Dərs kitabları №: 1 Ünvan: az6200, Zaqatala Şəhəri, Heydər Əliyev prospekti №: 88



Yüklə 1,15 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə5/18
tarix06.05.2017
ölçüsü1,15 Mb.
növüDərs
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   18

QURANIN KİTAB ŞƏKLİNƏ SALINMASI
59
katiblərindən  birini  çağırar  və  :  “Bu  ayələri  yazıb,  filan  ayələrin 
yerləşdiyi surənin içinə qoy” buyurardı. 
75
 “Yalnız mənə nazil olan vəhyi yazın”
76
 hədisi də Quranın Hz. 
Peyğəmbər zamanında yazıldığına dəlalət edir.
Abdullah  ibn  Ömər  belə  deyir:  “Hz.  Peyğəmbər  yanımızda 
olan vəhy səhifələri ilə döyüşdə iştirak etməyimizi qadağan etdi. 
Çünki o, vəhy səhifələrinin düşmənin əlinə keçməsini istəmirdi”.
77
 
Bəra  ibn Azibdən  isə  belə  rəvayət  olunur:  Nisa
 
surəsinin:  “Zərər 
çəkmədən (üzrsüz səbəbə görə evlərində) əyləşən möminlərlə Allah yolun-
da öz malları və canları ilə cihad edən (vuruşan) kimsələr bir olmazlar. 
Allah malları və canları ilə vuruşanları (evlərində) əyləşənlərdən  (ciha-
da getməyənlərdən) dərəcə etibarilə üstün tutdu. Allah bunların hamısı-
na (hər ikisinə savab) vəd etmişdir. (Lakin) Allah mücahidlərə (evlərində) 
oturanlardan daha böyük mükafatlarla imtiyaz vermişdir
78
 ayəsi nazil 
olduğu  zaman  Rəsulullah  (s.ə.s.):  “Filan  şəxsi  yanıma  çağırın”-
dedi. Çağırılan şəxs (Zeyd ibn Sabit), mürəkkəb, qələm və səhifə 
alıb gələnədə, Rəsulullah ona belə dedi: Nisa surəsinin 95-ci
 
ayəsini 
yaz”
79
  Bu  son  iki  rəvayət  də  Quranın  Hz.  Peyğəmbər  dövründə 
yazıldığını göstərən dəlillərdəndir.
Hz. Peyğəmbərin vəhy katibləri enən ayələri dəvələrin kürək və 
qabırğa sümüklərinə (azm), aşılanmış dərilərə (ədim), bəyaz daşlara 
(lihaf), xurma yarpaqlarına (asib), taxtaya və papiruslara (qirdas) 
yazırdılar. Ancaq Quran ayələrinin Hz. Peyğəmbər zamanında bir 
kitab şəklinə gətirildiyinə dair hər hansı bir məlumat yoxdur. An-
caq  Buxarinin  Səhihində  keçən  bir  hədisdə  Hz.  Peyğəmbərin  hər 
75   Əhməd b. Hənbəl, I, 57
76   Müslüm, Zühd, 16
77   Əhməd b. Hənbəl, II, 6, 10, 55, 63, 76
78   Nisa, 4/95
79   Buxari, Təfsir, 4.

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
60
il Ramazan ayında o vaxta qədər nazil olan ayələri Cəbrayılın hü-
zurunda oxuduğu bildirilir. Vəfatından öncəki Ramazan ayında isə 
Cəbrayıl Quranı başdan sona qədər iki dəfə oxumuşdur.
80
 Bir çox 
ayədə vəhyi Hz. Peyğəmbərin hafizəsinə yerləşdirməyi Öz üzərinə 
götürən, ona hər hansı bir əlavənin edilməyəcəyini və ya ondan hər 
hansı bir şeyin əksilməyəcəyini bildirən Allah-təala (Haqqa, 44-45), 
son Ramazan ayında da Quran mətninin son yoxlanışını Cəbrayıl 
vasitəsi ilə etmişdir. Çünki Allah belə buyurur: “Zikri Biz endirdik və 
onu qoruyacaq olan da Bizik.” (Hicr 9)
B. Quranın Hz Peyğəmbər zamanında kitab şəklinə salınma-
masının səbəbləri
Quran ayələri Hz. Mühəmməd (s.ə.s) zamanında yazılmasına 
rəğmən  kitab  halına  gətirilməmişdi.  Bunun  da  səbəblərini  İslam 
alimləri aşağıdakı kimi izah etmişlər:
1. Hz. Əbu Bəkrin xəlifəliyi dövründə Quranın cəm olunması-
nın  və  Hz.  Osmanın  zamanında  istinsax  edilməsinin  səbəbi  ehti-
yacın ortaya çıxması idi. Hz. Peyğəmbərin zamanında isə Quranın 
kitab  halına  gətirilməsinə  ehtiyac  yox  idi.  Çünki  “əminul-vəhy” 
olan Peyğəmbər həyatdaykən Qurana hər hansı bir xələlin gəlməsi 
qeyri-mümkün idi.
2. Son nazil olan ayələrlə Hz. Peyğəmbəri vəfat etməsi arasın-
da sadəcə doqquz gecə olduğu rəvayət edilir. Belə qısa müddətdə 
Quranın o günkü şərtlərdə kitab halına gətirilməsi qeyri-mümkün 
idi. Çünki Zeyd ibn Sabit dağınıq olan Quran mətnlərini bir ildə bir 
yerə toplaya bilmişdi.
80   Buxari, Səhih, VI, 229

QURANIN KİTAB ŞƏKLİNƏ SALINMASI
61
3. Quran bir dəfədə nazil olmamışdır. Hz. Peyğəbər də vəhyin 
nə zaman kəsiləcəyini bilmirdi. Quran nazil olmağa davam etdiyi 
üçün onu kitab şəklinə salmaq mümkün deyildi.
4.  Bəzi  alimlər  isə  bunu  nəsx  məsələsi  ilə  əlaqələndirmişlər. 
Vəhy davam edərkən bəzi ayələrin nəsx olunması ehtimalı vardı. 
Bu ehtimal ola-ola Quran kitab şəklinə salınsaydı qarışıqlıq mey-
dana  gələ  bilərdi.  Belə  bir  qarışıqlığın  meydana  gəlməməsi  üçün 
Quran kitab şəklinə salınmadı.
Bütün bunları göz önündə tutduqda, Rəsulullah (s.ə.s.) həyatda 
ikən Quranın kitab halına gətirilməməsinin səbəbi asanlıqla başa 
düşülür.
C. Quranın Hz. Əbu Bəkir zamanında kitab şəklinə salın ma sı
Yuxarıda da qeyd olunduğu kimi müəyyən səbəblərə görə Hz. 
Peyğəmbərin sağlığınnda Quranı cəm etmək mümkün olmamışdı. 
Quranın cəm olunması prosesi Hz. Peyğəmbərin vəfatından sonra 
xəlifə olan Hz. Əbu Bəkrin zamanında baş verdi. Peyğəmbərimiz 
“əminul-vəhy” idi. Ancaq ondan sonra dövlətin başına keçən Hz. 
Əbu Bəkir bu sifəti daşımırdı. Buna görə də o, Quranı Müshəf halı-
na gətirməyə məcbur idi.
Bundan  başqa  Hz.  Əbu  Bəkirin  xəlifəliyi  dövründə  dindən 
dönən qəbilələrlə müharibələr aparılırdı. Bu savaşlardan biri olan 
Yəmamə savaşında 10200 müsəlmanın şəhid olduğu, bunların da 
500 və ya 700 nəfərinin Quran hafizi olduğu rəvayət olunmuşdur. 
Hz. Ömər bu savaşın dəhşətini belə təsvir edir: “Rəsulullahın (s.ə.s.) 
əshabı Yəmamədə kəpənəklərin alova düşüb yandıqları kimi şəhid 
edildilər”.
81
 
81   Mustafa Sadiq Rafii, İcazul-Quran, s. 17

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
62
 Hz. Ömər bu hadisədən sonra hafizlərin şəhid olduğunu əsas 
gətirərək  Hz.  Əbu  Bəkirə  Quranın  kitab  şəklinə  salınmasının  va-
cibliyini bildirir. Hz. Əbu Bəkir isə Hz. Peyğəmbərin belə etmədiyi 
bu işi edə bilməyəcəyini söyləyir. Ancaq Hz. Ömərin israrı ilə o bu 
təklifi qəbul edir və bu iş üçün ən uyğun olan adamın Zeyd İbn 
Sabit olduğuna qərar verilir. Zeyd çağrılır və Quranın kitab şəklinə 
salınması məsələsi ona bildirilir. Əvvəlcə o da bu təklifdən boyun 
qaçırsa  da,  sonra  bu  işin  vacib  olduğu  qənaətinə  gəlir  və  təklifi 
qəbul edir.
Quranı cəm etmək üçün Məscidi-Nəbəvidə iclas təşkil olunur 
və burada Zeyd ibn Sabitin rəhbərliyi altında komissiya qurulur. 
Bu komissiyanın üzvləri aşağıdakılar idi: Hz. Ömər, Hz. Əli, Hz. 
Osman, Übeyy ibn Kəb, Abdullah ibn Məsud, Abdullah ibn Ömər, 
Abdullah ibn Abbas, Abdullah ibn Zübeyr, Abdullah ibn Səid, Tal-
ha, Səd, Hüzeyfə, Əmr ibn As, Əbu Hüreyrə, Xalid ibn Vəlid, Əbu 
Musa əl-Əşəri, Əbu Zeyd və Əbu Dərda. 
Zeyd  Quranı  cəm  edərkən  gətirilən  ayələrin  həqiqətən  Hz. 
Peyğəmbərin hüzurunda yazılmasına dair iki şahid tələb edirdi. İki 
şahid gətirə bilməyənlərin sözünə etibar etmirdi. Tövbə surəsinin 
son iki ayəsi ilə
82
 Əhzab surəsinin 23-cü ayəsini sadəcə Hüzeymə 
b. Sabit əl-Əsari gətirmişdi. Hz. Peyğəmbərin onun şahidliyini iki 
nəfərin şahidliyi ilə eyni tutmasından yola çıxaraq onun gətirdiyi 
bu  ayələr  də  qəbul  edilərək  Qurana  yazılmışdır.  Həm  də  Tövbə 
surəsindəki  ayələr  son  enən  ayələrdən  olduğu  üçün  hələ  də 
hafizələrdə  qorunub  saxlanılırdı.  Digər  səhabələr  də  bu  ayələri 
əzbər bilirdilər ki, bu da həmin ayələrin ilahi olduğunu göstərir.
82  Tövbə, 9/128-129

QURANIN KİTAB ŞƏKLİNƏ SALINMASI
63
Hz. Əbu Bəkrin əmri ilə kitab halına gətirilən Quran başda Hz. 
Ömər və Hz. Əli olmaqla bütün səhabələr tərəfindən qəbul edilmiş-
dir. Onun cəm etdirdiyi Qurana heç bir səhabə etiraz etməmişdir.
1. Quranın cəm etmə vəzifəsinin Zeyd ibn Sabitə verilməsi
Quranın cəm edilməsi həvalə olunan Zeyd bu hadisə haqqın-
da belə deyir: “Yəmamə döyüşündən sonra Əbu Bəkir məni yanına 
çağırdı. Onun yanına getdikdə Ömər də onunla birlikdə idi. Əbu 
Bəkir mənə belə dedi: Ömər yanıma gələrək Yəmamə döyüşündə 
bir  çox  hafizin  şəhid  edildiyini,  hərb  meydanlarında  Quranı 
əzbərləyənlərin şəhid edilməsi ilə Quranın yox olma təhlükəsindən 
qorxduğunu  söylədi  və  mənə  Quranı  cəm  etmə  vəzifəsini  verdi. 
Mən ona belə cavab verdim: Allah Rəsulunun etmədiyi bir işi mən 
necə edə bilərəm? Ancaq Ömər bu işin xeyirli bir iş olduğuna and 
içdi və bu məsələni dəfələrlə təkrarladı. Nəhayət Allahın köməyi 
ilə bu iş ağlıma yatdı və Allah qəlbimə rahatlıq bəxş etdi. Ömərlə 
həmfikir olduğumu söylədim. Əbu Bəkir sonra mənə (Zeydı) belə 
dedi: Sən ağıllı bir gəncsən. Rəsulullahın vəhy katiblərindən birisən. 
Sənin  ittiham  olunacaq  hər  hansı  bir  qəbahətin  də  yoxdur.  Buna 
görə də, Quranı araşdıraraq cəm et”.
Zeyd sözlərinə belə davam edir: Allaha and olsun ki, əgər mənə 
dağı belimdə daşımağı təklif etsəydilər, onu daşımaq Quranı cəm 
etməkdən daha asan olardı. Əbu Bəkir israra etməyə davam etdi. 
Nəhayət Allah, Əbu Bəkirlə Ömərin qəlbinə sükunət verdiyi kimi 
mənim də qəlbimə sükunət verdi. Beləliklə mən, Quranı xurma bu-
daqlarından, ağ daşlardan və insanların hafizələrindən cəm etməyə 
başladım. 
83
Bu vəzifənin Zeydə verilməsinin səbəbi onun Hz. Peyğəmbərin 
xüsusi vəhy katibi olması, Quranı gözəl oxuması, Hz. Peyğəmbərin 
83   Buxari, Fəzailil-Quran, 3

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
64
sağlığında Quranı əzbərləməsi və “ərzeyi-axirə”də iştirak etməsi ilə 
izah olunur. 
2. Zeydin cəm etdiyi Qurani-kərimin xüsusiyyətləri
Zeyd  bir  il  müddətinə  Quranı  cəm  etmə  işini  bitirdi.  An-
caq cəm olunan bu nüsxə bu şəkildə qala bilməzdi. Çünki Quran 
mətni  hələ  də  müxtəlif  yazı  ləvazimatlarının  üstündə  idi.  Buna 
görə  də  ondan  istifadə  etmək  mümkün  deyildi.  Quranı  həm  bu 
dağınıq görünüşündən qurtarmaq, həm də müsəlmanların ondan 
istifadəsini  asanlaşdırmaq  üçün  Zeyd  həmin  Quran  mətnlərini 
dəri  üzərinə  yazdıraraq  yeni  bir  nüsxə  meydana  gətirdi.  Bu  yeni 
nüsxənin xüsusiyyətlərini aşağıdakı kimi sadalaya bilərik:
a. Cəm işi elmi metodlarla həyata keçirilmişdir.
b. Tilavəti mənsux olan ayələr yazılmamışdır.
c. Bu nüsxədə yazılan ayələrin hamısının təvatür yolu ilə bizə 
nəql olunduğuna dair ümmətin icması vardır.
d. Bu müshəf yeddi hərfi əhatə edirdi.
e. Zeyd tərəfindən kitab şəklinə salınan bu Qurana Abdullah 
İbn Məsudun təklifi ilə “müshəf” adı verilmişdir.
Bu müshəf Hz. Əbu Bəkir və Hz. Ömərin xəlifəlikləri zamanın-
da onların himayəsi altında qorunmuş, Hz. Ömərin vəfatından son-
ra isə onun qızı Həfsəyə verilmişdir. Ancaq bu nüsxənin Həfsəyə 
verilməsi  heç  də  bəzi  müstəşriqlərin  iddia  etdikləri  kimi  onun 
xüsusi  mülkünə  çevrilməsi  demək  deyildi.  Əksinə  bunun  səbəbi 
nüsxənin  veriləcəyi  xəlifənin  hələ  seçilməməsi  idi.  Bilindiyi  kimi 
müshəf  Quranın  təksir  ediləcəyi  günə  qədər  Həfsənin  yanında 
qalmış, Hz. Osmanın xəlifəliyi dövründə Quran istinsax edilərkən 
(çoxaldılarkən) ondan alınmış və dahas onra yenidən ona geri qa-
yıtarılmışdır.  Mənbələrin  bildirdiyinə  görə  Həfsə  vəfat  etdikdən 

QURANIN KİTAB ŞƏKLİNƏ SALINMASI
65
sonra Mədinə valisi Mərvan ibn Hakəm bu Müshəfi Abdullah ibn 
Ömərdən götürmüş və bu nüsxə ilə Hz. Osmanın istinsax etdirdiyi 
müshəflər arasındakı fərqlər səbəiylə ixtilaf çıxmasından qorxaraq 
onu yandırtmışdır.
D. Quranın Hz. Osman zamanında çoxaldılması
Hz. Ömər və Hz. Osmanın dövründə fəthlər nəticəsində İslam 
coğrafiyası  xeyli  genişləndi.  Əərb  əsilli  olmayan  müsəlmanlar  öz 
bölgələrində  yaşayan  məşhur  səhabələrin  müshəf  və  qiraətlərinə 
görə Quranı öyrənir və həmin müshəflərdən istifadə edərək özləri 
üçün  xüsusi  nüsxələr  hazırlayırdılar.  Çox  keçmədi  ki,  Mədinə 
dövründə verilən Quranı fərqli ləhcələrə görə oxuma izni və ərəb 
yazısından qaynaqlanan bəzi oxuyuş fərqlilikləri nəticəsində Qu-
ranın  oxunuşundə  bəzi  qarışıqlıqlar  meydana  çıxdı.  Oxuyuşda-
kı fərqliliklər fikir ayrılığına gətirib çıxardı və bu mövzuda ciddi 
mübahisələrə səbəb oldu. 
Əbu  Qilabə  rəvayət  edir  ki,  Hz.  Osmanın  xilafəti  əsnasında 
Quran  müəllimləri  müxtəlif  səhabilərin  qiraətini  öyrədirdi.  Bu 
da  tələbələr  arasında  fikir  ayrılığı  yaradırı.  Onlar  bu  məsələni 
müəllimlərinə söylədilər. Hətta tələbələrdən biri digərinin qiraətini 
inkar edirdi. Hz. Osman bu məsələdən xəbərdar olan kimi minbərə 
çıxaraq belə bir xütbə oxudu: “Ey müsəlmanlar! Siz mənim yanım-
da  (Mədinədə)  fikir  ayrılığına  düşürsünüz.  Uzaq  bölgələrdə  ya-
şayan müsəlmanlar da əlbəttə ki, daha çox ixtilafa düşəcəklər. Ey 
Mühəmmədin  əshabı!  Toplanıb  insanlar  üçün  bir  imam  Müshəfi 
yazın”.
84
Hz. Osmanın dövründə Quran nüsxələrinin çoxaldılmasını zə-
ru riləşdirən  əsas  hadisə  isə  Buxarinin  “əs-Sahihində”  bu  şəkildə 
84   Əbu Davud, əl-Məsahif, s. 21

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
66
rə vayət olunur: “Azərbaycan və Ermənistan səfərində iştirak edən 
iraqlı və suriyalı əsgərlər arasında qiraət fərqlilikləri ortaya çıxır. 
Hüzeyfe ibn Yaman Hz.Osmanın yanına gələrək bu hadisənin təh-
lükəli  olduğunu  bildirərək  belə  deyir:  “Ey  möminlərin  əmiri!  Bu 
ümmət Quran haqqında yəhudilərin və xristianların düşdüyü ixti-
lafa düşmədən onun imdadına çat”. Başqa şikayət və ixtilafları da 
nəzərə alan Hz. Osman Həfsəyə xəbər göndərərək belə deyir: “Qu-
ran səhifələrini bizə göndər. Onları çoxaltdıqdan sonra təkrar sənə 
geri verəcəyik”. Hz. Həfsə səhifələri göndərir. Hz. Osman Zeyd ibn 
Sabit, Abdullah ibn Zübeyir, Said ibn As və Əbdürrəhman ibn Haris 
ibn Hişamdan ibarət komissiya qurur və onlara bu səhifələri çoxalt-
mağı  əmr  edir.  Hz.  Osman  onlara  bu  vəzifəni  verərkən  Qüreyş 
qəbiləsindən olan üç nəfərə belə əmr edir: “Əgər Quranın hər hansı 
bir yerində Zeyd İbn Sabitlə ixtilafa düşsəniz onu Qüreyş ləhcəsi 
ilə yazın. Çünki Quran onların dili ilə nazil olmuşdur”. Heyət əmri 
yerinə yetirərək Quranı istinsax etdi. Hz. Osman əsl nüsxəni Hz. 
Həfsəyə göndərdi və çoxaldılan müshəflərin hər birini bir bölgəyə 
göndərərək  bunların  xaricindəki  müshəflərin  yandırılmasını  əmr 
etdi.”
85
 
Bu rəvayətdən də görürük ki, İslam dövləti fəthlər sayəsində 
çox genişlənmiş, müxtəlif millətlər İslam dinini qəbul etmişlər. Qu-
ranın yazısı hərəkəsiz və nöqtəsiz olduğu üçün yeni müsəlmanlar 
Quranı  oxumaqda  çətinlik  çəkmişlər.  Yuxarıda  qeyd  etdiyimiz 
ixtilafların  səbəblərini  bir  az  da  açıqlasaq  bunu  deyə  bilərik  ki, 
əvvəllər Quranın yeddi hərf üzrə oxunmasına icazə verilmişdi və 
Hz. Əbu Bıkrin cəm etdirdiyi Quran da məhz yeddi hərə görə idi. 
Bundan başqa bəzi səhabələr xüsusi müshəflərinə ayələrin təfsiri 
ilə əlaqədar bəzi kəlmələr əlavə etmişdilər. Yeddi hərfdən qaynaq-
lanan ixtilaflar əsasən mənaca eyni olan kəlmələrin fərqli sözlərlə 
85   Buxari, Fədailul Quran, 3.

QURANIN KİTAB ŞƏKLİNƏ SALINMASI
67
(sinonimləri  ilə)  əvəzlənməsi  nəticəsində  ortaya  çıxırdı.  Məsələn, 
“fəsav  ilə  zikrillah”  ayəsini
86
  bəziləri  “fəmdu  ilə  zikrillah”,  “in 
kənət illə sayhətən vahidətən” ayəsini
87
 isə “in kənət illə zəqyatən 
vahidətən”  şəklində  oxuyurdular.  Bəzi  səhabilərin  müshəflərinə 
təfsir kimi əlavə etdikləri kəlmələrə gəldikdə isə ona bu misalı verə 
bilərik: Bəqərə surəsinin 238-ci ayəsi Hz. Aişəyə məxsus müshəfdə 
“ Hafizu alə saləvəti vəs-salətil vusta və salətil-əsr” şəklində yazılmışdı. 
Yenə bu surənin 198-ci ayəsini Abdullah ibn Abbas öz müshəfinə 
Leysə aleykum cünahun ən təbtəğu fadlən min rabbikum fi məvəsimil-
həcci”  şəklində  yazmışdı.  O  günkü  şərtlərdə  hər  yerə  Quran 
müəllimləri göndərmək də qeyri-mümkün idi. Ancaq bir tərəfdən 
də müsəlmanlar arasındakı bu fikir ayrılıqları təhlükəli həddə ça-
tırdı və bu məsələ həll edilməsəydi onlar arasında müharibələr belə 
baş  verə  bilərdi.  Bütün  bunların  nəticəsində  Quran  nüsxələrinin 
çoxaldılması zərurət halına gəlmişdi. Məhz buna görə daha öncə 
bəhs etdiyimiz Zeyd ibn Sabitin rəhbərlik etdiyi komissiya hicri 25-
ci ildə Quran nüsxələrini çoxaltma prosesini başlatdı. 
Hz. Osman Quranı istinsax edən bu heyətə bəzi təlimatlar ver-
mişdir ki, o təlimatlar bunlardır:
1. İstinsaxda Hz. Əbu Bəkr tərəfindən cəm edilən Müshəf əsas 
alınacaqdır. 
2.  Yeddi  hərfdən  sadəcə  Hz.  Peyğəmbərin  Cəbrayıla  ən  son 
oxuduğu hərf alınacaq, digərləri isə tərk ediləcəkdir.
3. Tilavəti nəsx edilən ayələr yazılmayacaqdır.
4. Əgər heyət üzvləri arasında ixtilaf çıxarsa Qüreyş ləhcəsi əsas 
alşnacaqdır.
86  Cümə, 62/9
87  Yasin, 36/29

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
68
5.  Bu  nüsxələr  hazırlandıqdan  sonra  bəzi  böyük  şəhərlərə 
göndəriləcək,  daha  öncə  hazırlanan,  lakin  bu  nüsxələrə  uyğun 
gəlməyən müshəflər yandırılacaqdır.
6. Surələr bugün əlimizdə mövcud olan Quran tərtibatına uy-
ğun olacaqdır. Çünki Hz. Əbu Bəkrin cəm etdirdiyi Müshəfdəki hər 
bir surənin ayələrinin tərtibi bugünkü Quran ayələri ilə eyni olsa 
da, surələrin tərtibi fərqli idi. 
7. Təfsir məqsədi ilə yazılan qeydlər yazılmayacaqdır.
Zeyd ibn Sabitin sədrlik etdiyi heyət bu işi beş ildə başa çatdır-
dı. Qaynaqların verdiyi xəbərlərə görə heyət Zeydlə digər üç qü-
reyşli heyət üzvüləri arasında sadəcə “təbut” kəlimənin yazılışın-
da  ixtilaf  düşmüşdür.  Zeyd  bu  kəlimənin  yumuru  “tə”  ilə,  onlar 
isə  açıq  “tə”  ilə  yazılacağını  iddia  edirdilər. Ancaq  Hz.  Osmanın 
mü daxiləsi ilə bu söz açıq “tə” ilə yazılır. Çoxaldılan bu nüsxələrin 
yeddi nüsxə dən ibarət olduğu söylənir. Bunlardan biri Mədinədə 
qalmış, digərləri isə Məkkə, Kufə, Bəsrə, Şam, Yəmən və Bəhreynə 
göndərilmişdir.  Bu  nüsxələrin  dördü  yanğınlar,  müharibələr 
nəticəsində məhv olmuş, onların sadəcə üçü bizə gəlib çatmışdır. 
Bu müshəflərdən biri İstanbuldakı Topqapı muzeyində, digər ikisi 
isə Daşkənd və London şəhərlərindədir.
Məhəmməd  Həmidullah  (vəfatı-2004)  günümüzə  qədər  gəlib 
çatan  bu  müshəflər  haqqında  belə  deyir:  “Deyilənlərə  görə,  Bi-
rinci  Dünya  Müharibəsinin  sonlarında  türk  əsgərləri  Mədinədən 
çıxarkən bəzi kitabları da özləri ilə götürürlər. Bu kitablar arasın-
da Hz. Osmanın istinsax etdirdiyi müshəflərdən bir də vardı. Sevr 
müqaviləsinə  türklərə  tərəfindən  aparılan  bu  müshəfin  şərif  Hü-
seynə geri verilməsi şərti qoşulmuşdu. Ancaq türklər bu məsələ ilə 
əlaqədar rəsmi bəyanat verdilər ki, “Bu kitablar filan yerdə saxlanır-
dı, ancaq sel nəticəsində hamısı məhv oldu”. Həmin müshəfin “Al-

QURANIN KİTAB ŞƏKLİNƏ SALINMASI
69
lah onlara qarşı sənə kifayət edər
88
 ayəsinin üstündə Hz. Osmana aid 
olduğu söylənən qan ləkələri mövcuddur.
89
 Hər üç nüsxəni araşdır-
dığını söyləyən Həmidullah, bu nüsxələrin ölçü və yazı cəhətdən 
bir-birlərinə bənzədiyini ifadə etmişdir. 
Səhabə və tabeundan heç kim Hz. Osmanın bu işinə qarşı çıx-
mamışdı. Abdullah ibn Məsudun etiraz etdiyi məlum olsa da, onun 
etirazı  Quranın  istinsax  edilməsindən  daha  çox  Zeyd  ibn  Sabitin 
komissiyanın sədri təyin edilməsinə idi. Belə ki, o da daha sonralar 
Hz. Osmanın həyata keçirdiyi bu fəaliyyətin zəruriliyini qəbul et-
mişdir. Hz. Əli də Quranın istinsaxı məsələsini dəstəkləmişdir. Bü-
tün müsəlmanlar və bütün İslam məzhəbləri yekdilliklə Hz. Osman 
tərəfindən istinsax etdirilən Müshəfi tanımışlar. 
E. Quranın hərəkələnməsi və nöqtələnməsi
Ərəb yazısı İslam gəlmədən əvvəl çox bəsit və ibtidai şəkildə idi. 
İslamın gəlişi ilə bu yazı inkişaf etməyə başlayır. Çünki İslam özü 
ilə bərabər yazının istifadə sahəsini daha da genişləndirmişdir. An-
caq yazının yayılmasına baxmayaraq, o hələ mükəmməl vəziyyətə 
gəlməmişdi.  Hərfləri  bir-birindən  ayırd  etmək  üçün  nöqtələr  qo-
yulmamışdı. Ərəblər ana dilləri olduğu üçün nöqtəsiz və hərəkəsiz 
oxuya bilirdilər. Lakin qeyri-ərəblərin İslam dinini qəbul etməsi ilə 
Quranın oxunuşunda çətinliklər get-gedə artırdı. Məsələn, Osman 
ibn  Əbu  Şeybə  “Fil”  surəsinin  birinci  ayəsindəki  “ələm”  sual  və 
inkar ədatını hürufu-müqəttə zənn edərək “əlif, ləm, mim” kimi, 
Həmzə əz-Zəyyat da, Bəqərə surəsinin ikinci ayəsindəki “lə raybə” 
ifadısini “lə zeytə” şəklində oxumuşdur. Məhz buna görə də Quranı 
bu cür yanlış oxunuşlardan qorumaq lazım idi. Bunun da yolu bir 
an öncə Quranın hərəkələnməsindən və nöqtələnməsindən keçirdi.
88  Bəqərə, 2/137
89   Məhəmməd Həmidullah, “Kuran-i Kerim Ders Notları”, s. 30

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
70
 Bu problemi görən Bəsrə valisi Ziyad o dövrün böyük alimi 
Əbul Əsvəd Duəlini (vəfatı-69/688) yanına çağırır və ondan yazı işi-
ni sistemli hala gətirməsini tələb edir. Bu istəyi rədd edən Duəli bir 
nəfərin Tövbə surəsinin 3-cü ayəsi olan
 ُ ُلو ُس َرَو َينِكِ ْشُمْلا َنِّم ٌءيِرَب َ ّللا َّانأَ�
Allah ve elçisi müşriklərdən uzaqdır ” ayəsindəki “və rəsuluhu” 
ifadəsini “və rəsulihi” şəklində oxuduğunu görür və Ziyadın yanına 
gedib onun bu təklifini qəbul etdiyini söyləyir. Çünki o adamın “və 
rəsuluhu” ifadəsini “və rəsulihi” şəklində oxuması nəticəsində həmin 
ayənin mənası pozulur və bu mənaya gəlir: “Allah müşriklərdən və 
Rəsulundan uzaqdır”. Bu da Duəlini narahat edirdi. O otuz katiblə 
birlikdə  Quranı  hərəkələyir.  Katiblər  Duəlinin  təlimatına  əsasən, 
Müshəfin yazısında istifadə edilən mürəkkəbin rəngindən fərqli bir 
rənglə fəthə üçün hərfin üstünə, kəsrə üçün hərfin altına və dammə 
üçün hərfin önünə nöqtə qoyurlar. Bu üsulla yazılan hər bir səhifə 
əd-Duəli  tərəfindən  yoxlanılmış,  əgər  naqislik  varsa  yenidən  ta-
mamlanmışdır.
Ancaq yenə də Quranın oxunuşunda problemler qalırdı. Belə ki, 
“bə”, “tə”, “sə”, “cim”, “ha”, “fə”, “qaf” kimi bir birilərinə bənzəyən 
hərfləri fərqləndirmək çətin idi. Bu nöqsanı görən İraq valisi Həccac 
ibn Yusif bəzi rəvayətlərə görə Nəsr İbn Asimdən (vəfatı- 89/707), 
bəzi rəvayətlərə görə isə Yəhya ibn Yamərdən (vəfatı-129/746) bu 
problemin  həll  edilməsini  tələb  etmişdir.  Nəsr  ibn  Asım  və  ya 
Yəhya ibn Yamər Quran qirətinin ikinci mühüm işi olan nöqtələmə 
işini həyata keçirmişdir. Bu problemin həlli üçün hərflərin üzərinə 
nöqtələr qoyulmuşdur ki, buna “icam” deyilir. Həm hərəkə, həm 
də nöqtələmə işi hərflərin müəyyən yerlərinə nöqtələrin qoyulma-
sı ilə baş vermişdi. Amma hərəkə və nöqtələrin bir-birlərinə qarış-
maması üçün nöqtələmədə rəngləri müxtəlif olan mürəkkəblərdən 
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   18




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə