Dərs vəsaiti Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin 27



Yüklə 2 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə7/18
tarix10.12.2016
ölçüsü2 Mb.
növüDərs
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   18

Misal. Analiz üçün 100 ml alveolyar hava götürülüb, karbon 
qazının udulmasından sonra 95 ml hava qalmışdır. Deməli 100 ml 
havadan  5  ml  karbon  qazının  payına  düşür.  Yəni  müayinə  edilən 
havada karbon qazının miqdarı 5% təşkil edir. 
Oksigenin udulmasından sonra 81 ml hava qalmışdır. Deməli, 
oksigenin  payına  100  ml  havadan  14  ml  düşür  (95-81=14),  yəni 
müayinə edilən havada оksigеnin miqdarı 14% təşkil edir. 

85 
HƏZM 
MÖVZU: AĞIZ HƏZMĠ 
Ağız boşluğunda həzm prosesi üç mərhələdən ibarətdir: 
1.
 
Yemin qəbulu  
2.
 
Xüsusi ağız həzmi  
3.
 
Udma  
Ağız suyunun tərkibində su, üzvi və qeyri-üzvi maddələr var. 
Zəif  qələvi  reaksiyalı  mayedir.  Ağız  suyunun  tərkibində  olan 
amilaza  və  maltoza  fermentləri  karbohidratları  qlükozaya  qədər 
parçalayır. Ağız suyu yemi isladır, çeynəməni asanlaşdırır, udma-
nı  təmin  edir,  mədədə  HCl-u  nisbətən  neytrallaşdırır,  orqanizmin 
temperaturunun  nizamlanmasında  iştirak  edir  (itlərdə).  Bakte-
riosid təsirə malikdir. 
Həzm  fizioloji  prosesdir.  Mürəkkəb  quruluşlu  qida  maddələ-
rinin, sadə  birləşmələrə  çevrilərək orqanizm  tərəfindən mənimsə-
nilməsinə  həzm  deyilir.  Həzm  orqanlarının  motor  (hərəki), 
sekretor, sorma, ekskretor, hormonal və s. funkisiyaları vardır. 
Məşğələyə hazırlaşmaq üçün suallar: 
1. Orqanizm üçün həzmin əhəmiyyəti  
2. Həzm prosesini təmin edən faktorlar  
3. Həzmin növləri  
4. Həzm orqanlarının funksiyalаrı  
5. Ağız suyunun əhəmiyyəti və ifrazi mexanizmi  
6. Müxtəlif yemlərin qəbulu zamanı ağız suyunun miqdarı və 
tərkibi 
7.  Ağız  suyunun  fermentləri  və  onların  təsiri  üçün  optumal 
şərait  
8. Ağız suyunun ifrazının sinir və humoral tənzimi 
 

86 
Lаbоrаtоriyа iĢi 38.  
Ağız suyu fermentlərinin təsirinin öyrənilməsi 
Ağız suyunun tərkibində iki ferment vardır: 
1. Amilaza  
2. Maltoza  
Bu  fermentlər  karbohidratlara  təsir  göstərir.  Ağız  suyunun 
fermentləri zəif qələvi mühitdə, 37-40 dərəcədə temperaturda fəal 
olur. Ağız suyu üç cüt ağız suyu vəzilərinin məhsuludur. Bu vəzi-
lərə  qulaqdibi,  çənəaltı,  və  dilaltı  vəzilər  aiddir.  Bunlardan  əlavə 
ağız  boşluğuna  dilin,  yanağın  divarlarında  olan  xırda  vəzilər  də 
sekret  ifraz  edir.  Ağız  suyu  vəzilərinin  fəaliyyətini  itlər  üzərində 
I.P.Pavlov  və  D.L.Qlinski  öyrənmişdir.  Belə  ki,  alimlər  vəzin 
axarını xaricə çıxarmışlаr (şəkil 24). 
 
 
Şəkil 24. Аğız suyu sеkrеsiyаsının rеflеktоr tənziminin sxеmi:  
1-аğız bоşluğu rеsеptоrlаrı; 2-аffеrеnt sinir; 3-uzunsоv bеyindəki həzm 
mərkəzi; 4-pаrаsimpаtik sinir; 5-simpаtik sinir; 6-krаniаl bоyun düyünü;  
7-düyünsоnu simpаtik sinir; 8-аğız suyu vəzisi; 9-simpаtik mərkəzlər;  
10-bеyin qаbığındа görmə və аli həzm mərkəzləri аrаsındа şərti rеflеksin 
müvəqqəti əlаqəsi. 
 
Ağız  suyu  almaq  üçün  vəzin  axarına  metal  kapsula  da 
qoymaq olar. Bu üsul insanlardan аğız suyu almaq üçün daha çox 
istifadə olunur. 
Itlərdə  ağız  suyu  ifrazı  fasiləlidir.  Ağız  boşluğuna  yem  və 
yaxud  başqa  qıcıqlandırıcı  maddə  daxil  olduqda  ağız  suyu  ifraz 

87 
оlur.  Ifraz  olunan  ağız  suyunun  miqdarı  və  keyfiyyəti  qəbul 
edilmiş  yemin  növündən  və  xarakterindən  asılıdır.  Itdə  yumşaq 
çörəyə az, suxarıya isə çox ağız suyu ifraz olunur. Ağız suyunun 
99-99,4%-ni su, 0,6-1%-ni quru maddə təşkil edir. 
Ağız  suyu  yem  qəbulundan  1-3  saniyə  sonra  ifraz  olunmağa 
başlayır və yem qəbulunun axırına qədər davam edir. Atda, itdə və 
donuzda  ağız  suyu  ifrazı  fasiləlidir  -  ancaq  yem  qəbulu  zamanı 
ifraz olunur. Gövşəyən heyvanlarda isə fərqli olaraq ancaq qulaq 
dibi  vəzi  fasiləsiz şirə  ifraz edir. Heyvanlarda ağız suyu ifrazının 
xarakterik qıcığı yemdir. Ancaq qeyri yabançı maddələrə qarşı da 
ağız suyu ifraz olunur. Bu orqanizmin müdafiə refleksidir. 
Atın  ağız  suyunda  fermentlər  azdır.  Karbohidratlar  yemin 
tərkibində  olan  fermentlərin  hesabına  parçalanır.  Atda  sutka 
ərzində 40-litr ağız suyu ifraz olunur. 
Iri  buynuzlu  heyvanlarda  sutkada  -  90-190  litr, qoyunda  -  6-
10 litr ağız suyu ifraz olunur və tərkibində ferment olmur. 
Donuzda ağız suyu ifrazı fasiləli olmaqla, sutkada 15-litrə qə-
dər ifraz olunur. Donuzların ağız suyu qüvvətli amilolitik xassəyə 
malikdir. Onun tərkibində amilaza və maltаza fermentləri var. 
Bütün heyanlarda ağız boşluğunun divar vəziləri fasiləsiz şirə 
ifraz edir. 
Körpə  gövşəyən  heyvanlarda  südəmər  dövrdə  çənəaltı  və 
dilaltı  vəzilərin  sekresiyası  qulaqdibi  vəzə  nisbətən  üstün  olur. 
Ümumiyyətlə, südəmər dövrdə (bu vaxt buzovda mədə önləri fəа-
liyyətdə  olmur)  buzovda  qulaqdibi  vəzin  fəaliyyəti  çox  zəif  olur 
(demək  olar  ki,  ağız  suyu  ifraz  etmir).  Buzov  qarışıq  yemə  ke-
çəndə mədə önlərinin inkişafi ilə əlaqədar olaraq qulaqdibi vəzin 
ifraz  etdiyi  ağız  suyunun  miqdarı  və  qələviliyi  artır.  Digər 
vəzilərin şirə ifrazı dəyişmir. 
Gövşəyənlərdə  qulaqdibi  vəzin  fasiləsiz  sirə  ifrazına  səbəb 
mədə  önlərinin  reseptorlarından  vəzə  fasiləsiz  gələn  impulslarla 
onun  fasiləsiz  oyanmasıdır.  Ağız  həzminin  son  mərhələsi 
udmadır. 

88 
IĢ  üçün  lazımdır:  insanın  və  kənd  təsərrüfati  heyvanlarının 
ağız  suyu,  0,5%-li  bişmiş  nişasta  məhlulu,  Lyuqol  məhlulu  (100 
ml saf suda 2 qram kalium- yod və 1 qram yod həll edilir), 0,5%-li 
xlorid  turşusu  məhlulu,  10%-li  NаОN  məhlulu,  göy  lakmus  ka-
ğızı,  1%-li  CuSO
4
  məhlulu,  göz  pipetləri,  2  ml-lik  4  ədəd  pipet, 
ştativ, 14 ədəd sınaq şüşəsi, şüşə üçün karandaş, 38-40
0
C tempe-
raturada  istiliyi  olan  su  hamamı,  buz  və  ya  qar  (qabda),  spirt 
lampası, termometr və sairə. 
IĢin  gediĢi.  Iş  аşağıdakı  cədvəldə  göstərilən  sxem  üzrə 
aparılır (cədvəl 11). 
 
Cədvəl 11.  
Təcrübənin sxеmi 
S
ın
aq
  
şü
şə
si
n
in
.№
 
Şüşəyə tökülən maddə 
Təcrübənin şəraiti 
Nəticə 

2 ml insanın ağız suyu + 2 ml 
bişmiş nişasta 
1,2,3,4,5,6  N-li  sınaq 
şüşələri  10  dəqiqə  38-
40


temperaturda 
istiliyi 
olan 
su 
hamamında saxlanılır. 
 
Hamamın  temperaturu 
mütəmadi olaraq 
termometr 
ilə 
yoxlanılır. 
  
  
  
 

2 ml insanın qaynadılmış ağız 
suyu + 2 ml bişmiş nişasta 

2  ml  insanın  ağız  suyu  +  3-
4damcı  0,5%-li  xlorid  turşusu 
(turş  reaksiya  lakmus  kağızı 
ilə  təyin  edilir)  +  2  ml  bişmiş 
nişasta 

2  ml  donuzun  ağız  suyu  +  2 
ml bişmiş nişasta 

2  ml  atın  ağız  suyu  +  2ml 
bişmiş nişasta  

2  ml  gövşəyən  heyvanın  ağız 
suyu + 2ml bişmiş nişasta 

2  ml  donuzun  buzda  soyudul-
muş  ağız  suyu  +  2  ml  bişmiş 
nişasta 
7  N-li  sınaq  şüşəsi  10 
dəqiqə buzda saxlanılır 
 
 

89 
10  dəqiqədə  sonra  bütün  sınaq  şüşələri  su  hamamından  və 
buzdan çıxarılaraq ştativdə yerləşdirilir. Hər bir sınaq şüşəsındəki 
qarışıq  iki  bərabər  hissəyə  ayrılır  (eyni  №-li  sınaq  şüşəsinə).  Bir 
hissə  ilə  nişastaya,  digər  hissə  ilə  qlükozaya  qarşı  reaksiya 
qoyulur. 
Nişastaya  qarşı  reaksiya  -  sınaq  şüşəsinə  2-3  damcı  Lyuqol 
məhlulu  əlavə  edilir.  Göy  rəngin  alınması  nişastanın  olmasını, 
yəni оnun parçalanmadığını göstərir. 
Qlükozaya  qarşı  Trommer  reaksiyası  –  sınaq  şüşəsinə  onun 
içərisindəki  qarışığın  yarısı  qədər  10%-li  NaOH  məhlulu  tökülür 
və  həmin  sınaq  şüşəsinə  5  damcı  1%-li  mis  sulfat  məhlulu  əlavə 
edilir. Qarışıq spirt lampasında qızdırılır. Sarı narıncı rəngin alın-
ması həmin sınaq şüşəsində qlükozanın olmasını göstərir (şəkərin 
iştiraki ilə mis bir oksid əmələ gəlir). 
 
 
Lаbоrаtоriyа iĢi 39.  
Ġtdə müxtəlif yemlərə və yabancı  maddələrə 
 qarĢı ağız suyu ifrazı. 
İtlərdə  ağız  suyu  ifrazi  fasiləlidir.  Ağız  boşluğuna  yem  və 
digər  qıcıqlandırıcı  maddələr  daxil  olduqda  ifraz  olunur.  İfraz 
olunan  ağız  suyunun  tərkibi  və  miqdarı  qəbul  edilən  yemin 
xarakterindən  asılıdır.  Suxarıya  və  ət  tozuna  nisbətən  yumşaq 
çörəyə,  çiy  ətə  аz  miqdar  ağız  suyu  ifraz  olunur.  İtin  ağız 
boşluğuna,  qum,  turşu,  qələvi  və  başqa  qeyri  qida  maddələri 
düşdükdə ağız suyu ifrazı qüvvətlənir. 
ĠĢ üçün lazımdır: Qulaqyanı vəzi  fistulalı it, ağız suyu top-
lamaq üçün qıf, yem üçün qab, Mendeleyev  yapışqanı, spirt lam-
pası,  tənzif,  salfet,  iti  təsbit  etmək  üçün  dəzgah,  yem  və  yabancı 
qıcıqlar:  40  qram  ət,  10  qram  ət  tozu,  20  qram  çörək,  10  qram 
suxarı  tozu,  10  qram  islanmış  suxarı  tozu,  20  ml  0,5%-li  xlorid 
turşusu məhlulu, 10 ml su, 10 qram çay qumu. Yemlər əvvəlcədən 
hazırlanır və hər biri ayrılıqda qaba qoyulur. 

90 
ĠĢin gediĢi: 12 saat ac salanmış it dəzgaha çıxarılır. Ağız suyu 
toplamaq  üçün  Mendeleyev  yapışqanı  qulaqdibi  vəzin  xaricə 
çıxarılmış axarı üzərinə yapışdırılır. 
 
It növbə ilə müxtəlif yemlərlə yemləndirilir. 
Ət - 40 qram 
Ət tozu - 10 qr 
Çörək- 20 qr 
Suxarı tozu -10 qr 
Isladılmlış suxarı tozu- 10 qr 
Su-10 ml 
Yabancı qıcıqlandırıcılar: 
Çay qumu- 10 qr 
0,5 %-li HCI məhlulu -10 ml 
Hər  bir  yemlə  it  bir  dəqiqə  müddətində  yemləndirilir.  Ağız 
suyunun  sekresiyası  2  dəqiqə  müddətində  müşahidə  edilir.  İtin 
ağzı  açılır  və  10  qram  çay  qumu  tökülür.  Sonra  10  ml  0,5%-li 
xlorid turşusu məhlulu tökülür. Hər dəfə ağız suyunun sekresiyası 
yenə 2 dəqiqə müddətində müşahidə edilir. 
Ağız suyunun sekresiyasının həcmi metal qıfdan düşən dam-
cıların sayına görə təyin olunur. Tərübənin nəticəsi dəftərdə qeyd 
olunur və analiz edilir. 
 
 
MÖVZU: MƏDƏ VƏ BAĞIRSAQLARDA HƏZM. 
Mədə  şirəsi  rəngsiz,  turş  reaksiyalı,  şəffaf  mayedir.  Mədə 
şirəsinin tərkibində аşаğıdаkı fermentlər vаrdır:  
1.
 
Pensin  
2.
 
Ximozin 
3.
 
 Jelatinaza 
4.
 
 katepsin 
5.
 
 Lipaza. 
Məşğələyə hazırlaşmaq üçün suallar: 
1. Mədə şirəsinin tərkibi və xassəsi 
2. Xlorid turşusunun mədə və bağırsaq həzmində rolu 

91 
3. Mədəaltı vəzin şirəsinin tərkibi və xassəsi 
4. Ödün tərkibi və həzmdə əhəmiyyəti 
5. Mədə şirəsinin sekresiyasının fazaları və onun tənzimi 
6. Mədə möhtəviyyatının bağırsağa keçməsinin mexanizmi 
7. Qusma, onun mexanizmi və əhəmiyyəti 
8. Mədəaltı vəzin şirəsinin sekresiyasının tənzimi 
9. Mədəaltı vəzin şirəsinin həzmdə rolu 
10. Bağırsaq şirəsinin alınması üsulları 
11. Bаğırsаq şirəsinin fеrmеntləri 
12. Mədəаltı vəzin şirəsinin fеrmеntləri 
13. Işgənbədə həzm prоsеsi 
14. Аtlаrdа mədə həzmi 
15. Dоnuzdа mədə həzmi 
16. Аclığın və dоymаnın mеxаnizmi 
17. Mədənin mоtоr fəаliyyəti və оnun tənzimi 
18. Quşlаrdа həzmin xüsusiyyətləri 
Mədə (qaster) - həzm kanalının genişlənmiş hissəsi olub, qa-
rın  boşluğunda  yem  borusu  ilə  bağırsaqların  arasında  yerləşir. 
Kameralarının  sayına  görə  mədə  bir  kameralı  və  çox  kameralı 
olur. Ət yeyən heyanlarda, donuzdа, atda mədə bir kameralıdır. 
Gövşəyən heyanlarda mədə çox kameralıdır: 
1.
 
Işgənbə 
2.
 
Torcuq 
3.
 
 Kitabça 
4.
 
 Şirdan.  
Dəvədə mədə üç kameralıdır, onlarda kitabça olmur. 
Birinci  üç  kamera  mədə  önləri  adlanır.  Axırıncı  şöbə,  yəni 
şirdan əsil mədə hesab olunur. 
Mədə  həzminin  ümumi  qanunauyğunluqları  itlərin  üzərində 
xroniki təcrübələr ilə öyrənilmişdir. Mədənin sekretor funksiyasını 
eksperimental  olaraq,  birinci  dəfə  rus  cərrahı  V.A.Basov  və 
italyan  alimi  Blondlo  1842-ci  ildə  öyrənmişlər  (şəkil  28).  Onlar 
itin mədəsinə fistula qoymuşlar və bu üsul ilə mədə şirəsi almışlar, 
ancaq alınmış mədə şirəsi ağız suyu və qida ilə qarışıq olmuşdur. 

92 
İ.P.Pavlov qastroezofaqotomiya üsulu ilə itdən təmiz mədə şirəsi 
almışdır (şəkil 29). 
Ümumi mədədən təcrid olunmuş mədəcik üsulu ilə də təmiz 
mədə  şirəsi  alınmışdır.  Təcrid  olunmuş  mədəcik  əsas  mədənin 
sekretor  fəaliyyətini  tamamilə  özündə  əks  etdirir.  Qeyd  olunmuş 
üsullardan başqa mədə həzmini öyrənmək üçün rentgenoskopiya, 
radiotelometrik,  endoskopiya,  elektroqastroqrafiya  üsullarından 
geniş istifadə olunur. 
Həzmin fiziologiyası sahəsində apardığı elmi tədqiqatlara (20 
illik) görə İ.P.Pavlova Nobel mükafatı verilmişdir. 
Hazırda  həzmin  fiziologiyasını  öyrənmək  üçün  ağrısız 
üsullardan çox istifadə olunur. Bu üsullar insanların sağlamlığına 
zərər  yetirmədən,  geniş  tətbiq  edilir  (zondlama  üsulu  və  s.). 
İnsanda mədə qarın boşluğunun sol tərəfində yerləşir, tutumu 1,5-
3 litrdir. İnsanlarda mədə tək kameralıdır (şəkil 25). 
 
Şəkil 25.Insаndа mədənin quruluşu. 
 
Tək kameralı mədədə və gövşəyən heyvanların şirdanında üç 
zona vardır.  Kardial  zona  (mədə  girəcəyi),  fundal  zona (mədənin 
dibi),  pilorik  zona  (mədənin  çıxacağı  -  bağırsağa  keçən  hissə). 
Mədənin selikli qişasında üç tip hüceyrələrdən ibarət olan vəzilər 

93 
vardır. Bunlar əsas, örtük və əlavə hüceyrələrdir. Əsas hüeyrələrdə 
fermentlər,  örtük  hüceyerələrdə  xlorid  turşusu  (HCl),  əlavə 
hüceyerələrdə selik əmələ gəlir (şəkil 26). 
Mədə  şirəsi  rəngsiz,  şəffaf,  turş  reaksiyalı  mayedir.  Turş 
reaksiya mədə şirəsində xlorid turşusunun olması ilə təmin olunur. 
Mədə  şirəsinin  tərkibində  su,  üzvi  və  qeyri-üzvi  maddələr 
vardır.  Mədə  şirəsinin  qeyri-üzvi  hissəsini  əsas  xlorid  turşusu 
təşkil  edir.  Mədə  şirəsində  xlorid  turşusu  0,4-0,5%  olur.  Mədədə 
həzm normal temperaturda HCl-un iştiraki ilə gedir.  
Xlorid turşusu fermentləri fəallaşdırır, züllaları mədə şirəsinin 
fermentlərinin  təsirinə  hazırlayır  (denaturlaşdırır),  möhtəviyyatın 
mədədən  onikibarmaq  bağırsağa  keçməsini  təmin  edir  (pilorik 
refleksin  oyadıcısıdır),  mədəni  dezinfeksiya  edir,  mədənin  motor 
fəaliyyətini qüvvətləndirir. 
 
 
Şəkil 26. Аtdа (а) və dоnuzdа (b) mədə vəzilərinin yеrləşməsi sxеmi:  
1-yеm bоrusu; 2-kаrdiаl sаhə; 3-fundаl və 4-pilörik vəzilər;  
5-оnikibаrmаq bаğırsаq; 6-yеm bоrusu vəzisiz sаhə. 
 
Mədə  şirəsi  sərbəst  xlorid  turşusuna  malik  olduğu  üçün  о, 
bakteriosid və bakteriostatik təsirə malikdir. Müəyyən olunmuşdur 
ki, vəba xəstəliyinin törədicisi (mikroblar) mədə  şirəsinə düşdük-
dən  sonra  10-15  dəqiqə  müddətində  məhv  olur.  Nəticədə  mik-
roblar bağırsağa keçə bilmir. 

94 
Insanlarda və heyvanlarda bəzi xəstəliklər zamanı, mədə şirə-
sinin  tərkibində  xlorid  turşusunun  miqdarı  azalır.  Bu  da  mədədə 
gedən  həzm  prosesinin  surətinin  zəifləməsinə  səbəb  olur.  Avita-
minoz B

zamanı mədə şirəsində, xlorid turşusunun miqdarı xеyli 
azalır. 
Quşlаrdа  yеm  bоrusunun  оrtаsındа  gеnişlənmə  vаrdır  ki,  bu 
dа  çinаdаn  аdlаnır.  Bunlаrdа  iki  mədə  vаrdır:  vəzili  və  əzələli 
mədələr. Bundаn bаşqа quşlаrdа çənbər bаğırsаq оlmur (şəkil 27).  
 
Şəkil 27. Quşlаrdа həzmin xüsusiyyətləri: 1-yеm bоrusu; 2-çinаdаn;  
3-vəzli mədə; 4-əzələli mədə; 5-bоrulu vəzilər; 6-оnikibаrmаq bаğırsаq; 
7-mədəаltı vəzi; 8-qаrа ciyər; 9-kоr bаğırsаq; 10-klоаkа; 11-Fаbris kisəsi. 
 
Mədə şirəsinin tərkibində - pepsin, ximozin, jelatinaza, lipaza 
fermentləri vardır.  
Pepsin  turş  mühitdə  mürəkkəb  züllaları  sadə  züllalara  (albu-
moz  və  peptonlara)  qədər  parçalayır.  Onlar  isə  bağırsaqlarda 
mədəaltı  vəzin  və  bağırsaq  şirəsinin  fermentlərinin  təsirindən 
amin  turşularına  qədər  parçalanırlаr.  Pepsin  bütün  züllalara  eyni 
dərəcədə  təsir  göstərmir.  Belə  ki,  ətin  və  qanın  züllalarını, 
yumurta zülalına nisbətən tez parçalayır. 
Ximozin  fermenti  əsas  süd  zülalına  təsir  göstərir.  Südü 
laxtalandırır, südün kazeinogenini kazeinə çevirir. Bunun südəmər 
uşaqlar  və  körpə  heyanların  qidalanması  üçün  böyük  əhəmiyyəti 
vardır. 

95 
Jelatinaza proteolitik ferment olmaqla, jelatinə təsir edir. 
Lipaza  fermenti  yağları  qliserinə  və  yağ  turşularına  parça-
layır.  Mədə  şirəsində  karbohidratlara  təsir  göstərən  fermentlər 
yoxdur. 
Selik  mədənin  divarını  örtərək  onu  pepsinin  təsirindən, 
mexaniki və kimyəvi zədələnmələrdən qoruyur. 
Mədə  şirəsinin  miqdarı  və  onun  keyfiyyətcə  tərkibi  heyvana 
verilən  yemin  həcmindən  və  onun  keyfiyyətindən  asılı  olaraq 
dəyişilir.  İtlər  üzərində  aparılmış  təcrübələrə  əsasən  müəyyən 
olunmuşdur ki, ətə qarşı mədə şirəsi ifrazi - 5-6 saat, çörəyə qarşı 
-10 saat, südə qarşı - 6 saat davam edir. 
Insanda  qida  mədədə  5-8  saat,  yağlı  qida  qəbulu  zamanı  isə 
10 saat qalır. 
Mədə  şirəsinin  sekresiyasının  mexanizmini  itlər  üzərində 
İ.P.Pavlov öyrənib (şəkil 29).  İtdə mədə boş olanda fundal vəzilər 
şirə  ifraz  etmir.  Pilorik  vəzilər  fasiləsiz  şİrə  ifraz  edir.  Kənd 
təsərrüfatı heyvanlarında mədə şirəsi ifrazi fasiləsizdir. 
Mədə şirəsi ifrazi iki fazadan ibarətdir: 
1. Reflektor faza 
 2. Neyrokimyəvi faza 
Reflektor  faza  yalançı  yemləmə  təcrübəsi  ilə  itlər  üzərində 
öyrənilib.  
Yalançı yemləmədən 5-6 dəqiqə sonra mədə şirəsi İfraz olun-
mağa başlayır və 1-2 saat davam edir. Refleks qövsünün hissələri: 
1)Ağız  boşluğundakı  reseptorlar;  2)Afferent  sinir;  3)Həzm  mər-
kəzi  (uzunsov  beyində  yerləşir);  4)Efferent  sinir  (sekretor  sinir); 
5) Mədə vəziləri.  
Mədənin sekretor siniri azan sinirdir. Reflektor faza şərtsiz və 
şərti reflekslərdən ibarətdir. 
Fistuladan  it  hiss  etmədən  onun  mədəsinə  yem  qoysaq  30 
dəqiqədən  sonra  şirə  ifraz  olunur.  Yemin  tərkibindəki  kimyəvi 
maddələr  qana  sorulur,  qan  vasitəsilə  həzm  mərkəzini  oyadır  və 
şirə ifrazatina səbəb olur.  

96 
Neyrokimyəvi faza yem qəbulundan 30 dəqiqə sonra başlayır 
və  10  saata  qədər  davam  edir.  Rus  fizioloqu  Razenkov  həzm 
zamanı itdən 200 ml qan alıb, başqa ac itin qanına vurub. Bu qan 
köçürmə ac itdə mədə şirəsi sekresiyasına səbəb olub. 
Qastirin,  enteroqastirin,  histamin  mədə  şirəsinin  sekresiya-
sının  artırır.  Qastron,  enteroqastirоn,  adrenalin  mədə  şirəsinin 
sekresiyasını ləngidir. 
 
Şəkil 28. Itdən mədə şirəsinin аlınmаsı. 
 
 
Şəkil 29. Yаlаnçı yеmləmə təcrübəsi. 
 

97 
Kimyəvi  maddələr-  mədənin  sekretor  aparatına  öz  təsirini 
sinir  sistemi  ilə  göstərir.  Ona  görə  bu  faza  neyrokimyəvi  faza 
adlanır.  
Reflektor  fazada  ifraz  olunan  şirənin  turşuluğu  çox  olmaqla, 
qüvvətli  həzm  xassəsinə  malikdir.  Neyrokimyəvi  fazada  ifraz 
olunan  şirənin  turşuluğu  və  həzm  xassəsi  birinci  fazadakına 
nisbətən zəif olur.  
Xəstəliklə  əlaqədar  olaraq  mədənin  pirorik  hissəsinin 
kəsilməsi  zamanı,  mədə  şirəsinin  sekresiyasının  ikinci  fazası  ya 
zəifləyir və ya tam kəsilir. 
Mədənin  divarı  yaxşı  inkişaf  etmiş  saya  əzələdən  ibarətdir. 
Həmin əzələ üç istiqamətdə (uzununa, dairəvi, çəp) yerləşən liflər-
dən  ibarətdir.  Bu  əzələlərin  yığılması  mədənin  hərəkətini  təmin 
edir.  
Mədənin  motor  fəaliyyəti  sinir-humoral  sistem  ilə  tənzim 
olunur.  Mədənin  hərəkətini  tənzim  edən  mərkəz  uzunsov  və  orta 
beyində  yerləşir.  Bunlar  da  baş  beyinin  ali  şöbəsində  olan 
mərkəzə tabedir. 
Mədədə  olan  möhtəviyyatın  onikibarmaq  bağırsağa  keçməsi 
evakuasiya  adlanır.  Mədənin  pirorik  hissəsində  olan  reseptоrlar 
xlorid  turşusu  ilə  qıcıqlandıqda,  pirorik  sfinktor  açılır.  Mədənin 
əzələlərinin  yığılması  nəticəsində,  mədənin  boşluğunda  olan 
kütlənin bir hissəsi onikibarmaq bağırsağa keçir. Bu proses pilorik 
refleks adlanır. 
Qusma  orqanizmin  müdafiə  reaksiyasıdır.  Mədə-bağırsaq 
sisteminə düşmüş yabancı maddə orqanizmdən xaric olunur.  
Qusma  dilin  kökünün,  udlağın,  mədə-bağırsağın  selikli  qişa-
larının qıcıqlanması zamanı baş verir. Qusma bağırsaqların antipe-
ristaltik hərəkıtləri, mədə, qarın, döş əzələlərinin və diafraqmanın 
yığılması,  kardial  sfinktorun  açılması  və  qida  borusunun  antipe-
ristaltik  hərəkəti  nəticəsində  təmin  olunur.  Qusma  mərkəzi  uzun-
sov beyində yerləşir.  
 
 

98 
Lаbоrаtоriyа iĢi 40.  
Mədə Ģirəsinin zülala təsiri. 
ĠĢ  üçün  lazımdır:  Mədə  şirəsi,  fibrin,  ştativ,  4  ədəd  sınaq 
şüşəsi, su hamamı, göz pipetləri, 2 ml-lik 2 ədəd pipet, şüşə üçün 
karandaş,  termometr,  qırmızı  lakmus  kağızı,  pinset,  saat  şüşəsi, 
spirt  lampası,  su  üçün  fincan,  0,3%-li  mis  sulfat  məhlulu,10%-li 
NаOH  məhlulu,  0,5%-li  xlorid  turşusu  məhlulu,  10%-li  soda 
məhlulu. 
IĢin  gediĢi.  5  ədəd  sınaq  şüşəsi  nömrələnir  və  ştativdə 
yerləşdirilir. 
1№-li sınaq şüşəsinə 2 ml mədə şirəsi və kiçik parça (0,2 q) 
fibrin əlavə edilir. 
2 №-li sınaq şüşəsinə 2  ml qaynadılmış mədə şirəsi  tökülür, 
soyudulur və üzərinə kiçik parça fibrin əlavə edilir. 
3 №-li sınaq şüşəsinə 2 ml mədə şirəsi tökülür, üzərinə kiçik 
parça fibrin əlavə edilir. 
4  №-li  sınaq  şüşəsinə  2  ml  mədə  şirəsi  tökülür  və  onun 
üzərinə  3-4  damcı  10%-li  soda  məhlulu  (qələvi  reaksiya  alınana 
qədər lakmus kağızı ilə yoxlanır) və kiçik parça fibrin əlavə edilir. 
5 №-li sınaq şüşəsinə 2 ml 0,5%-li xlorid turşusu məhlulu və 
kiçik parça fibrin əlavə edilir. 
1,  2,  4,  5  №-li  sınaq  şüşələri  40  dəqiqə  müddətinə  38-40
0

temperaturda istiliyi olan su hamamına qoyulur. 
3 №-li sınaq şüşəsi 40 dəqiqə müddətinə stəkanda olan buza 
qoyulur. 
40 dəqiqədən sonra sınaq şüşələri su hamamından və buzdan 
çıxarılaraq,  zülalların  parçalanmasını  və  parçalanmamasını  təyin 
etmək biuret reaksiyası qoyulur. 
Bunun üçün hər bir sınaq şüşəsində olan qarışığın üzərinə ona 
bərabər miqdarda (2 ml) 10%-li NaOH məhlulu tökülür, çalxalanır 
və  üzərinə  3 damcı  0,3%-li mis  sulfat  məhlulu əlavə edilir. Zülal 
parçalanan sınaq şüşəsində cəhrayı, parçalanmayan sınaq şüşəsin-
də  isə  bənövşəyi  rəng  alınır.  Təcrübənin  nəticəsi  analiz  edilərək 
dəftərə yazılır. 
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   18




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə