Dərs kitabları №: 1 Ünvan: az6200, Zaqatala Şəhəri, Heydər Əliyev prospekti №: 88


 Əsbabun-nüzul ilə əlaqəli rəvayətlərin səhihliyi məsələsi



Yüklə 1,15 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə8/18
tarix06.05.2017
ölçüsü1,15 Mb.
növüDərs
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   18

1. Əsbabun-nüzul ilə əlaqəli rəvayətlərin səhihliyi məsələsi 
və rəvayətlərin müxtəlifliyi
Təfsir alimləri nüzul səbəbləri haqqındakı rəvayətlərin səhihliyi 
məsələsində  həssas  davranmışlar.  Səbəbi-nüzul  elmi  hər  şeydən 
əvvəl  rəvayətlə  əlaqədar  bir  elm  olduğu  üçün  hədis  üsulunda 
hədislərin səhihliyi üçün qoyulan şərtlər burada da keçərlidir. Buna 
görə də, müfəssirlər səhih bir rəvayətə əsaslanmadan mühakimə, 
istidlal  və  ictihad  yolları  ilə  nüzul  səbəbi  axtarmanın  doğru 
olmadığını söyləmiş və səbəbi-nüzul rəvayətlərinin səhihliyi üçün 
bəzi şərtlər qoymuşlar. Bu şərtlər aşağıdakılardır:
a. Hədis üsulu elminin səhih hədislər üçün qoyduğu şərtlərin 
bu rəvayətlərdə də mövcud olması. 
b.  Səbəbi-nüzulla  bağlı  rəvayətlərdə  bəhs  olunan  hadisələrin 
Hz. Peyğəmbərin yaşadığı dövrdə baş verməsi.

QURAN ELMLƏRİ
99
c. Rəvayətlərdə bəhs olunan xüsusiyyətlərlə həmin ayə və ya 
surələr arasında əlaqə olması.
Yekun olaraq deyə bilərik ki, səbəbi-nüzulla əlaqədar rəvayətlər 
ya səhih mərfu və mürsəl, ya da yuxarıdakı şərtləri daşıyan mürsəl 
bir xəbər olmalıdır. Bunların xaricindəki rəvayətlər qətiyyən qəbul 
olunmur.
Rəvayətlərin müxtəlifliyi (təaddudul-əxbar) deyildikdə isə, bir 
ayənin eniş səbəbi barədə birdən çox rəvayətin olması nəzərdə tu-
tulur. Lakin bu rəvayətlər eyni hadisədən bəhs etsələr də, zaman, 
məkan  və  şəxslər  baxımından  fərqli  ola  bilərlər.  Burada  diqqət 
edəcəyimiz nöqtə həmin rəvayətlərdə bəhs olunan hadisənin şəkli 
deyil, rəvayətlər arasında səbəb baxımından hər hansı bir fərqliliyin 
olub-olmamasıdır. Əgər səbəb baxımından hər hansı fərqlilik var-
sa  o  zaman  üsul  alimlərinin  qoyduğu  bu  kriteriyalara  müraciət 
etməliyik:
a.  Bir  ayə  və  ya  surənin  nüzul  səbəbi  haqqında  birdən  çox 
rəvayət olarsa, əvvəlcə bu rəvayətlərin səhihliyinə baxılmalı, səhih 
olan qəbul edilməlidir.
b. Bir ayə və ya surənin nüzul səbəbi barədə iki rəvayət olarsa 
və bu rəvayətlərin hər ikisi də səhihdirsə, o zaman onların arasında 
hər  hansı  üstünlük  səbəbi  olub-olmadığına  baxılır.  Əgər  bu 
rəvayətlərdən biri hadisənin şahidi olan ravi tərəfindən, digər isə 
səma (eşitmə) yolu ilə rəvayət edən ravi tərəfindən nəql olunursa 
və  yaxud  da  bu  rəvayətlərdən  biri  Buxarinin  “Səhih”ində,  digəri 
də başqa hədis kitabında keçirsə, o təqdirdə hadisənin şahidi olan 
ravinin nəql etdiyi və Buxarinin “Səhih”ində keçən rəvayət seçilər.
c. Bəzən ayələrin nüzul səbəblərindən bəhs edən hər iki rəvayət 
səhih olur və onların arasında hər hansı üstünlük səbəbi olmur. Bu 
vaxt  rəvayətlərdəki  hadisələrin  zaman  baxımından  bir-birlərinə 

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
100
yaxın olub-olmamasına baxılır. Əgər zaman baxımından da yaxınlıq 
varsa, bu rəvayətlər cəm və təlif olunur.
ç. Nəql olunan hər iki rəvayət səhih olar, lakin aralarında biri-
ni digərindən üstün edən bir səbəb olmazsa və hadisələrin zaman 
baxımından  bir-birindən  uzaqlığı  nəticəsində  cəm  və  təlif  müm-
kün deyilsə, o vaxt həmin ayə və ya surənin mükərrər nazil olduğu 
qəbul olunur.
2. Əsbabün-nüzulun Quranın anlaşılmasındakı rolu
Əsbabün-nüzulun  Quranın  anlaşılmasındakı  roluna  gəldikdə 
bunu aşağıdakı kimi açıqlaya bilərik:
a.  Bu  elm  Quranda  bizə  əmr  edilən  şeylərin  hikmətini  daha 
yaxşı anlamamıza kömək edir.
b. Nüzul səbəbləri bilindikdə ayələrdən qəsd olunan mənalar 
daha rahat başa düşülər. Belə ki, ayə və ya surənin harda, nə za-
man, hansı şərtlərdə endiyini bilmə imkanı qazanırıq ki, bu da o 
ayə  və  ya  surənin  ilahi  məqsədə  uyğun  olaraq  təfsir  edilməsinə 
yardım edər. 
c. Həsr və təxsis şübhəsi ortadan qalxar.
d. Ayə və surələr arasındakı əlaqənin qurulmasını təmin edər.
Lakin  yuxarıda  sadalananların  əksinə,  bəzən  əsbabün-nüzul 
rəvayətləri Quranı anlamağa mane olur ki, onun bu xüsusiyyətləri 
aşağıdakılardır:
a. Ayələri nüzul səbəbləri çərçivəsində açıqlayarkən onların hər 
hansı bir xüsusi hadisə və tarixi şərtlərlə məhdudlaşdırılması or-
taya  çıxa  bilər  ki,  bu  da  ilahi  muradın  mənasından  uzaqlaşmağa 
aparıb çıxarar.
b. Təfsir zənginliyinə mane olması.

QURAN ELMLƏRİ
101
c.  Müfəssirləri  həddindən  çox  məşğul  edərək  onların  vaxtını 
boş yerə keçirmək. 
d.  Ortaya  çıxan  bəzi  yeni  problemlerin  Quran  nöqteyi-nəzə-
rindən ələ alınmasına mane olmaq.
Bu sahədə alimlər bir çox əsər qələmə almışlar. Bunların arasın-
da Vahidinin (vəfatı-468/1075) “Əsbabün-nüzul”, İbn Teymiyyənin 
(vəfatı-728/1328)  “ət-Tibyan  fi  nüzulil  Quran”  və  Suyutinin  (vəfa-
tı-911/1505) “Lübabun nüqul fi əsbabün nüzul” adlı əsərləri ən məş-
hurlarıdır.
B. Nəsx
Nəsx” lüğətdə “ortadan qaldırmaq, yox etmək yazmaq ve bir şeyi 
bir yerden başqa bir yerə keçirmək” kimi mənalara gəlir. Termin olaraq 
isə “şəri bir hökmü başqa bir şəri dəlillə ortadan qaldırmaq” deməkdir. 
Bundan başqa Quranın Kitabi-müqəddəs kimi özündən əvvəlki ki-
tablardakı hökmlərin tətbiqatını qadağan etməsi də nəsx adlanır.
Dəyişilmiş  hökmü  ehtiva  edən  ayə  mənsux  ayə,  başqa  bir 
ayədəki  hökmü  dəyişdirən  hökm  ehtiva  edən  ayə  isə  nasix  ayə 
adlanır.  Quranda  nəsxin  olub  olmaması  məsələsi  əsrlər  boyunca 
mübahisə mövzusu olmuşdur.
Təfsir  üsulunda  qarışıq  mövzulardan  biri  də  nəsx  mövzu-
sudur.  Bu  mövzu  ətrafında  İslamın  ilk  dövrlərindən  başlayaraq 
mübahisələr  edilmişdir.  Bəzi  alimlər  nəsxi  “bəda”  və  “təxsis”lə 
qarışdırmışlar. Əslində bəda, mövcud olmayan bir şeyin meydana 
gəlməsi deməkdir. Təxsis isə ümumi olan bir şeyin bəzi hissələrini 
xüsusiləşdirməkdir.
1. Nəsxin varlığını qəbul edənlər
 Əksər müsəlman alimləri Qurani-kərimin 

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
102
 
ريِدَق ٍء ْ َش  ِّ ُك  َ َلَع َ ّللا َّانأَ� َْلْعَت ْمَلأَ� اَهِلْثِم وأَ� اَ ْنِّم ٍ ْيَ ِب  ِتأْ�َن اَه ِسنُن  ْوأَ� ٍةَيآ�  ْنِم  ْخ َسنَن اَم
 “Biz hər hansı bir ayənin hökmünü ləğv edir və ya onu unutdururuq-
sa, ondan daha yaxşısını, yaxud onun bənzərini gətiririk. Allahın hər şeyə 
qadir olduğunu bilmirsənmi?!”
116
 və
  َنوُمَلْعَي َل ْ ُه ُ َثْكأَ� ْلَب ٍ َتْفُم  َتنأَ� اَمَّانإِا ْاوُلاَق ُلَِّنُي اَمِب َُلْعأَ� ُّللاَو ٍةَيآ� َنَكَّام ًاةَيآ� اَنْلَّادَب اَذإِاَو
 “Biz bir ayənin hökmünü ləğv edib, onu başqası ilə əvəz etdikdə-Allah 
nə nazil etdiyini Özü daha yaxşı bilir- (kafirlər Mühəmmədə) “Sən ancaq 
bir iftiraçısan” deyərlər. Xeyr! Onların əksəriyyəti (bir hökmü başqası ilə 
əvəz  etməyin  hikmətini)  bilməz!” 
117
  ayələrini  Quranda  nəsxin  möv-
cudluğuna dəlil kimi qəbul edirlər. Bundan başqa onlara görə bu 
mövzuda icma vardır və Quranda nəsxin varlığını göstərn səhabi 
rəvayətləri də vardır.
2. Nəsxin varlığını rədd edənlərin dəlilləri
a. Qurani-kərimdə hər hansı bir ayədə nəsxin varlığına dair açıq 
bir dəlil yoxdur. Nəsx tərəfdarlarının dəlil gətirdiyi Bəqərə 2/106, 
Nəhl 16/101 və Rəd 13/39 ayələri Quranın özündən əvvəlki kitabla-
rın hökmünü qaldırdığını bildirir. Yuxarıdakə ilk iki ayədəki “ayə” 
sözü “risalət” mənasında işlədilib. Üçüncü ayə də digər iki ayə kimi 
Quranın keçmiş risalətləri ortadan qaldırdığını bəyan edir.
b. Hz. Peyğəmbərin də bu mövzuda üzərində ittifaq ediləcək 
hər hansı bir hədisi mövcud deyildir. 
c. Nasix və mənsux ayəlrin sayılarının nə qədər olduğu haqqın-
da belə fikir birliyi əldə olunmamışdır. Nəsx olunan ayələrin sayı-
nı 500-ə qədər çıxaranlar olduğu kimi, bunu 5-ə qədər endirənlər 
də  vardır.  Məsələn,  Suyutiyə  görə  mənsux  ayələrin  sayı  20,  Şah 
Vəliyullah Dihləviyə görə isə 5-dir. 
116  Bəqərə, 2/106
117  Nəhl, 16/101

QURAN ELMLƏRİ
103
d. Nəsxi qəbul edənlər mənsux ayənin əvvəl, nasix ayənin isə 
sonra nazil olduğunu göstərən dəlilləri hər zaman gətirə bilmirlər. 
Məsələn, Bəqərə surəsindəki “iddət” məsələsi ilə bağlı ayələrdə
118
 ol-
duğu kimi mənsux ayənin nasix ayədən sonra nazil olması halları-
na da rast gəlinir.
e. Quranda nəsx iddiası İslam əqidəsi ilə əlaqədar məsələ deyil-
dir. Buna görə də nəsxi rədd etmək küfr mənasına gəlmir.
3. Nəsxlə təxsisin fərqi
Biraz əvvəl nəsxlə təxsisin bir-birindən fərqli şeylər olduğunu 
qeyd etdik. İndi də onların arasındakı fərqlərin nələr olduğuna yer 
verək:
a. Nəsx hökmün bütün cüzlərini ləğv edər, təxsis isə hökmün 
sadəcə bir hissəsini ortadan qaldırar.
b. Nəsx sadəcə əmr və nəhylərdə olur, xəbərlərdə nəsx olmaz. 
Ancaq təxsis bunların hamısında ola bilər.
c. Nəsxdə mənsuxun əvvəl, nasixin isə sonra gəlməsi lazımdır. 
Təxsisdə isə belə bir şey yoxdur.
d. Nəsx sadəcə kitab və sünnədə, təxsis isə bunlarla yanaşı digər 
şeylərədə də ola bilər.
4. Nəsxin şərtləri
Nəsx üçün bəzi şərtlər qoyulmuşdur ki, bunlar aşağıdakılardır:
a. Nasix və mənsux nəsslər arasında bir-biriylə uyğunlaşdırıl-
mayacaq dərəcədə ziddiyət olmalıdır. Əgər hər iki nəssi bir-biriylə 
uzlaşdırmaq mümkündürsə o zaman burada nəsxə yer yoxdur.
118  Bəqərə, 2/ 240 və 224

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
104
b. Nəsxlə əlaqədar nəsslərin şəri bir hökm daşıması və mənsux 
nəssin əbədi olduğuna dair hər hansı bir ifadənin olmaması lazım-
dır.
c. Nasixlə mənsux arasında zaman baxımından fərq olmalıdır.
Yəni mənsux ayə nasix ayədən əvvəlcə nazil olmalıdır. Əks halda 
nəsx olmaz.
d.  Nəsxə  aid  olan  hökm  yaxşılıq  və  ya  pislikdən  bəhs  edən 
hökm  olmamalıdır.  Məsələn,  ana-ataya  yaxşılıq  etmək,  zülm  və 
əxlaqsızlıq kimi hökmlərdə nəsx qeyri-mümkündür.
e. Nasixin ən azından mənsux səviyyəsində və ya ondan daha 
üstün olması vacibdir.
5. Nəsxin növləri 
Müfəssirlər Quranda üç növ nəsxin olduğunu söyləmişdirlər:
a.  Hökm  qalır,  amma  mətn  nəsx  edilir.  “Rəcm”  ayəsi  kimi. 
Hədis kitablarında bu ayə belə keçir: “Evli kişi ilə evli bir qadın zina 
edərsə, Allahdan bir cəza olaraq onları mütləq rəcm edin. Allah əzizdir, 
hikmət sahibidir”. Səhihi Buxaridə keçən bir rəvayətə görə Hz. Ömər 
belə bir ayənin əvvəllər var olduğunu, sonra isə mətninin nəsx olu-
dunğunu söyləyir. Lakin hədis tənqidçilərinin bir çoxu bu hədisin 
səhihliyini  qəbul  etməmişlər.  Bundan  başqa  bu  rəvayət  Quranın 
ümumi prinsiplərinə uyğun gəlmir. Çünki məntiqlə düşünsək, ya-
zılı olmayan bir ayənin hökmünün mühafizə edildiyini qəbul etmək 
mümkün deyildir. Əgər bu ayə bir hökm gətirmişsə nə üçün onun 
mətni  Quranda  yazılmamışdır?  Bir  mətnin  Qurandan  olduğunu 
qəbul etmək üçün onun mütəvatir olaraq gəlməsi lazımdır. Rəcm 
ayəsi isə belə bir xüsusiyyət daşımır.
b. Mətnin həm oxunuşu, həm də hökmü nəsx edilir. Yəni vəhy 
edilməsinə baxmayaraq həm hökmü, həm də mətni nəsx edildiyi 

QURAN ELMLƏRİ
105
üçün  Qurana  yazılmayan  ayələr.  Buna  misal  olaraq  Hz. Aişədən 
nəql olunan “Bilinən on əmizdirmə haramlıq yaradır” ayəsi haqqındakı 
rəvayətdir. O, bu barədə belə demişdir: “Bilinən on əmizdirmə haram-
lıq yaradır” ayəsi Quranda var idi. Ancaq daha sonra “bilinən beş 
əmmək” ayəsi ilə nəsx edildi. Hz. Peyğəmbər vəfat edərkən onlar 
Quran ayələri kimi oxunurdular”.
119
c.  Mətn  qalır,  hökm  isə  nəsx  edilir.  Buna  misal  olaraq  Ənfal 
surəsinin 65 və 66-cı ayələrini verə bilərik.
  ُكنِّم نُكَي ن
إِ
اَو  ِ ْينَتَئِم ْاوُبِلْغَي  َنو ُرِبا َص  َنوُ ْشِع ْ ُكنِّم نُكَي نإِا ِلاَتِقْلا  َلَع َينِنِمْؤُمْلا  ِضِّرَح ُّ ِبَّانلا اَُّيأَ�  َي  
  َنوُهَقْفَي َّال ٌمْوَق ْمَُّانأَ�ِب ْاو ُرَفَك َنيِ َّالا َنِّم اًافْلأَ� ْاوُبِلْغَي ٌةَئِّم
“ Ey Peyğəmbər! Möminləri döyüşə qaldır. Əgər sizin aranızda iyirmi 
nəfər səbirli adam olsa, iki yüz ( kafirə) qalib gələr, əgər aranızda yüz nəfər 
olsa kafirlərdən mininə üstün gələr, çünki onlar anlamaz camaatdır” 
120
 
ِ ْينَتَئِم ْاوُبِلْغَي ٌةَرِبا َص ٌةَئِّم  ُكنِّم نُكَي نإِاَف اًافْعَض ْ ُكيِف َّانأَ� َِلَعَو ْ ُكنَع ُّللا  َفَّافَخ َنآلا   
  َنيِرِبا َّاصلا َعَم  ُ ّللاَو ِ ّللا  ِنْذ
إِ
ِب  ِ ْينَفْلأَ� ْاوُبِلْغَي  ٌفْلأَ�  ْ ُكنِّم نُكَي ن
إِ
اَو 
“İndi isə Allah (vəziyyəti) sizin üçün yüngülləşdirmişdir. O bilir ki, 
sizdə zəiflik vardır. Əgər içərinizdə yüz səbirli adam olsa, onlar iki yüz 
adama qalib gələrlər. Əgər sizdən min nəfər olsa, Allahın izni ilə iki min 
nəfərə qalib gələr. Axı Allah səbr edənlərlədir.”
121
İlk ayədə “iyirmi”və “ yüz” kimi veilən rəqəmlər, ikinci ayədə 
yüz” və “min” kimi verilmişdir. Alimlər də burdan yola çıxaraq 
ikinci ayənin birinci ayəni nəsx etdiyi nəticəsinə gəlmişlər. Ancaq 
nəsxi  qəbul  etməyənlər  müsəlmanların  əsri-səadəttən  sonra  say 
baxımından  çoxaldıqlarını,  keyfiyyət  baxımından  isə  azaldığını, 
119  Müslim, Rəda, 24.
120  Ənfal, 8/65
121  Ənfal, 8/ 66

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
106
buna görə də müsəlmanların güclü olduqları zaman birinci ayə ilə, 
bu gücə sahib olmadıqları zaman isə ikinci ayə ilə əməl etmələrinin 
lazım olduğunu söyləmişdirlər. 
  Nəsxin bu növünə Bəqərə surəsinin 234 və 240-cı ayələri də 
misal göstərilir. Belə ki, 240-cı ayədə qadınların iddət müddəti bir il, 
234-cü ayədə isə dörd ay on gün olaraq göstərilir və 234-cü ayənin 
240-cı ayəni nəsx etdiyi bildirilir. Lakin nəsxi qəbul etməyənlər 240-
cı ayədəki bir il müddəti, qadının istəyinə bağlı olaraq ərinin evində 
qala biləcəyi müddət, digər ayədəkinin isə qalma məcburiyyətində 
olduğu müddət kimi açıqlamışlar. 
Nəsx  mövzusunda  bir  çox  əsər  qələmə  alınmışdır  ki,  Əbu 
Übeyd  əl-Qasım  İbn  Səllamın  (vəfatı-224/838)  “ən-Nasix  və-l  mən-
sux”, Məkki İbn Əbu Talibin (vəfatı-437/1045) “əl-Ecaz fi nasixil-Qu-
ran  və  mənsuxuhi”  və  Mustafa  Zeydin  “ən-Nəsx  fi  Quranil-  kərim” 
adlı əsərləri bunlardan bəziləridir.
C. Möhkəm və mütəşabeh ayələr
Mütəşabeh”, lüğətdə iki şeyin bir-birinə bənzəməsi mənasına 
gələn “təşabüh” məsdərindən törəmiş ismi-faildir. Məfhum olaraq 
da “nəyin qəsd olunduğu bilinməyən, izaha, təvilə ehtiyacı olan ayələr” 
deyə tərif edə bilərik. Ayələrin möhkəm və mütəşabehliyi mövzu-
sunda Quranda bu ayələr keçir:
1. Hud surəsini 1-ci ayəsində belə buyurulur:
ٍيِبَخ ٍيمِكَح  ْن َُّال نِم  ْتَل ِّصُف َّا ُث ُهُت َيآ�  ْتَ ِكْحأُ�  ٌباَتِك رَلا
  “Əlif,  ləm,  ra  (bu)  elə  bir  kitabdır  ki,  ayələri  hikmət  sahibi  və  hər 
şeydən  xəbəri  olan  (Allah)  tərəfindən  möhkəm  təsbit  edilmiş,  sonra  isə 
müfəssəl  aydınlaşdırılmışdır”.  Bu  ayəyə  görə  Quran  başdan  sona 
qədər möhkəm ayələrdən ibarətdir.

QURAN ELMLƏRİ
107
2. Zümər surəsinin 23-cü 
 َ ِناَثَّام اًا ِبا َشَتُّم  ًاباَتِك  ِثيِدَحْلا  َن َسْحأَ� َلَّازَن  ُ َّاللا
Allah  sözün  ən  gözəlini  (Quranı)  ayələri  bir-birinə  bənzəyən, 
hökmləri qarşılıqlı (cəza – mükafat) olan kitab şəklində nazil etmişdir.... 
ayəsinə görə isə Quran tamamilə mütəşabehdir.
3. Ali İmran surəsinin 7-ci 
ُوُه  ِباَتِكْلا ُّمأُ� َّانُه  ٌتاَ َكْحُّم  ٌت َيآ� ُهْنِم  َباَتِكْلا  َكْيَلَع َلَزنأَ�  َيِ َّالا  ٌتاَ ِبا َشَتُم رَخأُ�َو
 “Kitabı sənə nazil edən Odur. Orada qəti mənalı (möhkəm) ayələr 
vardır  ki,  onlar  Kitabın  əsasıdır.  Başqa  ayələr  isə  oxşar  mənalıdır 
(mütəşabehdir)...”  ayəsinə  görə  isə  Quran  ayələrinin  bir  qismi 
möhkəm, digər bir qismi isə mütəşabehdir.
İlk  baxışda  burada  bir  ziddiyətin  olduğu  qənaətinə  vararıq. 
Ancaq diqqətlə incələdikdə görərik ki, Hud surəsindəki “möhkəm” 
sözü pozulmaqdan uzaq, sağlam və sonsuz hikmətləri ehtiva etmək 
mənasını daşıyır.
Quranın  başdan  sona  qədər  mütəşabeh  olduğunu  göstərən 
Zümər  surəsinin  -23cü  ayəsi  də  ayələrin  bəlağət,  fəsahət  və  ecaz 
yönləri ilə bir-birinə bənzədikləri mənasındadır. Ali İmran surəsinin 
-7ci ayəsinə gəlincə, bu ayə termin mənasında Quranın bir hissəsinin 
möhkəm, bir hissəsinin də mütəşabeh olduğunu ifadə edir. 
1. Mütəşabehin növləri
Şatıbi (vəfatı-790/1388) mütəşabehləri iki qismə ayırır: mütləq 
mütəşabehlər və izafi mütəşabehlər.
a. Mütləq mütəşabehlər
Bu  mütəşabehlərin  mahiyyətini  yalnız Allah-təala  bilir.  Bəşər 
ağlı bunu idrak etməkdən acizdir. Bu mütəşabehlərin başında “hü-

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
108
rufu müqəttəə” gəlir. Bundan başqa Allahın sifətləri, axirət xəbərləri, 
ruh”, “sur”, “dabbətül-ərz”, “ərş”, “kürsi”, “lövhi –məhfuz” və s. kimi 
ifadələr də mütəşabehlərin bu növünə daxildir.
1. Ruh
(Ya Rəsulum!) Səndən ruh (ruhun mahiyyəti və keyfiyyəti) haqqında 
soruşarlar. De: “Ruh Rəbbimin əmrindədir. (Allahın əmri ilə yaradılmış-
dır). Sizə (bu barədə) yalnız cüzi (az) bir bilik verilmişdir!”
122
 ayəsində 
keçən ruhun mahiyyəti haqqında məlumatımız olmadığı kimi, bu-
rada ruhdan qəsd olunan mənanın Quranmı, Cəbrailmi, Quranın 
vəhy olunuş şəklimi, yoxsa bədənlərə həyat verən ruhmu olduğu-
nu də bilmirik.
2. Sur
Quranın  on  ayəsində  “sur”  kəlməsi  keçir.  Sur  kəlməsinin  də 
mahiyyəti bilinmir. Müfəssirlər, surun ceyran və ya başqa heyvan-
ların buynuzlarından hazırlanan və güclü səs çıxaran boru olduğu-
nu söyləmişlər.
Qurani-kərim  nə  surun  mahiyyəti  haqqında,  nə  də  surun  ilk 
dəfə nə zaman çalınacağı və surun hər dəfə çalınması müddətinin 
nə qədər olacağı barədə məlumat vermir. Bu barədə gələn rəvayətlər 
israili rəvayətlərdir. Ona görə də sur mütləq mütəşabehlərdən he-
sab olunur.
3. Dəbbətul-ərz
Onlara deyilən söz yerinə yetdiyi (qiyamət yaxınlaşdığı) zaman on-
lar üçün yerdən (möminlərlə kafirləri xüsusi nişanla bir-birlərindən ayı-
ran) bir heyvan çıxardarıq ki, onlarla danışıb (Bizim adımızdan): “İnsan-
lar  ayələrimizə  inanmırdılar!”  –  deyər  ayəsində
123
  qiyamətdən  öncə 
122  İsra, 17/85
123  Nəml, 27/82

QURAN ELMLƏRİ
109
yerdən bir heyvanın çıxarılacağı bildirilir. “Dəbbətul-ərz” adlı bu 
heyvanın  necə  bir  heyvan  olduğu,  böyüklüyü,  harda,  nə  zaman, 
necə  ortaya  çıxarılacağı  barədə  müxtəlif  görüşlər  vardır.  Lakin 
bu barədə söylənənlərin heç birisi Nəml surəsinin 82-ci ayəsində 
yoxdur. Hədislərdə də bu heyvan haqqında müxtəlif rəvayətlər ke-
çir. Buna görə də bu kəlmə də mütaşabeh kəlmə hesab olunur.
b. İzafi mütəşabehlər
Bunlar  alimlərin  izah  etməyə,  təvil  etməyə  səy  göstərdikləri 
mütəşabehlər olub öz içərisində iki yerə ayrılır: Ləfzi mütəşabehlər 
və mənəvi mütəşabehlər.
Ləfzi mütəşabehlər də qərib və müştərk sözlər olmaq üzrə iki 
qismə  ayrılır.  Əbəsə  surəsinin  31-ci  ayəsindəki  “əbbən”  kəlməsi 
qərib sözlərə misal verilə bilər. Müştərək sözlərə gəlincə Quranda 
bəzi sözlər vardır ki, bunlar birdən çox mənaya gəlir. Buna misal 
olaraq Saffat surəsindəki “yəmin” sözünü verə bilərik. Bu söz “sağ 
əl”, “qüvvət” və “and” kimi müxtəlif mənalarda işlədilir.
Mənəvi  mütəşabehlər  ayələrin  mənalarında  olur.  Bu  ayələrin 
mənaları açıq olmadığı üçün bunlar bir çox mənaya gələ bilər. Al-
lahın varlığına və qüdrətinə işarə edən ayələrlə kainat haqqındakı 
bəzi həqiqətləri dilə gətirən ayələr mənəvi mütəşabihlərə daxildir.
Aşağıdakı:
Birinin suyu çox şirin, digərininki isə olduqca şor (acı) olan iki dənizi 
qovuşduran, aralarında (bir-birinə qarışmamaq üçün) maneə və keçilməz 
sədd qoyan Odur!
124
 
(Suları şirin və acı olan) iki dənizi O qovuşdurdu (bir-birinə qovuş-
maq üçün açıb buraxdı).Amma onların arasında maneə vardır, bir-birinə 
qatışmazlar  (özləri  üçün  müəyyən  edilmiş  həddi  aşmazlar)
125
  ayələri 
124  Furqan, 25/53
125  Rəhman, 55/19-20

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
110
mənəvi mütəşabehə misal göstərilə bilər. Bu ayələrdə keçən və şirin 
su ilə acı suyun qarışmasına mane olan səddi Təbəri, Razi, İbn Kəsir 
və Əlmalılı Həmdi Yazır iki dəniz arasındakı “quru” və ya “Allahın 
öz qüdrətindən yaratdığı sədd” şəklində izah etmişlər. Halbuki son 
elmi araşdırmalar bu iki su kütləsinin bir-birinə qarışmasına mane 
olan şey, iki dəniz arasındakı “su əngəli”dir. Bunu ilk dəfə fransız 
dənizçisi Kapitan Kusto Cəbəllütariq boğazında kəşf etmişdir. 
Zariyat  surəsinin  47-ci  ayəsində  Allah-təala  belə  buyurur:    
 
َنوُع ِسوُمَل   َّان
إِ
اَو  ٍدْيأَ�ِب  اَهاَنْيَنَب  ءاَم َّاسلاَو
  “Biz  səmanı  qüdrətimizlə  qurduq.  Biz  onu 
genişləndiririk”.
Əvvəlki  əsrlərdə  yaşamış  müfəssirlər  bu  ayədəki  “musiun” 
kəlməsini  Allahın  qüdrətinin  və  məxluqata  verdiyi  ruzinin 
genişlədilməsi  kimi  izah  etdikləri  halda  günümüz  alimləri  eyni 
ayənin kainatın genişləməsi teoriyasına işarə etdiyini söyləyirlər.
2. Mütəşabeh ayələrin Quranda yer almasının hikmətləri
Mütəşabeh  ayələrin  Quranda  yer  almasının  hikmətlərini  belə 
sıralamaq olar:
a. Bunlar insanlar üçün bir imtahan vasitəsidir. Çünki bu ayələr 
insanın qeybə olan imanının ölçüsünü göstərər. 
b. İnsan nə qədər bilgili və qabiliyyətli olsa da bu ayələr ona 
onun acizliyini və cəhalətini göstərir, Allahın qüdrətini dərk etdirir.
c. Mütəşabeh ayələr sayəsində Quranı əzbərləmək və mühafizə 
etmək asanlaşmışdır. Belə ki, əgər bu ayələrdəki mənalar geniş bir 
şəkildə ələ alınsaydı o zaman Quran bir çox cilddən ibarət olardı və 
onu əzbərləmək çox çətinləşərdi.
d. Bu ayələr insanın zehni inkişafını artırır və onu düşünməyə 
sövq edir.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   18




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə