Dərs vəsaiti Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin 27



Yüklə 2 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə4/18
tarix10.12.2016
ölçüsü2 Mb.
növüDərs
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   18

 
Əgər donorla (qan verən) resipientin (qan qəbul edənin) qanı 
qarışdırıldıqda A aqqlütinogenlə 
 
-aqqlütinin və B aqqlütinogenlə 
β-aqqlütinin  rastlaşarsa,  o  zaman  aqqlütinasiya  reaksiyası  baş 
verər- eritrositlər komlaşar. 
Qan  köçürən  zaman  donorun  eritrositlərinin,  resipientin  isə 
zərdabının xassəsi nəzərə alınmalıdır (şəkil 11). Donorun zərdabı-
nın xassəsi nəzərə alınmır, ona görə ki, o resipentin qanı ilə qarış-
dıqda  hədsiz  dərəcədə  durulduğundan  öz  yapışdırıcı-  aqqlütinin-

43 
ləşdirici xassəsini İtirir. Qan qruplarını təyİn etmək üçün iki üsul 
vardır. Birinci vasitəli, ikinci isə vasitəsiz üsul adlanır.  
Laboratoriyalarda  vasitəsiz  üsuldan  ancaq  standart  zərdab 
olmadıqda istifadə edilir. Bu üsulla əşya şüşəsi üzərinə bir damcı 
10%-li natrium-sitrat məhlulu tökülür və bunun üzərinə bir damcı 
donorun  və  bir  damcı  da  resipentin  qanından  əlavə  edilir.  Əgər 
aqqlütinasiya baş verərsə, o zaman duru mayenin içərisində kom-
laşmış  eritrositlərin  olması  adi  gözlə  görünür.  Bu  üsul  ilə  ancaq 
həmin  heyvanların  qanının  bir-birinə  köçürülməsinin  mümkün 
olub-olmamasını təyin etmək olar. 
 
Şəkil 11. Qаn qruplаrının xаssələri 
 
Qanın  qruplarını  vasitəli  üsulla  təyin  etmək  üçün  II  və  III 
qrup qanın standart zərdablarından istifadə edilir. 
ĠĢ  üçün  lazımdır:  II,  III  qrup  standart  qan  zərdabı,  2  ədəd 
steril  şüşə  çubuq,  əşya  şüşəsİ, qan almaq  üçün  skаrifikаtоr,  spirt, 
efir, yod, 10%-li limon turşusunun natrium duzu məhlulu. 
ĠĢin gediĢi. Əşya şüşəsi üzərinə damcı ilə bir-birindən aralı II 
və  III  qrup  qan  zərdabı  tökülür.  Damcıların  dəyişik  düşməməsi 

44 
üçün şüşənin üzərində zərdabların qrupları qeyd olunur. Sonra adi 
qaydada insanın barmağından, atın isə qulağından qan alınır. Hər 
dəfə  təmiz  şüşə  çubuqla  azca  qan  götürülüb  standart  zərdabla 
qarışdırılır. 
Əgər  birinci  beş  dəqiqədə  qanla  zərdabın  qarışığında  hər  iki 
zərdabla  aqqlütinasiya  alınmazsa  bu  qan  I  –ci  qrupa  aid  olur. 
Nümunələrin hər ikisində aqqlütinasiya alınarsa bu qan IV qrupa, 
ancaq  III  qrup  zərdabla  aqqlütinasiya  olursa  qan  II  qrupa  aiddir. 
Əgər qan ancaq II qrup zərdabla aqqlütinasiya olursa III qrupa aid 
edilir. Təcübənin nəticəsi dəftərə yazılır. 
Qanı  I  (0)  qrupa  mənsub  olanlar  universal  donor  adlanırlar, 
yəni onların qanını bütün qruplara köçürmək olar. 
I  qrup qanda 
 
-  və β-  aqqlütininlər  olduğundan,  həmin  qana 
ancaq I qrup qanı köçürmək olar. 
IV qrup qanı olanlara universal resipient deyilir. Bu qrupun 
eritrositləri  qalan  qrupların  zərdabı  ilə  aqqlütininləşdirilir.  Buna 
görə də bu qan ancaq öz qrupuna köçürülə bilər. II və III qrup qan 
ancaq öz qruplarına və IV qrupa köçürülə bilər. Qanı isə ancaq öz 
qruplarından və I qrupdan ala bilər. 
Bir  orqanizmin  qanının  başqa  orqanizmə  köçürülməsinə 
qanın  transfuziyası  deyilir.  Müxtəlif  qruplar  arasında  qan 
transfuziyası aşağıdakı cədvələ (cədvəl 7) əsasən aparılır. 
Cədvəl 7.  
Müxtəlif qruplаr аrаsındа qаnın trаnsfuziyаsı. 
Plаzmа- 
аqlütini

Еritrоsitlər-аqlütnоgеn 
Qеyd 
I (0) 
II (А) 
III (B) 
IV 
(АB) 





«+» аqqlütinаsiyаnın 
оlmаsını göstərir 
«-» аqqlütinаsiyаnın 
оlmаmаsıdır 
II 




III 




IV 




 
Kənd  təsərrüfatı  heyvanlarının  və  quşların  eritrositlərində 
çoxlu  miqdar  aqqlütinogen  (antigen)  faktorlar  müəyyən  edil-
mişdir. 

45 
Hal-hazırda  heyvanlarda  aşağıda  göstərilən  qədər  aqqlüti-
nogen və qan qrupu sistemi müəyyən edilmişdir (cədvəl 8). 
Heyvandarlıqda qan qruplarının təyini:  heyvanını  mənşəyini, 
əslini təyin etmək üçün, eyni zamanda seleksİya üçün əsas verir. 
Ən yaxşı iri buynuzlu heyvanların qan qrupları öyrənilib. 
 
Cədvəl 8.  
Müxtəlif hеyvаnlаrdа qаn qruplаrının miqdаrı 
Heyvanın növü 
Aqqlütinogenlərin miqdarı 
Qan qruplarının miqdarı 
İri buynuzlu mal 
100 
12 
Donuz 
70 
16 
Qoyun 
30 

At 
30 

Camış 
15 

İt 
15 
11 
Toyuq 
60 
14 
Hind quşu 
12 

Balıq 
40 
14 
 
Qan köçürmə zamanı qan xəstəyə tədricən damcı-damcı vuru-
lur. Bu vaxt  donorun qanının plazmasında olan 
 
-  və β-  aqqlüti-
ninlər  resipiyentin  qanında  durulaşmağa  başlayır  və  nəticədə  öz 
yapışdırıcı xassəsini itirir. 
Orqanizmdə  olan  qanın  1/3-2/3  hissəsinin  itirilməsi  ölümə 
səbəb olur. Müalicəsi qan köçürmədir. 
Çoxlu  miqdar qan itirən insanın  taleyi  onun qohum  və dost-
larından asılıdır. Əgər dost və qohumlar müalicə məqsədi ilə qan 
versələr, xəstəni ölümdən xilas etmiş olarlar. Qan vermək - donor 
olmaq şərəfli işdir. 
Donorluq  orqanizmə  necə  təsir  göstərir?-  Dоnоrluğun 
zərərsiz və hətta xeyirli olduğu sübut edilmişdir. İnsanda təxminən 
5-6  litr  qan  olur.  Ondan  alınan  200-400  ml  qan  çox  tez  bərpa 
olunur. 

46 
Qan vermək –orqanizmin həyat fəaliyyətini yaxşılaşdırır, qan 
əmələ gətirən orqanların fəaliyyətini artırır.Orqanizm gümrahlaşır 
və s. 
Hazırda  respublikamızda  çoxlu  donorlar  vardır.  18  yaşından 
60 yaşa qədər sağlam insanlar donor ola bilərlər. 
Tacik  həkimi  Ibn  Sina  iki  it  üzərində  təcrübə  aparıb.  Birinci 
itdən müəyyən vaxtdan bir qan alıb. İkinci itdən isə qan almayıb. 
Müəyyən  vaxtdan  sonra  hər  iki  itin  qan  damarını  kəsib.  Nəticə 
olaraq qan alınmayan ikinci it tez ölüb. 
Hazırda qan köçürmə üçün qan ehtiyatı (qаn bаnkı) yaratmaq 
əsas problemlərdən biridir. 
 
 
MÖVZU: REZUS (pH) FAKTOR VƏ ONUN TƏYINI 
 
1940-ildə K.Landşteyner və İ.Viner insanlarin eritrositlərində 
daha  bir  aqqlütinogen  müəyyən  etmişlər.  Həmin  aqqlütinogeni 
Rezus-faktor adlandırmışlar. Aqqlütinogenin Rezus-faktor adlan-
masının  səbəbi  onun  birinci  dəfə  əntər  meymunun  (Macacus 
Rhesus) qanında tapılmasıdır. 
Alimlər  meymunun  qanını  dovşana  vurmuşlar  və  plazma  al-
mışlar. Həmin plazmada meymunun aqqlütinogeninə qarşı antinel 
(aqqlütinin)  müəyyən  edilmişdir.  Müəyyən  edilmiş  antitel  müa-
yinə  olunan  bir  çox  insanlarin  eritrositlərinin  aqqlütinasiyasına 
səbəb olmuşdur. 
Müəyyən olunub ki, insanlarin 86%-nin qanında Rezus-faktor 
vardır və həmin insanlar müsbət rezuslu (Rh+), 14%-nin qanında 
isə  rezus-faktor  yoxdur,  həmin  insanlar  isə  mənfi  rezuslu  (RH-) 
hesab olunurlar (şəkil 12). 
Müsbət  rezuslu  insanın  qanını  mənfi  rezuslu  insana  köçür-
dükdə  mənfi  rezuslu  insanda  rezus-antigenə  qarşı  spesifik  antitel 
əmələ  gəlir.  Əmələ  gəlmiş  həmin  antitel  illərlə  orqanizmdə  qala 
bilir.  Ona  görə  də  müsbət  rezuslu  qan  təkrarən  həmin  insana 

47 
(antitel  əmələ  gəlmiş)  vurularsa,  bu  zaman  eritrositlərin  aqqlü-
tinasiyası ola bilir. 
Deməli,  mənfi–rezuslu  insanın  qanina  təkrar,  müsbət  rezuslu 
insanın  qanı  vurulduqda  qan  qruplarinin  uyğun  olmasina  baxma-
yaraq  aqqlütinasiya  əmələ  gəlir.  Aqqlütinasiyanın  əmələ  gəlmə-
sinə  səbəb  mənfi  rezuslu  insanda  xüsusi  anti-rezus  aqqlütinin 
olmasıdır. 
 
Şəkil 12. Rеzus fаktоr 
 
 

48 
Müsbət  rezuslu  dölü  olan,  mənfi  rezuslu  analarada  rezus-
antitelin  əmələ  gəlməsinin  xüsusi  əhəmiyyəti vardır. Dölün  rezus 
–faktoru plasentadan (cift) diffuziya  yolu  ilə ananın  qanınа keçir 
və  xarakterik  antirezus  maddənin  yəni  antitelin  əmələ  gəlməsinə 
səbəb  olur.  Həmin  antirezus  maddə  plasenta  vasitəsi  ilə  dölün 
qanına  keçərək  aqqlütinasiyaya  və  həmçinin  onun  eritrositlərinin 
hemolizinə səbəb olur. Nəticədə uşaqda ağır hemolitik xəstəliklər 
baş verir. Əvvələr uşağın qanını təmiz dəyişdirməklə onu ölümdən 
xilas etmək mümkün olurdu. Hazırda tibb elminin müasir metod-
larlı ilə uşaqları müalİcə etmək asandır. 
Qаndа  rezus-faktoru  təyin  etmək  üçün  Rezus-2  cihazından 
(cihazda  standart  zərdablar  olur)  və  yа  stаndаrt  аntirеzuz  zərdа-
bındаn istifadə edilir.  
IĢ üçün lаzımdır: аntirеzus zərdаbı, əşyа şüşəsi, skаrifikаtоr, 
yоd. 
IĢin  gеdiĢi.  Rezus-faktorun  sadə  üsul  ilə  təyini:  Bir  damcı 
аntirеzus  zərdabı  əşyа  şüşəsinin  üzərinə  tökülür.  Sonra  onun 
üzərinə bir damcı yоxlаnılаn qan əlavə olunur və qarışdırılır. 3-5 
dəqiqədən sonra nəticə yoxlanır. Əgər aqqlütinasiya getmişsə, qan 
müsbət rezusludur (RH
+
), getməsə mənfi rezusludur (RH
-
).  
Hazırda  qan  köçürmə  zamanı  qan  qrupları  ilə  bərabər  rezus 
faktor da təyin olunur.  
 
 
Lаbоrаtоriyа iĢi 17.  
Faqositoz. 
Qanda çoxlu miqdardа leykositlər vardır. Onlar nüvəli, rəng-
siz  hüceyrələrdirlər.  Ölçüləri  eritrositlərə  nisbətən  çox  böyükdür, 
lakin  miqdarı  eritrositlərdən  azdır.  Quruluşunа  və  funksiyalarına 
görə  leykositlər  bir-birindən  fərqələnən  bir  neçə  növü  vardır. 
Faqositoz-orqanizmin  müdafiə  reaksiyasıdır.  Leykositlər  orqaniz-
mə daxil olmuş mikrobları udurlаr və həzm edirlər. Leykositlərin 
bu  xassəsini  1883-cü  ildə  rus  alımı  I.I.Meçnikov  kəşf  etmişdir. 

49 
Leykositlərin  mikrobları  və  bаşqа  yаd  mənşəli  zülаllаrı  məhf 
etməsi foqositoz adlanır.  
IĢ  üçün  lаzımdır:  kаrmin  bоyаsı,  həvəng,  şpiris,  qurbаğа, 
mikroskоp, əşyа şüşəsi, örtük şüşəsi. 
IĢin gеdiĢi. Karmin boyası fizioloji məhlul içərisində həvəgdə 
yaxşı  əzilir,  sonra  şprislə  qurbağanın  qarın  boşluğuna,  yaxud  bel 
limfatik kisəsinə yeridilir. 24 saatdan sonra həmin kisənin möhtə-
viyatından mikroskopik preparat hazırlanır. 
Mikroskop  altında  preparata  baxdıqda  leykositlərin  karmin 
boyasını udması müşahidə edilir. 
 
 
QAN DÖVRANI SĠSTEMĠ 
Qan dövranı sisteminin vəzifəsi hüceyrə və toxumların həyat 
fəaliyyəti  üçün  lazım  olan  qаnı  orqanizmin  bütün  nahiyyələrinə 
aparmaqdan ibarətdir. Qan  dövranı  sisteminə ürək, qan damarları 
və kapillyarlar aiddir (şəkil 13, 14, 15). Bu sistemin mərkəzi üzvü 
ürəkdir.  Ürək  eninə,  zolaqlı  əzələdən  təşkil  olunub.  Ürəyin 
fəaliyyətini öyrənmək üçün bir sıra üsullardan istifadə olunur. 
1.Auskultasiya.  
2.Rentgenoskopiya.  
3. Elektrokardioqrafiya- EKQ.  
4.Teleelektrokardioqrafiya –TEQ. 
5.Fonokardioqrafiya FKQ. 
6.Vektorelektrokardioqrafiya –VKQ və s. 
 
 
MÖVZÜ: ÜRƏYĠN FUNKSĠYASI VƏ ONUN 
MEXANĠZMĠ 
Orqanizmdə  qanın  hərəkətini  təmin  edən  əsas  оrqаn  ürəkdir. 
Ürəyin  funksiyası  onun  əzələlərinin  mütəmadi  olaraq  növbə  ilə 
yığılması və boşalması ilə əlaqədardır. 
Məşğələyə hazırlaşmaq üçün suallar: 

50 
1.
 
Ürək  fəaliyyəti  hansı  fаzalardan  ibarətdir  və  onların 
müddəti? 
2.
 
Ürək  fəaliyyətinin  fаzalarında  ürəyin  şöbələrinin  qanla 
dolması və qanın ürəkdə hərəkəti? 
3.
 
Ürək avtomatizmi və onu təmin edən amillər? 
4.
 
Ürəyin  müxtəlif  şöbələrinin  avtomatlıq  dərəcəsi  və  bunu 
hansı təcrübə ilə göstərmək olar? 
5.
 
Böyük və kiçik qan dövranları. 
 
 
Lаbоrаtоriyа iĢi 18. 
Qurbağanın ürək fəaliyyətinin qrafiki qeydi 
 
Quruluşuna  görə  qurbağanın  ürəyi  isti  qanlı  heyvaların 
ürəyindən fərqlənir. Qurbağada ürək 3 kameraladır - iki qulaqcıq, 
bir  mədəcik.  Bundan  başqa  boş  venaların  sağ  qulaqcığa  açıldığı 
yerdə venoz sinus vardır. 
Balıqlarda  ürək  iki  kameralıdır-yəni  qulaqcıqdan  və  mədə-
cikdən  ibarətdir.  Əvvəlcə  qan  qulaqcığa  daxil  olur,  sonra  mədə-
ciyə  keçir.  Mədəcikdən  qan  damarları  və  kapillyarlar  ilə  qan 
qəlsəməyə  gəlir,  orada  sudan  oksigeni  qəbul  edir,  karbon  qazını 
isə  ixrac  edir.  Kənd  təsərrüfatı  heyvanlarında  və  quşlarda  ürək 
dörd kameralıdır: iki qulaqcıq və iki mədəcikdən ibаrətdir. 
ĠĢ  üçün  lazımdır:  qurbağa,  kimoqraf,  kimoqrafda  yazmaq 
üçün  link  (qоl),  ürəyi  lingə  birləşdirmək  üçün  sapa  bağlanmış 
serfin (sıxıcı), universal ştativ, mantar lövhə, alətlər dəsti, sancaq, 
tənzif, dəsmal, qurbağa üçün Ringer məhlulu, göz pipeti.  
ĠĢin  gediĢi:  qurbağa  dekaptasiya  edilib  uzun  iynə  ilə  onuğa 
beyni  pozularaq  (2-ci  lаbоrаtоriyа  işinə  bax)  hərəkətsizləşdirilir. 
Arxası  üstə  mantar  lövhədə  təsbit  olunur,  ürək  nahiyyəsində  döş 
boşluğu  açılır,  ürək  perikarddan  azad  edilir.  Ürək  zirvəsindən 
serfinlə tutulur və ona bağlanmış sapla lingin  ara ucuna birləşdi-
rilir.  Ürəyin  arxa  hissəsini  perikarda  birləşdirən  bağ  (yüyən) 
kəsilir.  Lingin  perosu  kimoqrafın  silindiri  səthinə  toxundurulur. 

51 
Kimoqraf  işə  salınır  və  onun  silindri  üzərində  ürəyin  işi  yazılır. 
Alınan yazı kardioqram adlanır. 
Ürəyin  işini  müşаhidə  еdərkən  оnun  şöbələlrinin  аrdıcıl 
fəаliyyətinə diqqət еdiləmlidir. Nəticə dəftərdə qеyd оlunur. 
 
 
Şəkil 13. Qаn dövrаnının sxеmi. 
 

52 
 
Şəkil 14. Ürəkdə qаnın hərəkəti 
 
 
Şəkil 15. Ürəyin kоrоnаr dаmаrlаrı 
 

53 
Lаbоrаtоriyа iĢi 19.  
Ürək avtomatizmi və ona müxtəlif faktorların təsiri. 
 
Xaricdən  heç  bir  təsir  olmadan,  ürəyin  özündə  əmələ  gələn 
impulslarin  təsiri  altında  onun  ritmik  yığılmasına  ürək  avtoma-
tizmi  deyilir.  Ürəyin  nəqledici  sisteminə  -  sinus  düyünü,  Аşof-
tovar  düyünü,  Hiss  dəstəsi  və  Purkine  lifləri  aiddirlər  (şəkil  16). 
Ürəyin ritminin baş tənzimedicisi sinus düyünüdür. Ürəyin çəkisi 
orqanizmin ümumi çəkisindən asılıdır. Atlarda ürəyin çəkisi, onun 
çəkisinin  0,6-1%-ni  iri  buynuzlu  heyvanlarda  0,4-0,6%-ni, 
donuzlarda 0,3-0,4%-ni, itlərdə isə 0,6-1%-ni təşkil edir. 
 
 
Şəkil 16. Ürəyin nəql еdici sistеmi:  
1- Kis-Flеk - sinus düyünü; 2-Аşоf-Tаvаr-аtriоvеntrikulyаr düyünü;  
3- Hiss dəstələri; 4-His dəstəsinin аyаqlаrı; 5-Purkinе lifləri; 6-Bаxmаn dəstəsi 
 
ĠĢ üçün lazımdır: qurbağa, cərrahi alətlər, üç ədəd göz pipeti
buz,  isti  su,  saat  şüşəsi,  soyuqqanlı  üçün  ringer  məhlulu, 
termometr, 1%-li kalium xlorid və kalsium xlorid məhlulları. 
ĠĢin  gediĢi.  Qurbağa  (əvvəlki  təcrübədə  izah  edilən  qayda 
üzrə)  hərəkətsizləşdirilir.  Arxası  üstə  mantar  lövhədə  təsbit  olu-

54 
nur.  Ürəyin  üzəri  geniş  açılır.  Ürək  ehtiyatla  pinsetlə  tutulur  və 
qayçı  ilə  kəsilərək  saat  şüşəsindəki  ringer  məhlulunun  içərisinə 
qoyulur. 
Ürək  3-4  dəqiqə  otaq  temperaturunda  məhlulda  qaldıqdan 
sonra onun bir dəqiqə müddətində vurğuları sayılır. 
Sonra  içərisində  ürək  olan  saat  şüşəsi  isti  su  (28-30
0
C)  ilə 
dolu stəkanın üstünə qoyulur vurğuları sayılır. 
Saat  şüşəsindəki  ürək  içərisində  5-10
0
C  soyuq  su  olan 
stəkanın üstünə qoyulub 2-3 dəqiqə sonra ürək vurğuları sayılır. 
Saat  şüşəsindəki  ürək  2-3  dəqiqə  sonra  otaq  temperaturunda 
saxlandıqdan sonra ürək vurğuları yenə də sayılır. 
Ürək  olan  Ringer  məhluluna  1-2  damcı  kalsium  xlorid 
məhlulu əlavə edilir və ürək vurğuları bir dəqiqədə sayılır. 
Müxtəlif  faktorların  ürək  avtomatizminə  təsiri  analiz  edilir, 
nəticə çıxarılır və dəftərə yazılır. 
 
 
Lаbоrаtоriyа iĢi 20.  
Ġstiqanlı heyvanların təcrid edilmiĢ 
 ürəyi üzərində təcrübə  
Kənd  təsərrüfatı  heyvanlarında  və  dovçanda  ürək  4  kame-
ralıdır: iki qulaqcıq və iki mədəcİkdən ibarətdir. Ürəyin sağ və sol 
yarısı bir-birindən bütöv arakəsmə ilə ayrılır. Belə ki, sol qulaqcıq 
ilə  sağ  qulaqcıq  və  sol  mədəcik  ilə  sağ  mədəcik  arasında  heç  bir 
əlaqə yoxdur. 
ĠĢ üçün lazımdır: dovşan, yarma üçün cərrahi alətlər, aşağıda 
borusu olan 2-3 litrlik şüşə, spiralvari şüşə boru, su hamamı, spirt 
lampası,  T-formalı  şüşə  və  rezin  borular,  ürək  üçün  konyul, 
termometr,  Qofman  sıxacları,  pəncəvarı  sıxıcısı  olan  iki  ştativ, 
geniş  şüşə  biuret,  iki  ləyən,  hava  ötürmək  üçün  rezin  balon,  göz 
pipeti,  yazmaq  üçün  mаnivella,  kimoqraf,  Ringer-Lokk  məhlulu, 
adrenalın  (1:1000)  məhlulu,  asetilxloin  məhlulu  (1:1000),  1%-li 
KCl, CaCl
2
, şpris, inyeksiya iynəsi. 

55 
IĢin  gediĢi:  Təzəcə  öldürülmüş  dovşanın  ürəyi  kəsilib 
çıxarılır. Bu zaman aorta ürəkdən 3-4 sm kənardan kəsilməlidir. 
Ürək  içərisində  isti  fizioloji  məhlul  olan  ləyənə  qoyulur  və 
yüngülcə  massaj  etməklə  yuyulur.  Aortanın  ucuna  konyul  salınır 
və sapla bağlanır. Konyul ürəyə fizioloji məhlul verən şüşə qabla 
birləşdirilir. 
Ürəyə verilən məhlulun temperaturunun sabitliyi ciddi gözlə-
nilməlidir.  Ürəyin  zirvəsi  serfinlə  yazan  lingə  birləşdirilir  və 
kimoqraf üzərində kardioqram yazılır. 
Kardioqram  ürəyə  gedən  məhlulun  temperaturu  38
0
C  bir 
qədər  ondan  yuxarı  və  aşağı  olduqda,  eləcə  də  ürəyə  gedən 
məhlula adrenalin, asetilxolin, kalsium xlorid, kalium xlorid, əlavə 
edilərək  yazılır. Göstərilən faktorların ürək fəaliyyətinə necə təsir 
etməsi haqqında nəticə çıxarılır və dəftərə yazılır. 
Təcrübə üçün ət kombinatında kəsilən inəyin dölünün ürəyin-
dən də istifadə etmək olar.  
Müxtəlif  hеyvаnlаrdа  ürək  vurğulаrının  sаyı  аşаğıdаkı 
cədvəldə göstərilmişdir. 
Cədvəl 9.  
Müxtəlif hеyvаnlаrdа ürək vurğulаrının bir dəqiqədə sаyı 
Hеyvаnın növü 
Ürək 
vurğulаrının sаyı 
Hеyvаnın növü 
Ürək 
vurğulаrının sаyı 
Fil 
25-28 
Dоnuz 
60-80 
Аt 
24-42 
It 
70-80 
Dəvə 
32-52 
Dоvşаn 
120-140 
Cаmış 
60-80 
Tоyuq 
300-ə qədər 
Qаrаmаl 
50-80 
Оxuyаn quşlаr 
700-1000 
Dаvаr 
70-80 
 
 
 
 

56 
Lаbоrаtоriyа iĢi 21.  
Ürəyin nəqlеdici sistemi (Stannius təcrübəsi) 
 Ürək üç qаtdаn ibarətdir: 
1. Xarici qаt (epikarD);  
2. Orta qаt (mİokarD); 
3. Daxili qаt (endorkarD). 
Ürəyin  əsasında  epikard  ürək  kisəsinə  perikarda  keçir.  Pе-
rikаrd  ürəyi  və  оnun  iri  qаn  dаmаrlаrını  təsbit  еdərək  оnа  müəy-
yən  vəziyyət  vеrir,  diastola  zamanı  miokardı  çox  genişlənməyə 
qoymur.  Beləliklə,  ürəyin  diastоlik  dolmasının  tənzimində  iştirak 
edir. 
Refleksogen  zonadır.  Perikardda  ürəyin  işinin  tənzimində 
iştirak  edən  reseptorlar  vardır.  Perikardın  boşluğundakı  maye, 
ürəyi sürüşkən edərək onun hərəkətini asanlaşdırır. 
ĠĢ  üçün  lazımdır:  qurbağa,  mantar  lövhə,  alətlər  dəsti,  sap, 
qurbağa  üçün  ringer  məhlulu,  göz  pinseti,  sancaq,  serfin,  ling, 
universal ştativ. 
 
Şəkil 17. Strаnnius təcrübəsinin sxеmi 
 
ĠĢin  gediĢi.  Qurbağa  hərəkətsizləşdirilir  (18-ci  lаbоrаtоriyа 
işinə bax). Arxası üstə mantar lövhədə təsbit olunur. Döş və qarın 
boşluğu yarılaraq, ürəyin üzəri açılır. 
Ürək  zirvəsindən  sap  bağlanmış  serfinlə  lingə  birləşdirilir 
(şəkil 17). 

57 
Ürəyin  şöbələrinin:  venoz  cibciyin,  qulaqcıqların  və 
mədəciyin yığılmaları bir dəqiqə müddətində sayılır. 
Aortanın şaxələri altından sap keçirilib ürəkdən aşağıda ilgək 
salınır, ürək zirvəsindən tutulub aortanın üzərinə çevrilir. Salınmış 
ilgəyin  sapları  çəkilib  qulaqcıqlarla  venoz  cibcik  sərhədində 
möhkəm bağlanır. 
Buna Stanniusun birinci   liqaturası  (sapı)  deyilir.  1-ci  liqatu-
radan sonra ürək fəaliyyətində baş verən dəyişikliyə fikir verilir və 
ürəyin şöbələrinin yığılmaları sayılır. 
1-ci liqaturanı çıxarmadan qulaqcıqlarla mədəcik arasına 2-ci 
liqatura  salınır  və  1  dəqiqədə  ürəyin  şöbələrinin  yığılmaları 
sayılır. Nəticə çıxarılır. 
 
 
MÖVZU: ÜRƏK ƏZƏLƏSĠNĠN OYANMA  
VƏ NƏQL ETMƏ XASSƏSĠ 
Ürək  əzələsinin  oyanma,  yığılma,  oyanmаnı  nəql  etmə,  ref-
rakterlik,  avtomatizm  və  s.  xassələri  vardır.  Ürək  əzələsi  mexa-
niki,  kimyəvi,  termiki  və  elektrik  qıcıqlarına  qarşı  oyanır.  Ürək 
ona verilən qıcığa  yığılmalarla cavab  verir. Fizioloji təcrübələrdə 
ən  çox  elektrik  qıcığından  istifadə  olunur.  Bu  növ  qıcıq  canlı 
toxumanı  zədələmir,  təsir  qisa  olur  və  onun  dozasını  dəqiq  təyin 
etmək mümkün olur. 
Məşğələyə hazırlaşmaq üçün suallar: 
1. Ürək əzələsinin fizioloji xassələri. 
2. Ürək fəaliyyətində refrakter fazanın əhəmiyyəti. 
3. Ekstrasistola. 
4. Elektrokardioqram ürəyin hansı keyfiyyətini əks etdirir? 
5.  Elektrokardioqram  hansı  elementlərdən  təşkil  olunur  və 
ürək tskli əsasında necə yaranır? 
6.  Elektrokardioqram  üzrə  ekstrasistolanı  necə  təyin  etmək 
olar? 
7.Teleektrokardioqrafiya  və  fonokardioqrafiya  haqqında 
anlayış. 

58 
Lаbоrаtоriyа iĢi 22. 
Ürəyin refrakter dövrü. Ekstrasistola 
ĠĢ  üçün  lazımdır:  qurbağa,  cərrahi  alətlər,  kimoqraf,  ştativ, 
induksion cihaz və ya elektrostimulyator, mantar lövhə, yazı lingi, 
serfin, soyuqqanlılаr üçün Ringer məhlulu, sancaqlar, göz pipeti. 
ĠĢin gediĢi. Qurbağa (18-ci lаbоrаtоriyа işində olduğu qayda 
üzrə) hərəklətsizləşdirilir, mantar lövhə üzərində arxası üstə təsbit 
edilir. 
Ürək  zirvəsindən  serfinlə  tutulur  və  sapla  yazan  lingə 
bitləşdirilir.  İnduksion  cihazın  elektrodları  ürəyin  mədəciyinin 
üzərinə  qoyulur  (elektrodların  hərəkət  etməməsi  üçün  metal 
çəngəllə qurbağanın yaxınlığına tıxac taxtaya bərkidilir). 
Kimoqarfın barabanı üzərində ürəyin yazısı alınır. 
Dövrə  ürəyə  induksion  cərəyandan  tək  impuls  göndərmək 
üçün düzəldilir. İnduksion cərəyanın elə bir həddi tapılır ki, ancaq 
elektrik dövrəsi açılan zaman oyanmayа səbəb olsun. 
İnduksion  cərəyanın  dövrəsini  qapamaq  və  açmaqla  ürək 
sistola  dövründə  və  diastolanın  başlanğıcında  qıcıqlandırılır.  Bu 
hallarda  da  ürək  yığılmalarının  kimoqrafın  üzərində  yazısı  alınır. 
Ürək induksion cərəyanla qıcıqlanan zaman ona cavab olaraq ürək 
tsiklinin  hansı  dövründə  ekstrasistola  müşahidə  edildiyi 
müəyyənləşdirilir. Nəticə dəftərə yazılır.  
 

Yüklə 2 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   18




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə