vəhy 
idi.  Buna  görə  də  Quranın  nuru  sadəcə  Ərəbistan  yarımadası  ilə 
məhdudlaşmamalıydı  və  məhdudlaşmadı  da.  Quran  hələ  kitab 
şəklində deyilkən belə özünü “əl-Kitab”
72
 adlandırırdı. Allahın Qu-
rana “əl-Kitab” adını verməsi Onun Quranın yazılmasını istədiyini 
göstərirdi.
Miladi  610-632-ci  illər  arasında  nazil  olan  Qurani-kərim  o 
dövrdə kitab şəklinə salınmamışdı. Ancaq gələn hər vəhyin gələ-
cəkdə meydana gətiriləcək kitabdakı yeri Hz. Peyğəmbər tərəfindən 
gös tərilirdi. Quranın kitab şəklinə salınması mövzusunu aşağıdakı 
kimi izah etmək olar:
A. Quranın Hz. Peyğəmbər zamanında yazılması
Yazı mədəniyyəti inkişaf etməyən ərəblər güclü hafizələri sa-
yəsində  ayə  və  surələri  əzbərləməkdə  çətinlik  çəkmirdilər.  Ərəb 
70  Bəqərə, 2/196
71  Maidə, 5/2
72  Bəqərə, 2/2 Nəml, 27/1

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
58
ya zısının  hələ  inkişaf  etməməsi  vəhyləri  yazmağı  çətinləşdirirdi. 
Ancaq Məkkə dövrünün sonlarından etibarən yazma-oxuma bilən 
müsəlmanların  sayı  artdı.  Ticarətlə,  xüsusilə  də  xarici  ölkələrlə 
ticarət əlaqələrində iştirak edən məkkəlilər arasında oxuyub yaza 
bilənlərin  sayı  mədinəlilərdən  çox  idi.  Belə  ki,  Peyğəmbərimizin 
vəhyləri yazmağı tapşırdığı qırxa qədər vəhy katibinin çoxu mək-
kəli idi. 
Nazil olan ayələrin Məkkə dövrünün ilk illərindən etibarən ya-
zılması Quranda
73
, hədis qaynaqlarında və tarix kitablarında bildi-
rilir.  Hz.  Peyğəmbər  Quran  ayələri  nazil  olduqda  səhabilərə  onu 
əzbərləmələrini əmr etməklə yanaşı onlar içərisində yazı yazmağı 
bilənlərə də onu yazmalarını tapşırırdı. Hz. Peyğəmbər nazil olan 
ayə ləri vəhy katiblərinə yazdırıb sonra da onlara yazdıqları mətni 
yüksək  səslə  oxumalarını  əmr  edərdi.  Beləliklə  o  vəhy  katibinin 
doğ ru  yazıb-yazmadığını  təsbit  edərdi.  Zeyd  İbn  Sabit  bu  haqda 
belə deyir: “Rəsulullah (s.ə.s) vəhyi mənə yazdırar və sonra yazdı-
ğımı oxutdurardı. Əgər bir səhvə yol vermişəmsə onu düzəldərdi. 
Mən yalnız bu yoxlama işindən sonra vəhyi insanlara çatdırardım.”
74
Quranın Hz. Peyğəmbər zamanında yazıldığını göstərən bəzi 
dəlillər bunlardır:
Hz.  Ömərin  müsəlman  olması  ilə  nəticələnən  hadisədə  onun 
bacısının oxuduğu Məkkədə nazil olan Taha surəsinin ilk ayələrinin 
olduğu  səhifə,  vəhyin  ilk  günlərdən  qələmə  alındığını  göstərən 
qüvvətli bir dəlildir.
Hz.  Osmanın  aşağıdakı  sözləri  də  Quranın  ilk  dövrdə  yazıl-
dığını  göstərir:  “Rəsulullaha  (s.ə.s.)  vəhy  gəldiyi  zaman  o,  vəhy 
73  Bax: Furqan, 25/5, Tur, 51/1-3, Abəsə, 80/11-16, Bəyyinə, 98/2
74   Heysəmi, Məcməuz-Zəvaid, VIII/257
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   18




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə