Dərs vəsaiti Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin 27



Yüklə 2 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə3/18
tarix10.12.2016
ölçüsü2 Mb.
növüDərs
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   18

ĠĢ üçün lazımdır: heyvan, 50 ml-lik stəkan, çöp dəstəsi, içə-
risinə  muncuq  salınmış  kolba,  cərrahi  alətlər,  tənzif,  sınaq 
şüşələri, qıf. 
ĠĢin  gediĢi.  Stəkana  və  içərisinə  şüşə  muncuq  salınmış  kol-
baya heyvanın vadaci venasından qan alınır. Kolbadakı qan 10-15 
dəqiqə  sürətlə  çalxalanır.  Stəkandakı  qan  isə  çöp  dəstəsi  ilə 
qarışdırılır. Əmələ gələn fibrin lifləri muncuqlara və çöp dəstəsinə 
dolaşır.  Kolbadakı  və  stəkandakı  qan  tənzifdən  süzülür  və  alınan 
qan fibrinsiz olur. 

31 
Əgər  fibrinsiz  qan  saxlanarsa,  o  laxtalanmır,  ancaq  onun 
formalı elementləri qabın dibinə çökür, üst qatda isə qanın zərdabı 
qalır. 
 
 
Laboratoriya iĢi 13. 
 Müxtəlif Ģəraitdə qanın laxtalanma  sürətinin təyini. 
 
Müxtəlif  faktorlar  qanın  laxtalanma  sürətinə  təsir  göstərir. 
Qanın laxtalanmasına təsir göstərən faktorlar iki qrupa ayrılır. 
1.Qanın laxtalanmasını ləngidən faktorlar.  Bu qrupa avitami-
noz  K,  mühitinin  temperaturunun  aşağı  olması  və  s.  aiddir.  Bəzi 
maddələr  qanın  laxtalanma  xassəsini  tam  itirir.  Heparin  qara 
ciyərdə,  ağ  ciyərlərdə,  əzələdə  sintez  olunur  və  qanın  təbii  əks 
laxtalandırıcı sistemdir. Limon turşusunun natrium duzu (natrium 
sitrat) da qanın laxtalanmasını tam itirir.  
2.  Qanın  laxtalanmasını  sürətləndirən  faktorlar.  Bu  qrup 
faktorlara  zədələnmiş  damarın  səthinin  nahamar  olması,  mühitin 
temperaturunun yüksək olması, qıcıqlar və s. aiddir. 
 
Şəkil 9 . Qаnın lаxtаlаnmаsı 
 

32 
ĠĢ  üçün  lazımdır:  sınaq  şüşələri,  limon  turşusunun  natrium 
duzunun 5%-li məhlulu, içərisində buz, qar və isti su olan stəkan-
lar,  su  termometri,  qan  almaq  üçün  steril  iynə,  yod,  heyvan,  saat 
şüşəsi. 
ĠĢin gediĢi. Beş ədəd saat şüşəsi nömrələnir.1 №-li saat şüşəsi 
içərisində  buz  və  ya  qar  olan  stəkanın  üzərinə  qoyulur,  2  №-li  - 
otaq  temperaturunda  saxlanılır,  3  №-li  -  içərisində  isti  su  (37-40 
C
0
)  olan  stəkanın  üzərinə  qoyulur,  4  №-li  -  saat  şüşəsinin  çökək 
tərəfinə 1-2 damcı 5%-li limon turşusunun natrium duzu məhlulu 
tökülür,  5№-li  saat  şüşəsinin  içərisinə  isə  nazik  parafin  qatı  çə-
kilir. 4 və 5 №-li şüşələr otaq temperaturunda saxlanır. Saat şüşə-
lərinin hər birinə heyvanın damarından 2-3 damcı qan əlavə edilir. 
Qanın  saat  şüşələri  üzərinə  alınması  vaxtı  ilə  onun  laxtalan-
ması arasında keçən vaxt hesablanır (saat şüşəsini əydikdə  damcı 
hərəkət etməsə qan laxtalanmışdır). Nəticə dəftərə qeyd olunur. 
 
 
 
MÖVZU: QANAXMALAR, ONLARIN TƏSNIFATI VƏ 
ILK YARDIM. 
 
Qanın, qan damarlarından xaricə çıxmasına qanaxma deyilir. 
Orqanizmdə olan qanın 1/3 -2/3 hissəsinin itirilməsi ölümə səbəb 
olur. Bütün qanaxmalar iki böyük qrupa bölünür: 
 1.Qan  damarlarının  divarının  bütövlüyünün  görünməyən 
şəkildə pozulması nəticəsində baş verən qanaxmalar. 
2.Qan  damarlarının  divarının  bütövlüyünün  görünən  şəkildə 
pozulması nəticəsində olan qanaxmalar. 
Birinci  qrup  qanaxmalara  səbəb  qan  damarlarının  divarının 
keçiriciliyinin  pozulmasıdır.  Damarların  divarının  anatomik  bü-
tövlüyünün pozulması irinli infeksiyalar, iltihablar, şişlər, nekroz-
lar zamanı baş verir və  nəticədə qanaxma olur. Orqanizmin pato-
loji vəziyyətində (avitaminoz, sepsis, intoksikasiya) qan damarla-
rının  divarının  keçiriciliyi  pozulur  və  qanın  formalı  elementləri 
damardan yumşaq toxumalara çıxır. 

33 
İkinci  qrup  qan  axmalar,  orqan  və  toxumalara  mexaniki 
təsirlər  nəticəsində  baş  verir  (müharibələrdə  yaralanma,  təbii 
fəlakətlər, avtomobil qəzaları, cərrahi əməliyyatlar və s.). 
İri  və  orta  mənfəzli  arteriyalardan  qanaxmalar  zamanı  ilk 
yardım məqsədi ilə birinci növbədə qanaxma dayandırılmalıdır. 
Zədənləmiş  damarın  anatomik  quruluşundan,  fizioloji 
xüsusiyyətindən asılı olaraq bir neçə növ qanaxma vardır: 
 
1. Arterial qanaxma. 
 
2. Venoz qanaxma
 
3. Qarışıq qanaxma 
 
4. Kapillyar qanaxma. 
 
5. Parenximatoz qanaxma. 
Arterial  qanaxma  zamanı  qan  al  qırmızı  rəngdə  olur  və 
damardan fontan şəkildə çıxır. Qanın itirilmə intensivliyi zədələn-
miş damarın həcmindən və yaranın xarakterindən asılıdır. Arterial 
qanaxma  həyat  üçün  qorxuludur,  ona  görə  ki,  az  müddətdə  çox 
miqdar qan itirilir. 
Venoz qanaxma zamanı qan yaradan tədricən axır. Qan tünd 
rəngli  olur.  Ürəyə  yaxın  iri  venalar  zədələndikdə  həyat  üçün 
qorxuludur. 
Kapillyar qanaxma – eyni vaxtda dərinin, selikli qişaların və 
əzələnin zədələnməsi nəticəsində baş verir. Kapillyar qanaxmada 
qan  yaranın  bütün  səthinə  yayılır.  Sadə  və  ya  yüngül  sıxıcı  sarğı 
qan axıntısını dayandırır. 
Parenximatoz qanaxma – qara ciyər, böyrəklərin və dalağın 
zədələnməsi zamanı baş verir. 
Qanın  hara  axmasından  asılı  olaraq  xarici,  daxili  və  gizli 
qanaxmalar vardır. 
Xarici  qanaxma  qanın  damardan  xarici  mühitə  axmasına 
deyilir.  Bu  növ  qanaxmanın  diaqnozu  çətin  olmur.  Xarici  qan-
axma ən çox ətrafların, başın və boyunun zədələnməsi zamanı baş 
verir. 

34 
Daxili  qanaxma  qanın  təbii  boşluqlara  (kəllə,  qarın,  döş), 
boşluqlu  orqanların  daxilinə  (mədə,  bağırsaqlar)  və  ətraf 
toxumalara axmasıdır. 
Döş  boşluğuna  qanaxma  döş  qəfəsinin,  ürəyin,  iri  qan 
damarlarının, ağciyərlərin zədələnməsi zamanı baş verir. 
Qarın  boşluğuna  qanaxma  isə  qarın  divarının  və  qarın 
boşluğu orqanlarının zədələnməsi nəticəsində baş verir. 
Daxili  qanaxmanın  diaqnozu  ümumi  əlamətlərə  əsasən 
qoyulur:  dəri  örtüyünün  ağarması,  qan  təzyiqinin  aşağı  düşməsi, 
ürək  vurğularının  sayının  artması  (taxikardiya),  nəbzin  zəif 
olması, qanda hemoqlоbinin (HB) miqdarının azalması və s. 
Gizli  qanaxmaların  diaqnozu  çətin  olmaqla,  orqanizmdə 
zəiflik, tez yorulma, müvazinətin pozulması, yuxulu vəziyyət və s. 
müşahidə olunur. 
Mədənin  boşluğuna  axmış  qan  kofe  rəngində  olur,  səbəb 
mədə  şirəsinin  tərkibində  olan  xlorid  turşusunun  (HCl) 
hemoqlоbinə təsiri ilə əlaqədardır. 
Vaxtdan asılı olaraq birinci və ikinci qanaxmalar olur. Birinci 
qanaxma yaralanma zamanı olur. İkinci qanaxma yaralanmadan 3-
5 gün, bəzən 10-15 gün sonra ola bilir. Səbəb yarada metal parça-
sının  qalması,  sınmış  sümüyün  qan  damarını  zədələməsi,  irinli 
yara əmələ gəlməsidir. 
Ona  görə  də  birinci  cərrahi  işləmə  zamanı  yara  yaxşı 
təmizlənməli,  çirklənmədən  qorunmalı,  antibakterial  preparat-
lardan  (dərmanlardan)  düzgün  istifadə  edilməli,  aseptika  və 
antiseptika qaydalarına ciddi riayət edilməlidir. 
Ümumiyyətlə, аğırlıq dərəcəsinə görə qan itirmənin  üç növü 
аyırd еdilir: 
1. Yüngül dərəcəli qan itirmə 
2. Orta dərəcəli qan itirmə 
3. Ağır dərəcəli qan itirmə 
Yüngül  dərəcəli  qan  itirmə  –  damar  sistemində  dövran  edən 
qanın  təxminən  10-15%-nin  itirilməsidir.  Bu  növ  qan  itirməni 
orqanizm  yüngül  keçirir.  Klinik  əlamətlər  kəskin  nəzərə  çarpmır. 

35 
Belə  ki,  nəbz  bir  qədər  artır,  dəri  örtüyü  zəif  ağarır,  zəiflik 
müşahidə  olunur.  Qan  təzyiqi  normanın  aşağı  səviyyəsinə  qədər 
azalır  (insanda  100/70  -100/60  mm.c.st.),  eyni  zamanda  eritro-
sitlərin və hemoqlоbinin miqdarı da normaya nisbətən dəyişir. 
Orqanizm  tərəfindən  yüngül  qan  itirmə  tez  və  asan  bərpa 
olunur.  Depo  qanı  və  sümük  iliyində  qanın  formalı  elementlərin 
əmələ gəlməsinin sürətlənməsi hesabına itirilmiş qanın həcmi 1-2 
sutka müddətində bərpa olunur. 
Orta dərəcəli  qan itirmə  -  dövranda olan qanın həcminin  15-
20% azalmasıdır. Bu növ qan itirmədə orqanizmdə kəskin funksi-
onal  dəyişikliklər  baş  verir.  Nəticədə  kəskin  kliniki  əlamətlər 
əmələ  gəlir:  dəri  örtüyünün  görünən  selikli  qişaların  ağarması, 
soyuq tər ifrazi, susuzluq, zəiflik, bəzən qıc olma, nəbzin artması, 
qan  təzyiqinin  aşağı  düşməsi  (insanda  90/60  mm.c.st.),  eritro-
sitlərin  və  hemoqlоbinin  miqdarının  azalması.  İtirilmiş  qanın  bir 
litrə qədəri qanın yenidən paylanması hesabına bərpa olunur. Belə 
ki,  qan  dəridən,  dərialtı  toxumalardan,  əzələlərdən  və  sair  orqan-
lardan  həyat  üçün  vacib  olan  orqanlara  (beyinə,  ürəyə,  ağciyər-
lərə)  daxil  olur.  İlk  yardım  məqsədi  ilə  bu  zaman  qan  əvəzedi-
cilərindən istifadə etmək olar. 
Qan  əvəzedicilərinə  quru  plazma  (izotonik  natrium-xlor  – 
NaCl məhlulunda həll edilib istifadə olunur), eritrosit, leykosit və 
trombosit kütləsi aiddir. 
İnsan çox qаn itirdikdə ona müalicə məqsədi ilə 0,9%-li NaCl 
məhlulu vurmaq olar. 
Ağır  dərəcəli  qan  axma  –  dövranda  olan  qanın  20-30%-dən 
çoxunun  itirliməsidir.  Ağır  dərəcəli  qan  axma  zamanı  insanlarda 
müvazinət itir, arterial maksimal təzyiq 70-80 mm.c st qədər aşağı 
düşür, hemoqlobinin və eritrositlərin miqdarı kəskin azalır.  
Çoxlu  qanitirmə  zamanı  ilk  yardım  əsas  iki  istiqamətdə 
aparılmalıdır:  
1. Qan axıntısını dayandırmaq. 
2. İtirilmiş qanı bərpa etmək. 
Qanaxmalar zamanı ilk yardımın mərhələləri: 

36 
1. Qan axıntısını müvəqqəti dayandırmaq.  
2. Xəstəyə lazımı şərait yaratmaq. 
3. Xəstəni təcili müalicə müəssəsinə aparmaq. 
Qan  axmanın  müvəqqəti  dayandırılması  (sarğı  qoymaq,  da-
marı sıxmaq, jqut qoymaq, ətrafı oynaqdan bükmək və s.) xəstəni 
müalicə müəssəsinə aparmağa imkan verir. 
Qanaxmanı  daimi  dayandırmaq  üçün  mexaniki  (yarada 
damarın hər iki ucunu tikmək), fiziki (yüksək temperaturun təsiri, 
aşağı temperaturun təsiri - 0
0
 C yaxın, yüksək enerjinin istifadəsi – 
lazer, dağlama), kimyəvi (kimyəvi maddələrdən istifadə edilməsi, 
selikli  qişaya  adrenalin  sürətmək  və  s.)  və  bioloji  üsullardan 
istifadə olunur. 
Qanaxmanın  daimi  dayandırılması  üçün  xüsusi  şərait  və 
lazımi  dərman  preparatları  lazımdır.  Ona  görə  də  qanaxmanın 
daimi dayandırılması üçün tədbirlər ancaq müalicə müəssələrində 
aparılır. 
İnsanda burun qanaxması – burunun, baş beyinin zədələnməsi 
nəticəsində  olur.  Xəstəyə  sakitlik  təmin  olunmaqla,  buruna  buz, 
qar  və  yaxud  soyuq  su  ilə  isladılmış  tampon  qoyulur.  Burun 
boşluğuna  adrenalin  ilə  isladılmış  tampon  qoymaq  və  xəstənin 
burun  qanadlarını  barmaq  ilə  sıxmaq  da  olar.  Diş  çəkilən  zaman 
qanaxmanı  dayandırmaq  üçün  çəkilən  dişin  yerinə  tampon 
qoyulur.  Xarici  qulaq  keçəcəyinin  və  baş  beyinin  zədələnməsi 
zamanı  qulaqdan  qanaxma  ola  bilir.  Bu  zaman  xəstə  sağlam 
qulağı  üzərində  uzadılır,  qulaq  keçəcəyinə  tənzif  qoyulur.  Daxili 
qanaxmalar  zamanı  xəstəyə  tam  sakitlik  verilməklə  qan  axan 
mahiyəyə buz, qar və soyuq kompres qoyulur. CaCl
2
, K vitamini 
(vikasol),  C  vitamini,  disinon  məhlulları  vurmaq  olar.  İlk 
yardımdan sonra xəstə müalicə müəssəsinə aparılmalıdır. 
Ağciyərlər zədələndikdə, ağciyər vərəmi, şişlər zamanı ağci-
yərlərdən  qanaxma  olur.  Ürək  və  iri  qan  damarları  zədələndikdə 
də  döş  boşluğuna  qan  axır  (daxili  qanaxma).  Bu  zaman  dəri 
örtüyünün  kəskin  ağarması,  başın  hərlənməsi,  arterial  təzyiqin 

37 
aşağı düşməsi baş verir. İlk yardım məqsədi ilə xəstəni təmiz hava 
ilə təmin etməklə, döş qəfəsinə soyuq kompres qoymaq lazımdır. 
İnsanda  mədə  yarası,  mədənin  xərçəngi  zamanı  mədənin 
boşluğuna  qan  axır.  Bağırsaq  boşluğuna  da  qanaxma  ola  bilir. 
Xəstədə  qusma,  rəngin  ağarması,  zəiflik,  müvazinətin  itməsi, 
arterial təzyiqin aşaği düşməsi və sair əlamətlər baş verir. Qusma 
zamanı  xaric  olunan  qan  tünd  rəngli  (kofe  rəngli)  olur.  Döş 
boşluğuna qanaxmada qusma nəticəsində xaric olunan qanın rəngi 
al qırmızı olur. 
Qanın rənginin tünd və al qırmızı olması, qanda oksigenin və 
karbon  qazının  miqdarından  asılı  olmaqla  diaqnostikada  mühüm 
əhəmiyyətə malikdir. 
Qarın  boşluğuna  qanaxma  qarın  boşluğu  orqanlarının  zədə-
lənməsi  nəticəsində  baş  verir.  İlk  yardımdan  sonra  xəstə  insan 
müalicə  müəssəsinə  uzanıqlı  vəziyyətdə  aparılmalıdır.  İnsanların 
ehtiyyatlı və diqqətli olması qanaxmaların əsas profilaktikasıdır. 
1920-ci  ildə  Şimali  Amerikada  qanın  laxtalanma  xassəsinin 
pozulması  nəticəsində  iri  buynuzlu  heyvanlarda  kütləvi  ölüm 
qeydə  alınmışdır.  Uzun  müddət  qanın  laxtalanma  qabiliyətinin 
pozulması  səbəbini  aydınlaşdırmaq  üçün  mütəxəssislər  tədqiqat 
işləri aparmışlar. 
Aparılmış tədqiqatlar nəticəsində müəyyən olunmuşdur ki, bu 
xəstəliyin  (hemofiliya)  səbəbi  həmin  heyvanlara  keyfiyyətsiz 
yemlərin  verilməsidir.  Belə  ki,  çürümüş  və  kiflənmiş  yemlərdə 
əmələ gələn toksiki maddələr filoxinonu (K vitaminini) parçalayır, 
nəticədə qanın laxtalanma xassəsi pozulur. 
Heyvanların yem payına K vitamini ilə zəngin olan yonca, ot 
və  başqa  yemlər  əlavə  etdikdən  sonra  qanın  laxtalanma  xassəsi 
normallaşmış və heyvanlar arasında ölüm dayanmışdır. 
Qanın laxtalanma sistemi iki yarım sistemdən ibarətdir: 
1.Laxtalandırıcı sistem- bu sİstemə tromboplastin, protombin, 
trombin, fibrinogen və s. aiddir. 

38 
2.  Əks  laxtalandırıcı  sistem  –  bu  sistemə  antitromboplastin, 
antitrobinlər,  fibrinolitik  fermentlər  (fibrinolizin  və  ya  plazmin) 
aiddir. 
Normada  damar  daxilində  qan  laxtalanmır.  Ona  görə  ki,  üs-
tünlük  əks  laxtalandırıcı  sistemdə  olur.  Damarın  daxili  qışası  zə-
dələndikdə,  qana  yabancı  maddələr  düşdükdə,  qanda  trombosit-
lərin  dağılmasına  səbəb  olan  faktorlar  olduqda  qan  damar  daxi-
lində laxtalana bilər. 
 
 
Lаbоrаtоriyа iĢi 14.  
Eritrositlərin çökmə sürətinin (EÇS) təyini. 
Eritrositlərin  çökmə  sürəti  onların  bir-birinə  yapışma  tezli-
yindən  asılıdır.  Eritrositlər  bir-birinə  yapışan  zaman  ağırlaşaraq 
daha  tez  çökür.  Eritrositlərin  aqqlütinasiyası  (yapılması)  onların 
mənfi  yükünün  müsbətə  dəyişməsindən  asılıdır.  EÇS-nin  artması 
qanda  qlobulin  zülalının  artması  ilə  əlaqədardır.  Plazmanın 
qlobulini  və  fibrinogeni  müsbət  yüklüdür.  Qlobulin  qanda 
çoxalanda eritrositlərin mənfi yükünü neytralaşdırır. 
 Eritrositlərin  çökmə  sürəti,  qanın  iki  hissəyə  ayrılmasının 
göstəricisidir,  bu  şərtlə  ki,  qan  laxtalanma  prosesinə  uğramasın. 
Laxtalanmasının qarşısı alınmış qan sakit vəziyyətdə qalan zaman 
onun aşağı təbəqəsi xüsusi çəkisi ağır olan eritrositlərdən üst qatı 
isə maye hissəsindən - plazmadan ibarət olur. Deməli, qan iki his-
səyə  ayrılır.  Heyvanlarda  EÇS  оnlаrın  növündən,  cinsindən  və 
yaşından asılı olaraq müxtəlif olur (cədvəl 5). Atlarda, donuzlarda 
eritrositlər tez, iri buynuzlu heyvanlarda və qoyunlarda isə nisbə-
tən  yavaş  çökür.  Eritrositlərin  çökmə  sürətinin  təyini  diaqnostik 
əhəmiyyətə malikdir.  
Eritrositlərin  çökməsi  böyük  sərhəd  içərisində  tərəddüd  edə 
bilər.  Bu,  orqanizmin  vəziyyətindən  və  xüsusən  də  qanın  fiziki-
kimyəvi  xassəsindən  asılıdır.  Bİr  sıra  xəstəliklərdə  eritrosilərin 
çökməsi  sürətləndiyi  kimi  bəzən  yavaşıya  da  bilər.  Heyvanlarda 

39 
boğazlıq, xroniki iltihabi proseslər, yolxucu xəstəliklər (vərəm və 
s.) zamanı EÇS artır. 
Cədvəl 5.  
Müxtəlif heyvanlarda eritrositlərin çökmə sürəti (norma). 
Eritrositlərin mm-lə, çökmə sürəti 
Vaxt 
Atda 
Qaramalda 
Qoyunda  Donuzda 
İtdə  Dovşanda 
15 dəqiqə 
35 
0,15 
0,2 

0,2 

30 dəqiqə 
54 
0,35 
0,4 

0,9 
0,3 
45 dəqiqə 
58 
0,5 
0,6 

1,7 
0,9 
60 dəqiqə 
64 
0,7 
0,8 

2,5 
1,5 
 
Eritrositlərin  çökmə  sürətini  təyin  etmək  üçün,  ən  çox  Pan-
çenkovun mikro üsulundan istifadə edilir. Pançenkov cihazı ştativ 
üzərində bərkidilmiş kapillyar pipetlərdən ibarətdir (şəkil 10). 
Diametrləri  1  mm  olan  bu  kapillyarlar  0-dan  100-ə  qədər 
dərəcələrə bölünmüşdür. Cihazın kapillyarlarında iki işarə vardır. 
«K» işarəsi 0 bölgüsünün yanında, «R» işarəsi isə 50 bölgüsünün 
yanında  yerləşir.  Bu  işarələrdən  «K»  rus  dilində  «кровь»  (qan), 
«R» isə «раствор» (məhlul) mənasını verir. 
 
 
Şəkil 10. Еritrоsitlərin çökmə sürətini təyin еtmək üçün Pаnçеnkоv аpаrаtı.  
А- Pаnçеnkоv аppаrаtı kаpilyаrlа birlikdə; B- Nеvоdоv еritrоsеdiоmеtri 
 

40 
ĠĢ üçün lazımır: Pançenkov cihazı, 5%-li natrium-sitrat məh-
lulu,  saat  şüşəsi,  skаrifikаtоr,  spirt,  efir,  pambıq  və  təcrübə 
heyvanı. 
ĠĢin gediĢi. Cihazın pipetləri 5%-li natrium-sitrat məhlulu ilə 
yuyulur.  Sonra  natrium-sitrat  məhlulundan  pipetin  R  (50)  bölgü-
sünə  qədər  bir  dəfə  çəkilib  saat  şüşəsinə  tökülür.  Bundan  sonra 
həmin  pipetin  K  bölgüsünə  qədər  2  dəfə  qan  çəkilib  saat  şüşə-
sindəki  natirum-sitrat  məhlulunun  üzərinə  tökülür  və  həmin 
pipetin ucu ilə yaxşı qarışdırılır.  
Natrium-sitrat  məhlulu  ilə  qanın  qarışdırılma  nisbəti  1:4 
bərabər olur. Bu qarışığa sitrat qan deyilir. 
Pipetlər  “0”  bölgüsünə  qədər  sitrat  qanla  dondurulub  şaquli 
vəziyyətdə  ştativdə  bərkidilir.  Bir  saat  sonra  eritrositlərin  çökmə 
sürəti təyin edilir. 
 
 
Lаbоrаtоriyа iĢi 15.  
Qan plazmasınınvə zərdabının alınması. 
Qan maye  hissədən-  plazmadan və  formalı  elemetlərdən iba-
rətdir.  Plazma  və  formalı  elemetlərin  nisbəti  heyvanın  növündən 
yaşından  funksional  vəziyyətindən  və  bəzi  xəstəliklərdən  asılı 
olaraq dəyişir. 
ĠĢ üçün lazımdır: 5%-li natrium-sitrat məhlulu, kolba sentri-
fuqa, pipet, təzə qan, sınaq şüşələri və təcrübə heyvanı. 
IĢin gediĢi. Kolbaya 1 ml 5%-li natrium-sitrat məhlulu tökü-
lüb,  üzərinə  10  ml  təzə  qan  alınır  və  yaxşı  qarışdırılır.  Belə  qan 
sitrat  qan  adlanır.  Sitrat  qandan  bir  qədər  sınaq  şüşələrinə 
tökülüb sentrifuqada 15 dəqiqə fırladılır. Nəticədə qan iki hissəyə 
ayrılır.  Üst  qat  qanın  plazması,  alt  qat  isə  formalı  elementlərdən 
ibarət  olur.  Bu  qatların  ayrılmasına  səbəb  plazmaya  nisbətən 
formalı  elementlərin  xüsusi  çəkilərinin  ağır  olmasıdır.  Formalı 
elementlərə  baxdıqda,  onların  da  iki  təbəyə  ayrılmış  olduğu 
görünür.  Aşağı  təbəqəni  eritrositlər,  üst  nazik  təbəqəni  isə 

41 
leykositlər təşkil edir. Plazma  pipet vasitəsilə  çəkilərək  ayrı qaba 
toplanır. Plazma qanın 55-60%-ni formalı elemetlər isə 45-40%-ni 
təşkil  edir.  Deməli  qan  plazmadan  və  formalı  elementlərdən 
ibarətdir. Qanin plazmasının 90-92%-ni su, 8-10%-ni quru maddə 
təşkil  edir.  Qanın  formalı  elemetlərinə  eritrositlər,  leykositlər  və 
trombositlər aiddir. 
Zərdab  almaq  üçün  37
0
C  istilikdə  suya  salınmış  sınaq  şüşə-
sinə  qan  alınır  və  ağzı  tıxac  ilə  bağlanır.  Laxtalanmanı  sürətlən-
dirmək  üçün  qan  həmin  istilikdə  xeyli  saxlanılır.  Qan  laxtasının 
üzərində əmələ gələn şəffaf sarımtıl maye pipetlə çəkilib başqa bir 
sınaq  şüşəsinə  tökülür.  Bu  maye  qan  zərdabı  -serum  adlanır
Plazmanın  tərkibində  fibrinogen  zülalı  olur,  zərdabın  tərkibində 
isə olmur. Təcrübənin nəticəsi dəftərə qeyd olunur. 
 
 
Lаbоrаtоriyа iĢi 16.  
Qan qruplarının təyini. 
Qan  itirmə  zamanı  və  eləcə  də  bir  sıra  xəstəliklərdə  müalicə 
məqsədi  ilə  xəstələrə  qan  köçürülməsinin  böyük  əhəmiyyəti 
vardır.  Əvvəllər  bir  insandan  digərinə  qan  köçürmə  çox  vaxt 
xəstənin  ölməsi  ilə  nəticələnirdi.  Qan  köçürmə  zamanı  ölümün 
səbəbini 1901-ci ildə Avstraliya alimi Karl Landşteyner müəyyən 
etdi.  K.Landşteyner  (1868-1943)  qan  qruplarının  kəşfinə  görə 
1930-cu ildə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür. Ölümün səbəbi 
qanı  qəbul  edənin  plazması  ilə,  köçürülmüş  qanın  eritrositlərinin 
bir-birinə yapışması idi. 
Belə  hallarda  eritrositlər  yapışaraq  adı  gözlə  görünə  bilən 
komalar  əmələ  gətirir.  Bu  hala  eritrositlərin  aqqlütinləĢməsi 
(aqlütinasiya) deyilir.  
Hazırda  müəyyən  edilmişdir  ki,  eritrositlərin  aqqlütinləşmə-
sinin səbəbi donorla (qan verən) resipientin (qan qəbul edən) qan 
qruplarının bir-birinə uyğun gəlməməsidir. 

42 
Eritrositlərdə  aqqlütinləşən  maddə  (A  və  B  aqqlütinogenlər), 
plazmada isə (
 
- və β-aqqlütininlər) vardır. 
Əgər eritrositlərdə A aqqlütinogen və plazmada 
 
-aqqlütinin 
olsa,  o  zaman  bunların  rastlaşmasından  qanda  aqqlütinasiya  baş 
verəcəkdir.  Demək,  eritorsitlərində  A  aqqlütinogen  olan  qanın 
plazmasında 
 
-aqqlütinin,  eritorsitlərində  B  aqqlütinogen  olan 
qanın  plazmasında  isə  β-aqqlütinin  ola  bilməz.  Bu  amillərin 
olmasına  görə  insanda  qan  dörd  qrupa  bölünür.  İnsanların  40%-i 
birinci  qrupa,  39%-i  ikinci  qrupa,  15%-i  üçüncü  qrupa,  6%-i 
dördüncü  qrupa  mənsubdur.  Qanın  neçənci  qrup  olmasının,  оnun 
kəmiyyətinə,  keyfiyyətinə,  funksiyalarına  heç  bir  təsiri  yoxdur. 
Qanın  hansı  qrupa  mənsub  olması  insаnın  xasiyyətinə,  sağlam-
lığına,  qabiliyyətinə  də  təsir  göstərmir.Qanın  qruplara  ayrılması 
əsas qan köçürmədə əhəmiyyətə malikdir. Qan qrupları irsidir və 
insanın bütün ömrü boyu dəyişilməz qalır. 
İnsanda  qruplarda  olan  aqqlütinogen  və  aqqlütininlər  aşağı-
dakı cədvəldə (cədvəl 6) göstərilir.  
Cədvəl 6.  
Insаnlаrdа qаn qruplаrı. 
Qan qrupları 
Plazmada olan 
aqqlütinin 
Eritrositlərdə olan 
aqqlütinogen 
I (0) 
 
-, β- 
yoxdur 
II (A) 
β

III (B) 
 


IV (AB) 
Yoxdur 
AB 

Yüklə 2 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   18




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə