Dərs vəsaiti Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin



Yüklə 1,42 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə8/9
tarix12.12.2016
ölçüsü1,42 Mb.
növüDərs
1   2   3   4   5   6   7   8   9

 
 
 

96 
 
AORTA QÖVSÜNÜN ANADANGƏLMƏ  
BURULMASI 
 
 
Aorta  qövsünün  anadangəlmə  burulması  (kinklinq,baklinq, 
aortanın  psevdokoarktasiyası)  –  anadangəlmə  qüsur  olub,damar 
divarının  patoloji  strukturu  zamanı  aorta  qövsünün  uzanması, 
burulması və əyilməsi ilə xarakterizə olunur. Damar sisteminin na-
dir  patologiyasıdır.1983-cü  ilə  qədər  150  hadisə  müşahidə  olun-
muşdur.  Aorta  qövsünün  əyilməsi  xəstələrin  əksəriyyətində                   
sol  yuxu  və  sol  körpücükaltı  arteriyalar  arasında  lokalizasiya 
olunur.  
Kliniki şəkli aortanın vəziyyətindən asılıdır: 
 I tip - qövsün uzanması və burulması;  
 II  tip  -  əvvəlki  dəyikliklərlə  yanaşı  aortanın  stenozunun 
(koarktasiya sindromu) birgə olması.  
Sakitlikdə  və  fiziki  yüklənmə  zamanı  təngnəfəslik,  ürəkdö-
yünmə  narahat  edir.  Baxma  zamanı  yuxu  arteriyalarının  pulsasi-
yasının  güclənməsi,  nəbzin  zəifləməsi  və  sol  qolda  arterial  təzyiqin 
aşağı  düşməsi  müşahidə  olunur.  Koarktasiya  sindromunda  aşağı 

97 
 
ətraflarda  arteriyaların  pulsasiyasının  və  arterial  təzyiqin  aşağı 
düşməsi olur.  
Ürək  nahiyəsində  və  sol  körpücükaltı  çuxurda  auskultasiya 
zamanı müxtəlif intensivlikdə sistolik küy təyin edilir.  
Rentgenoloji  tədqiqat  zamanı  düz  proyeksiyada  divararalığı 
kölgəliyin  genişlənməsi  və  aorta  qövsünün  yüksəkdə  dayanması 
(yuxarıya  və  sola  qabarma)  aşkarlanır.  İkinci  çəp  vəziyyətdə  əyilmə 
səbəbindən  qövsün  enən  aortaya  keçən  hissəsinin  deformasiya-
laşması görünür. Dupleks skannerləşmə zamanı aortanın ölçüsünü və 
qanaxının  pozulmasını  müəyyən  etmək  olur.  Diaqnoz  angioqrafiya 
zamanı təsdiq olunur.  
 Hipertenziya  və  aortanın  anevrizmasının  genişlənməsi  cərrahi 
müdaxiləyə göstərişdir.Cərrahi əməliyyat süni qan dövranı şəraitində 
və  ya  hipotermiya  vəziyyətində  aparılır.Əksər  xəstələrdə  aortanın 
protezləşməsi tələb olunur,bəzi hallarda isə aortanın müəyyən sahəsi 
rezeksiya edilir. 
 
 
 

98 
 
AORTANIN TRAVMATİK CIRILMASI 
 
 
 
 
Bütün  yaşlarda  ölüm  səbəbləri  arasında  III  sırada  yer  almaq-
dadır.  Toraks  travmaları,  bütün  travma  sonrası  ölümlərin  təxminən 
25%-ni  təşkil  edir.Travma  sonrası  meydana  çıxan  ölüm  hadisələrini 
Trunney zamanlama baxımından 3 qrupa bölmüşdür.  
1) Erkən ölüm hadisəsi: yaralanmanın olduğu yerdəki ölümlərdir. 
50% hallarda  bu zaman periodunda  itirilə  bilər.Bu dövrdəki ölümlərdə 
ümumiyyətlə,beyin  yaralanmaları  ürək,  böyük  damar  və  spinal  kord 
yaralanmaları və ya hava yolu obstruksiyasından sorumludur.  
2)  Qızıl  saat-bu  vaxt  əslində  1  saatdan  6  saata  qədər 
uzadılıb.30%  hallarda  bu  zaman  periodunda  olur.Bu  dövrdəki 
ölümlərdən  ümumiyyətlə,subdural  və  ya  epidural  hematoma, 
hemoperitoneum, hemotoraks və ya eksternal qanaxmalar ola bilər.  
3)  Son  dövr:  yaralanmadan  ortalama  10  gün  ilə  2  həftə 
sonrasındakı  dövrdür.Ölümlər,sepsis  və  ya  multiorqan  çatışmazlığı 
səbəbi ilə meydana çıxır.  
Travmatik  aorta  zədələnmələri  çox  vaxt  küt  travma  və  ya 
qurğuşun  və  bıçaq  kimi  deşici-kəsici  alət  yaralanmaları  sonrasında 

99 
 
meydana çıxır. Bu yaralanmaların  nəticəsində aortada kontuziyadan, 
intramural  hematoma,intimal  yırtıq,  yalançı  anevrizma  və  ya 
cırılmaya  qədər  bir  çox  təhdidedici  yaralar  meydana  gələ  bilər. 
Travmatik  aorta  cırılması,  ölümlə  nəticələnməsi  katastrofik  aorta 
patologiyaları  arasında  yer  alır.  Yol  qəzaları  nəticəsində  meydana 
çıxan  ölüm  səbəblərindən  birinci  sıradakı  beyin  travmalarını,ikinci 
sıradakı  travmatik  aorta  cırılması  izləyir.  Dunn  və  Villams  küt 
trvmaya  bağlı  olaraq  meydana  çıxan  aorta  cırılmalarında  yaşama 
şansının 20% olduğunu bildirmişlər.  
Aortanın  travmatik  cırılması-küt  travma  ilə  zədələnmə  olub, 
aorta  divarının  intimadan  adventisiyaya  qədər  bütün  qatlarının  cəlb 
olunması  ilə  müşayiət olunur.Aortanın travmatik cırılmasını  ilk dəfə 
1557-ci  ildə  Vezaliy  atdan  yıxılmış  xəstədə  təsvir  etmişdir.  1923-cü 
ildə  Rusiyada  Canelidze  qalxan  aortanın  dəlib  keçən  yaralanmaları 
zamanı  aortanın  travmatik  cırılması  hallarında  ilk  dəfə  aparılan  və 
müvəffəqiyyətlə nəticələnən əməliyyat haqqında məlumat vermişdir. 
Bununla  belə  sonrakı  təsvirlər  yalnız  XX  əsrin  50-ci  illərində 
meydana  çıxdı.Patomorfoloji 
müayinədə  aortanın  zədələnmə 
əlamətləri  dəqiq  təyin  olunur  və  bu  zaman  əsas  diqqət  travma  ilə 
ölüm  arasındakı  vaxt  nisbətinə  verilir.Yüksək  sürətli  avtomobillər 
əsrində aortanın travmatik zədələnmə halları daha da artmışdır.1936-
cı ildən 1942-ci ilə qədər olan dövrdə Strassman 7000-ə qədər meyit 
yarmış  və  onlardan  yalnız  51  halda  aortanın  travmatik  cırılması  baş 
vermişdir.Richens və həmkarları məlumat vermişlər ki, yol-nəqliyyat 
hadisələrində  ölən  613  nəfərin  21%-də  ölüm  aortanın  cırılması  ilə 
əlaqədar  olmuşdur.Bu  hadisələrdən  ölüm  halları  il  ərzində  ABŞ-da 
8000 nəfər təşkil edir.  
 Aortanın travmatik cırılması  maşın  və  motosikletlə  toqquşma, 
yüksəklikdən yıxılma,partlayış dalğasının zərbəsi,qatar və ya təyyarə 
qəzası,at  və  xizək  idmanı  ilə  məşğul  olma  zamanı  yaranan 
travmalarda baş verə bilər.Aortanın cırılması baş vermiş 144 xəstənin 
tədqiqatı  zamanı  Hunt  və  həmkarları  məlumat  vermişlər  ki,cırılma 
83%  halda  avtomobil  qəzası,  5%  hallarda  motosikletin  idarə  olun-
ması  zamanı  toqquşma  nəticəsində,  7%  hallarda  piyada  gəzinti 
zamanı,  2%  hallarda  yüksəklikdən  yıxılma  zamanı  baş  verir. 
Sonuncu  tədqiqatlara  əsasən  müəyyən  olunmuşdur  ki,  hətta  yandan 

100 
 
toqquşmalar  belə  20–40%  hallarda  aortanın  cırılması  ilə  nəticələnir. 
Yandan  toqquşmalar  zamanı  köndələn  təsir  aorta  qövsünün  distal 
hissəsinin  kiçik  əyriliyi  nahiyəsində  hissəvi  cırılmaya  səbəb  olur. 
Qoruyucu  yastıqçalar  və  kəmərlər  bu  növ  təsirdən  qorunmanı  təmin 
etmir.  Daha  çox  deformasiyaya  məruz  qalan  nahiyə  boyun 
nahiyəsində  (harada  ki,  nisbi  hərəkətli  döş  aortası  qövsə  birləşir  və 
həmçinin arterial bağlar birləşir) aortanın cırılması 80–95 % hallarda 
baş verir .  
Aortanın  qalxan  hissəsinin  cırılması  zamanı  baş  verən  ölüm 
hadisələrində  bu  nahiyə  10-20%  hallarda,cərrahiyyə  müdaxilələri 
zamanı  isə  5%  hallarda  təsvir  edilmişdir.Ölüm  halları  törətmə 
tezliyinə  görə  digər  zədələnən  şöbələrə  aortanın  distal  şöbəsi(12 
%),infrarenal  seqment  (5%)  aiddir.Bir  sıra  mənbələrdə  aortanın 
cırılmasının  çoxsaylı  nahiyələri  təsvir  edilir.Aortanın  travmasının 
mexanizmini  izah  etmək  üçün  müxtəlif  nəzəriyyələr  təklif 
olunmuşdur.Aortanın  zədələnməsini  törədən  bir  neçə  mexanizmi 
birləşdirmək mümkündür.  
Cırılmanın mexanizmləri: 
Aortanın travmatik zədələnməsinin təsnifatı: 
 İntimal qanaxma; 
 Cırılma və intimal qanaxma; 
 Medial cırılma; 
 Aortanın tam cırılması; 
 Yalançı anevrizmanın əmələ gəlməsi; 
 Aorta ətrafı qanaxma.  
İntimal  qanaxma  zamanı  endotelial  qat  zədələnməyə  bilər, 
endotelin  və  daxili  elastik  membranın  cırılması  da  mümkündür. 
İntima  və  medianın  zədələnməsindən  sonra  yalançı  anevrizmaların 
baş  verməsi  mümkündür.Miləbənzər  anevrizmalar  köndələn  kəsikdə 
bütün  divarı  əhatə  edə  sirkulyar  travmalarda  meydana  çıxır,yalnız 
divarın  bir  hissəsi  cəlb  olunan  hissəvi  zədələnmələrdə  məhdud 
qabarmalar  meydana  çıxır.Periaortal  qanaxmalar  zədələnmənin 
növündən  asılı  olmayaraq  baş  verir.Aortanın  tam  cırılması  (o 
cümlədən  adventisiyanın)  sürətli  ölüm  törədir.Cırılma  nahiyəsində 
anevrizma və okklüziyanın  yaranması ölüm  hallarının  baş verməsini 
ertələyə bilər.  

101 
 
Zədələnmənin  ağırlıq  dərəcəsinə  baxmayaraq  travma  parlaq 
kliniki  təzahürlərlə  müşayiət  olunmaya  bilər,buna  görə  də  döş 
şöbəsinin  xarici  travma  əlamətlərinin  olub-olmamasından  asılı 
olmayaraq  yüksək  sürətli  toqquşmalar  nəticəsində  zədə  almış 
xəstələrdə aortanın cırılmasını vaxtında ehtimal etmək lazımdır.  
Aortanın  cırılma  əlamətləri  qeyri-spesifikdir,hansı  ki,onunla 
yanaşı  olan  başın,üzün,dayaq-hərəkət  aparatının  zədələnməsi  və 
visseral  zədələnmələr  həkimin  diqqətini  daha  tez  cəlb  edir.  Təng-
nəfəslik  və  döş  qəfəsində  (beldə)  ağrılar  daha  çox  rast  gəlinən  (20-
76% hallarda) simptomlardır. Huşun itməsi və arterial hipotenziya da 
həmçinin  çoxsaylı  travması  olan  xəstələrdə  meydana  çıxır,  arterial 
hipertenziya  17%  hallarda  müşahidə  olunur.  Maye  məhlulların 
səmərəli  yeridilməsinə  baxmayaraq  sistolik  arterial  təzyiqin  90  mm 
c.  süt.  -  dan  aşağı  olması  hemodinamik  qeyri-stabilliyin  əlaməti 
hesab  olunur  və  yüksək  ölüm  faizi  ilə  müşayiət  olunur.  Nisbətən  az 
rast  gəlinən  simptomlara  disfagiya,  səsin  karlaşması  aiddir.Bir  sıra 
xəstələrdə  (6%)  onurğa  beyinin  qan  təchizatı  pozğunluğunun  aydın 
əlamətləri  olmadan  paraplegiya  baş  verir.  Periaortal  hematoma  ilə 
aortanın  sıxılması  nəticəsində  yuxarı  və  aşağı  ətraflarda  nəbz 
dalğasının  amplitual  fərqi  23–37%  hallarda  aşkar  edilmişdir.  Əgər 
intima  və  medianın  cırılması  zamanı  sferik  qapaq  kimi  fəaliyyət 
göstərən  tikə  hissəsi  (loskut)  əmələ  gələrsə  yuxarı  ətraflarda  arterial 
hipertenziya  ilə  birgə  aortanın  hissəvi  obstruksiyası  baş  verir  - 
“kəskin  daralma  sindromu”  və  ya  “psevdokoarktasiya”.  Arterial 
hipertenziya  ürək  kələfinin  stimulyasiyası  ilə  əlaqədar  ikincili 
olur.Arterial  təzyiqin  90  mm  c.  süt.  -  dan  aşağı  olması  (mayenin 
kifayət qədər yeridilməsinə, plevral boşluğa qanaxmanın olmamasına 
və  torakotomiyanın  yerinə  yetirilməsinə  baxmayaraq)  aortanın 
cırılma  təhlükəsinin  olması  əlaməti  kimi  qiymətləndirilir.Bundan 
başqa səs tellərinin iflici, yuxarı boş venanın və traxeyanın sıxılması 
da həmçinin ağır fəsadların müjdəçisi kimi qiymətləndirilir.  
Müştərək  zədələnmələr  (sınıqlar  və  kəllə-beyin  travmaları, 
qaraciyərin,dalağın,ürəyin,ağciyərlərin  zədələnməsi)  demək  olar  ki, 
aortanın  travmatik  cırılması  olan  bütün  xəstələrdə  mövcüd  olur. 
Ağciyərlərin zədələnməsi tənəffüs çatışmazlığına gətirib çıxara bilər. 
20% hallarda ürək çatışmazlığı ürəyin döş sümüyü və onurğa sütunu 

102 
 
arasında  sıxılması  nəticəsində  ola  bilər  (əsasən  qalxan  aorta  prosesə 
cəlb  olunduqda),  5-14%  hallarda  fiziki  müyinə  zamanı  görünən 
zədələnmə əlamətləri mövcud olmur.  
Aortanın travmatik cırılmasının ümumi əlamətlərinin az olması 
xoşa  gəlməz  nəticədir,məhz  buna  görə  də  erkən  diaqnostika  və 
səmərəli  müalicə böyük əhəmiyyət kəsb edir.Diaqnostikada aortanın 
qida  borusundan  aparılan  ExoKQ-ya  müayinəsinə,  kontrastlaş-
dırılmış  KT-ə,MRT-ə  və  kontrast  angioqrafiyaya  mühüm  əhəmiyyət 
verilir.  Rekonstruksiyanın  yüksək  həssaslığına  görə  3  D  -  MRT-dən 
və  KT  -  dən  istifadə  böyük  maraq  doğurur.  Aortanın  komputer 
genişlənmiş  3  D  -  rekonstruksiyası  əsasən  cərrahi  və  damar  daxili 
mülicəvi müdaxilələrin aparılmasına əsas verir.  
 Təcili  reanimasion  tədbirlərin  aparılması  və  daşınmanın 
düzgün  təşkili  ilə  demək  olar  ki,aortanın  travmatik  cırılması  olan 
bütün  xəstələrdə  aortanın  plastikasının  yerinə  yetirilməsi  imkanının 
olmasını  nəzərdən  keçirmək  lazımdır.  Son  dövrlərə  qədər 
təxirəsalınmaz  cərrahi  müdaxilə  aortanın  travmatik  cırılması  zamanı 
əsas  müalicə  üsulu  sayılırdı,  bununla  belə  həmin  yanaşmada  da 
letallıq yüksək olaraq qalır.  
Cərrahi  müalicədə  müdaxilə  zamanı  letallıq  10%  (xəstənin 
daxil  olmasından  sonra  6  saat  ərzində  aparılan),əməliyyatdan  sonra 
18%,əməliyyatdan  donrakı  əsas  fəsadlar  isə  (məsələn:  iflic)  10,5% 
hallarda  baş  vermişdir.Cərrahi  müdaxilənin  belə  qeyri  -  qənaətbəxş 
nəticələrinə görə digər müalicə üsulları axtarılmışdır .  
Maggisamo və həmkarları göstərmişdirlər ki,aortanın travmatik 
cırılması  olan  xəstələrin  2  tipi  mövcuddur:  I  qrup  xəstələrə  aktiv 
qanaxmanın  hemodinamik  əlamətləri olan  və  qeyri-stabil  halda  olan 
xəstələr  aid  edilir  (bu  xəstələrin  sağqalma  göstəricisi  aşağı 
səviyyədədir  –  18%);  II  qrupa  isə  hemodinamik  pozğunluqları 
olmayan,döş  qəfəsinin  rentgenoqrafiyası  və  aortaqrafiya  vasitəsilə 
diaqnozu  qoyulan  xəstələr  aiddir.Müştərək  travmalar  ölüm  riskini 
artırarsa  və  cərrahi  müdaxilə  zamanı  fəsadların  baş  verməsi 
mümkündürsə  aortada  cərrahi  müdaxilənin  aparılmasını  təxirə 
salmaq  lazımdır.Bu  xəstələrdə  öz-özünə  ölümcül  cırılma  riski  azdır 
(72 saatda 4,5% hallar) və gözləmə mövqeyi özünü doğruldur.  

103 
 
Əgər  travmatik  təsir  zamanı  aortanın  tam  cırılması  baş 
vermirsə,bu  zaman  adventisiya  və  divararalığını  əhatə  edən 
strukturlar  aorta  divarının  bütövlüyünü  təmin  edir.Travmadan 
sonrakı bu ilk baza həyat üçün təhlükəlidir,buna görə də zərərçəkəni 
xəstəxanaya  mümkün  qədər  tez  çatdırmaq  lazımdır.  Aortanın 
zədələnmiş diaqnozunun təcili qoyulması,aorta divarının gərginliyini 
azaltmaq  üçün  vazodilatatorlar  və  B-adrenoblakatorlarla  arterial 
təzyiqin  salınması  və  ölümlə  nəticələnən  aortanın  cırılma  riskinin 
azaldılması  vacib şərtdir. Pate və həmkarları 15  il  ərzində ədəbiyyat 
mənbələrinin nəticələrinin, həmçinin özlərinin apardığı tədqiqatlarda 
diaqnozun qoyulması  və aortanın plastikasının aparılması arasındakı 
olan  dövrdə  öz-özünə  qanaxma  riskinin  qiymətləndirilməsinin 
nəticələrini  təhlil  etmişlər.  492  xəstədən  22  -  si  (4,5%)  aortanın 
cırılması  nəticəsində  (plevra  boşluğuna  qanaxma  və  hemodinamik 
pozğunluq  əlamətləri  ilə)  ölmüşlər.Nisbətən  az  hallarda  cırılma 
divararalığında hematoma və psevdoanevrizması olan,həmçinin qan-
axması  və  hemodinamik  pozğunluqları  olmayan  xəstələrdə  baş 
vermişdir.  
Travmadan  sonrakı  günlər  ərzində  əsasən  hematoma  formala-
şır,  hansı  ki,vaxt  keçdikcə  psevdoanevrizmanın  inkişafı  ilə  nəti-
cələnən  sıx  fibroz  toxumaya  çevrilir,  bu  halda  cırılma  riski 
anevrizmada olduğu kimidir.Arterial hipotenziyalı xəstələrdə arterial 
təzyiqin 90 mm c. süt.-dan yüksək olması infuzion məhlulların yeri-
dilməsinin  məhdudlaşdırılmasına  göstərişdir.  Mərkəzi  sinir  siste-
minin,  ağciyərlərin  zədələnməsi  nəticəsində  inkişaf  edən  tənəffüs 
çatışmazlığı  zamanı  tənəffüs  funksiyası  nəzarətdə  saxlanılmalı, 
vaxtında  intubasiya  aparılmalı  və  ağciyərlərin  süni  ventilyasiyası 
yerinə  yetirilməlidir.  Aortanın  posttravmatik  anevrizmalarının 
cərrahi  müalicəsinin  bir  qədər  gecikdirilməsi  bir  sıra  üstünlüklərə 
malikdir. Bu halda təcili əməliyyatlarla müqayisədə letallıq halları və 
təhlükəli  ağırlaşmaların  tezliyi  azalır.Distal  aortanın  perfuziyasının 
bütün lazımi prosedurlarını təhlükəsiz yerinə yetirmək olar və bu za-
man  ölüm  faizi  çoxsaylı  travması  olan  xəstələrdə  təhlükəli  zədəd-
lənmələrin  müalicənin  aparılması  ilə  əlaqədar  azalır.Beləliklə,belə 
xəstələrdə  yanaşı zədələnmələrin  müalicəsi  əsasdır və  bu da aortada 
cərrahi müdaxilələrin gecikdirilməsinə imkan verir.  

104 
 
Bununla  belə  əməliyyatın  gecikdirilməsi  həmişə  mümkün 
olmur.Aortanın  travmatik  cırılmasının  əksər  hallarda  stabil  gedişli 
olmasına  baxmayaraq,təxminən  5%  hallarda  kəskin  fazada  yüksək 
cırılma ruski olur.Cırılma təhlükəsinin olması əlamətlərinə periaortal 
hematoma,təkrar  hematoraks,kontrast  maddənin  ekstravazasiyası  və 
arterial  təzyiqin  yüksəlməsi  aiddir.Bəzən  aortanın  cüzi  cırılması 
qapaq mexanizmi vasitəsilə enən aortada qan cərəyanın zəifləməsi və 
aşağı  ətraflarda  işemiya  ilə  nəticələnən  psevdokoarktasiya  sindromu 
yarada  bilər.Bu  fəsad  təcili  cərrahi  xəstəlik  hesab  olunur  və  10% 
xəstələrdə rast gəlinir.  
Damar daxili müdaxilə-təcili cərrahi müdaxilə tələb olunmayan 
xəstələrdə aparılan nisbətən az invaziv müalicə üsuludur.Bu müalicə 
üsulu  kəskin  fazada  torakotomiya  aparmadan  və  heparin  preparat-
larının  təyini  ilə  ağciyərlərin,başın  və  qarının  zədələnmələrinin 
ağırlaşması  riski  olmadan  tətbiq  olunur.Çoxsaylı  zədələnməsi  olan 
xəstələrdə  aortanın  plastikasının  aparılma  vaxtının  düzgün  seçilməsi 
vacibdir  və  digər  zədələnmələrin  də  ağırlığı  nəzərə  alınmaqla 
müəyyən ardıcıllığa riayət olunmalıdır.  
Məhdud ardıcıl tədqiqatların  və  müxtəlif kliniki  müşahidələrin 
nəticələrinə  əsasən  müəyyən  olunmuşdur  ki,yaxın  zamanlarda 
aortanın  travmatik  cırılmasının  müalicəsində  müalicə  üsulu  seçimi 
damar daxili cərrahiyyə olacaqdır.Torakotomiyaya, həmçinin heparin 
preparatların  istifadəsinə  ehtiyac  olmadığı  hallarda  aortanın  damar 
daxili  bərpası  ağciyərlərin,başın  və  qarın  boşluğunun  travmatik 
zədələnməsinin  ağırlaşma  riski  olmayan  “kəskin”  xəstələrdə  aparıla 
bilər.Damar  daxili  üsullardan  istifadə  zamanı  paraplegiya  riski  çox 
azdır.Beləliklə,posttravmatik 
aorta 
anevrizmasının 
müalicəsi 
məqsədi  ilə  qısa  stent-qraft  implantasiyası  zamanı  paraplegiya  riski 
çox az olacaq və ya mövcud olmayacaq.  
  
 
 

105 
 
ÜRƏYİN TRAVMALARI 
 
 
 
Travma  –  yaşı  40-dan  az  olan  kişilərdə  ölümün  ən  çox  rast 
gəlinən  səbəbidir,bunun  da  25%-i  döş  qəfəsinin  travması  ilə 
əlaqədardır.  Döş  qəfəsinin  izoləolunmuş  travması  ürəyin  küt  trav-
ması  və  ya dəlib keçən və dəlib keçməyən zədələnmələr nəticəsində 
yaranan  bütün  ölümcül  travmaların  10%  səbəbini  təşkil  edir.Dəlib 
keçən  zədələnmələrin  səbəbi  döş  qəfəsinə  bıçaqla,  stiletlə  də  ola 
bilır:  güllə  yaralanmaları  və  yatrogen  zədələnmələr  (əsasən  drenaj-
lardan istifadə və punksion biopsiyanın aparılmasında). Yarılmış ya-
ralar nəticəsində daha çox sağ mədəcik zədələnir, güllə yaralanmaları 
zamanı isə ürəyin cırılması baş verə bilər.  
Ürəyin küt travmalarının  ən çox rast gələn səbəbi – avtomobil 
qəzalarıdır,belə  ki,əyləcin  qəflətən  basılması  zamanı  sürücünün  döş 
qəfəsinin  zərbə  ilə  sükana  dəyməsi  baş  verir.  Avromobil  qəzaları 
70%  hallarda  bütün  döş  qəfəsi  zədələnmələrinin  səbəbidir.  Digər 
mümkün  olan  səbəblər:  yüksəklikdən  yıxılma,  idman  travması, 
zorlama və s.  
Döş  qəfəsinin  küt  travmasından  sonra  ürəyin  küt  travmasının 
(əvvəllər  miokardın  kontuziyası  adlandırılırdı)  rastgəlmə  tezliyi                 
8–17%  arasında  tərəddüd  edir.Küt  travma  nəticəsində  ürəyin 

106 
 
cırılması  90%  -dən  də  çox  hallarda  ölümlə  nəticələnir  və  döş 
qəfəsinin  küt  travmasından  sonra  ölüm  səbəbinin  10-30%  -  i  təşkil 
edir.  
Ürəyin  dəlib  keçən  travması  yad  cismin  dəlməsi  nəticəsində 
onun  strukturunun  birbaşa  zədələnməsi  ilə  şərtlənir.Nəticədə 
perikardın  travması,tac  arteriyaların  mümkün  zədələnməsi  və 
miokard  divarına  da  keçmə  ilə  epikardın  cırılması  baş  verə  bilər  ki, 
bu  da  ürək  kameraları  boşluğu  ilə  perikard  arasında  əlaqənin 
yaranmasına  səbəb  ola  bilər.Ürəyin  bütün  strukturları  zədələnə  bilər 
və  bu  zaman  miokard  infarktında,kəskin  qapaq  çatışmazlığında,ürək 
daxili  şuntların  əmələ  gəlməsində  və  ürəyin  keçirici  sisteminin 
zədələnməsində  yaranan  spesifik  patofizioloji  təzahürlər  inkişaf 
edir.Bununla  belə,əksər  yarılmış  yaralar  ürəyin  kəskin  tamponadası 
ilə  müşayiət  olunur,amma  bəzi  hallarda  plevra  boşluğuna  sürətlə 
artan qanaaxma da inkişaf edə bilir.Beləliklə, yarılmış yaralanmaları 
olan xəstələrdə kliniki təzahürlər əsasən ürəyin tamponadasının və ya 
hemorragik  şokun  tipik  əlamətləri  ilə  təzahür  olunur.Kliniki  olaraq 
taxikardiya  ilə  birgə  kəskin  arterial  hipotenziya  və  venaların 
yapıxması  baş  verir.Ürəyə  keçmə  yolunda  yad  cisim  əsasən  plevral 
boşluğu,daxili  döş  arteriyasını,ağciyərləri  və  ağciyər  arteriyalarını, 
bəzi hallarda isə qarın boşluğu orqanlarını zədələyir.  
Ürəyin  küt  travması  ürəyin  döş  sümüyü  və  onurğa  sütunu 
arasında  sıxılması,onun  döş  sümüyünə  zərbəsi  və  ürək  boşluğunda 
təzyiqin  qəflətən  artması  ilə  müşayiət  olunur.  Bu  ürəyin  sərbəst 
divarının,  mədəciklərarası  çəpərin,  papillyar  əzələlərin,  atrioventri-
kulyar  və  ya  aortal  qapaqların  cırılmasına  səbəb  ola  bilir.  Bundan 
əlavə,digər hallar da: tac arteriyası və ürək boşluğu arasında fistulun 
yaranması,  tac  arteriyasının  trombozu  ilə  birgə  onun  zədələnməsi, 
His  dəstəsi  ayaqcıqlarının  blokadası  ilə  ürəyin  keçirici  sistemində 
pozğunluqlar,ürəyin  dayanması  ilə  nəticələnən  aritmiyalar  təsvir 
olunmuşdur. Əgər döş qəfəsinin küt travması az təzahür olunursa,bu 
subepikardial 
qanaxma 
və 
miokard 
qanaxmasının 
iltihabi 
infiltrasiyaya,həmçinin interstisial ödemə gətirib çıxarır.  
 Ürəyin  tamponadasının  diaqnostikasında  ümumi  qəbul 
olunmuş  yanaşma  transtorakal  ExoKQ  -  nın  yerinə  yetirilməsi  ilə 
şərtlənir.Cərrahi  baxış  diaqnostik  yanaşmanın  ikinci  xəttidir.  2  D  – 

107 
 
ExoKQ  -  da  həmçinin  ürəyin  dəlib  -  keçən  yaralanmalarının 
diaqnostikasında  seçim  üsuludur  (hemodinamik  davamlı  xəstələrdə 
dəqiqlik – 90%, spesifiklik – 97%, həssaslıq – 90%) .  
 Asimptomlu  xəstələrdə  əlamətlərin  aşkar  edilməsinin  nə 
dərəcədə  vacib  olması  və  bu  zaman  hansı  üsuldan  istifadə  olunması 
aydınlaşdırılmamış qalır.  
 Hazırda  ürəyin  küt  travması  ehtimaı  olunan  bütün  xəstələrə 
EKQ,  hemodinamik  pozğunluğu  olan  xəstələrə  isə  ExoKQ  təyin 
olunur.Ürəyin küt travması və aortanın cırılması arasında differensial 
diaqnostikanın  aparılması  zamanı  ExoKQ  və  KT  -  dan  istifadə 
olunur.Normal  EKQ  -nın  olması  sonrakı  diaqnostik  axtarışları 
dayandırır, belə ki, müalicə tələb edən küt travmanın inkişaf riski bu 
halda  o  qədər  də  böyük  deyildir.Ürəyin  küt  travmasının  diaqnosti-
kasında və onun ağırlaşmalarının  inkişaf ehtimalının öyrənilməsində 
digər hər hansı bir instrumental və laborator müayinələrin aparılması 
göstəriş deyil.  
 Miokard 
infarktı 
xəstələrində 
olduğu 
kimi,miokardın 
kontuziyası  zamanı  da  müalicə  üçün  eyni  yanaşma  prinsiplərindən 
istifadə  olunur.Bir  sıra  tədqiqatlarla  müəyyən  olunmuşdur  ki,  stabil 
halda  olan  travmalı  xəstələrdə  miokardın  kontuziyasının  inkişafı 
ağırlaşmaların  tezliyinin  artmasına  gətirib  çıxarmır  və  bu  da onların 
üzərində  fasiləsiz  nəzarətin  olunmasını  tələb  etmir.  Ximenez  həm-
karları  ilə  birlikdə  miokardın  kontuziyası  ehtimal  olunan  və  cərrahi 
şöbəyə  daxil  olan  336  xəstəni  prospektiv  olaraq  3  qrupa  bölmüşlər: 
dəyişilməmiş  EKQ-i  olan;  dəyişilmiş  EKQ-i  olan;  döş  qəfəsinin  və 
bədənin digər hissələrinin çoxsaylı zədələnmələrinin  inkişafı zamanı 
həm  dəyişilmiş,həm  də  dəyişilməmiş  EKQ-i  olan  xəstələr.Qeyri-
invaziv  müalicə  üsullarının  nəticələrinə  əsasən  dəyişikliklər  əsasən 
axırıncı qrupda aşkar olunmuşdur,ürək tərəfdən ağırlaşmalar isə 1 və 
2  qrupda  mövcud  olmamışdır.Müəlliflər  belə  nəticəyə  gəlmişlər  ki, 
cüzi  küt  travması  və  cüzi  EKQ  dəyişiklikləri  olan  cavan  şəxslərdə 
ürəyin  fəaliyyətinin  nəzarət  altına  alınmasına  ehtiyac  yoxdur.  Belə 
xəstələrdə adi bərpaedici tədbirlərlə hərəkət rejimuini genişləndirmək 
mümkündür.  Onlara  antikoaqulyantların,  əsasən  də  trombolitiklərin 
təyini  əks  göstərişdir,belə  ki,  intramiokardial  və  intraperikardial 
qanaxma  güclənə  bilər.  Qulaqcıqların  səyriməsi  yaranarsa  bir  qayda 

108 
 
olaraq  öz-özünə  keçir  (mədəciklərin  yığılma  tezliyini  azaltmaq  və 
sinus ritminini bərpa etmək üçün ürək qlikozidlərindən istifadə oluna 
bilər).  Döş  qəfəsində  ağrı  analgetiklərlə  aradan  qaldırılır.  QSİƏ 
preparatlardan  istifadə  etmək  məsləhət  deyil,  belə  ki,  onlar 
zədələnmiş  miokardın  bərpasını  ləngidə  bilir.  Qlükokortikoidlər 
yalnız Dressler sindromunun inkişafı zamanı yararlıdır.  
Qeyd  olunduğu  kimi  ürəyin  küt  travmasında  miokardın  struk-
turunun və  funksiyasının  hissəvi  və tam  bərpa olunması  baxımından 
proqnoz  çox  əlverişlidir,bununla  belə  gecikmiş  ağırlaşmaların  aşkar 
edilməsi  üçün  xəstələr  ciddi  nəzarət  altında  olmalıdır  (məsələn, 
mədəcik  aritmiyaları  və  aortanın  cırılması).  Daha  az  rast  gəlinən 
ağırlaşmalara  tac  arteriyaların  okklüziyası,  sağ  qulaqcıq  və  aorta 
arasında  fistulun  əmələ  gəlməsi  və  nəhayət,  mədəciklərin 
anevrizması  aid  edilir.  Bununla  velə  ürəyin  travması  nəticəsində 
yaranan  miokardın  nekrozu  ilə  ÜİX-i  nəticəsində  yaranan  nekroz 
arasında çox oxşarlıq vardır,bu zaman bir sıra əsas məqamları (“açar 
fərqləri”)  qeyd  etmək  lazımdır.  ÜİX-də  əsasən  tac  arteriyaların 
tədricən  proqressivləşən  və  yayılmış  obstruktiv  aterosklerozu  möv-
cud olur. Ürəyin travmatik zədələnməsi olan xəstələrdə tac arteriyada 
miokardın  zədələnmə  nahiyəsinə  müvafiq  olaraq  dəyişilməmiş 
olur;xəstələr  əsasən  gənc  olur  və  ürəyin  yanaşı  gedən  xəstəlikləri 
olmur.  Beləliklə,  ürəyin  travması  nəticəsində  yaranan  nekrozda 
proqnoz  daha  əlverişlidir.  Ürəyin  cırılması  olan  xəstələrə  təxirə-
salınmaz  cərrahi  müdaxilə  göstərişdir.  Perikardiosentez  aparıla  bilər 
və  damardaxili  həcm  artırıla  bilər,  amma  əməliyyata  hazırlıq  uzun 
müddət  davam  etməməlidir.  Əksinə  olaraq,  mədəciklərarası  qəfəsin 
cırılması  olan  xəstələrin  təxirəsalınmaz  əməliyyata  ehtiyacı  duyul-
mur.  Bir  sıra  belə  defektlər  qanın  soldan  sağa  cüzi  şuntlanması  ilə 
məhdudlaşır:  onlar  öz-özünə  keçə  bilər.  Əgər  nəticədə  ürək  çatış-
mazlığı  yaranarsa,  bu  zaman  təcili  olaraq  cərrahi  müdaxilə  aparmaq 
lazımdır.  
Ürəyin  zədələnməsi  cərrahi  müalicə  üçün  göstəriş  hesab  olun-
mur. Miokardın gecikmiş cırılmasının, qapaqların disfunksiyasını  və 
anevrizmasının  əmələ  gəlməsini  vaxtında  aşkar  etmək  üçün  belə 
xəstələr  ciddi  nəzarət  altında  saxlanılmalıdır.  Atrioventikulyar  və 
aortal  qapaqların  cırılması  cərrahi  müalicə  tələb  edir,amma  əməliy-

109 
 
yatın  aparılması  üçün  vaxtın  düzgün  seçilməsi  onun  nəticəsini  xeyli 
yaxşılaşdıra  bilər.Əməliyyatdan  əvvəl  travmalı  xəstənin  halını 
yaxşılaşdırmaq  üçün  cəhdlər  edilməlidir,bununla  belə  kəskin  sol 
mədəcik çatışmazlığında təcili əməliyyat tələb olunur.  
 Ürəyin  dəlib-keçən  travmalarından  sonra  sağalma  birbaşa 
olaraq  xəstənin  təxirəsalınmaz  yardım  şöbəsinə  gətirildiyi  zaman 
ümumi  halından  asılıdır.Təxirəsalınmaz  yardım  şöbəsinə  çatdırılan 
xəstələrin  sağalma  ehtimalı  80%  təşkil  edir.Güllə  yaralanmaları  ilə 
daxil olan xəstələrin  sağ qalması  isə 40% təşkil edir (təxirəsalınmaz 
yardım şöbəsinə çatdırılan).  

Yüklə 1,42 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə