Dərslik Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin "Tətbiqi kulturologiya"



Yüklə 270,31 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə8/23
tarix05.05.2017
ölçüsü270,31 Kb.
növüDərslik
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   23
İ. Hüseynov, N. Əfəndiyeva
. QƏDİM DÜNYA MƏDƏNİYYƏTİ. 
 
67
uzadır. O, vücudlar yaradır, onlara «dirilik yemi» və «dirilik suyu» verib o dünyaya göndərir. Bu vücudlar 
İnannanı dirildirlər. Lakin axirət dünyasının qayda-qanununa görə, oraya gedən işıqlı dünyaya qayıda 
bilməzdi, işıqlı dünyaya qayıtmaq istəyən adam özünə əvəz verməli idi. İnanna da bu qaydaya riayət etməli 
idi. Bu şərtlə İnanna zalım iblislərin müşayiəti ilə işıqlı dünyaya qayıdır. Çox gəzdikdən sonra İnanna Uruk 
şəhərinin Kullab məhəlləsinə  gəlib çatır. Bu şəhərin hökmdarı onun əri Dumuzi imiş.  İnanna görür ki, 
Dumuzi arvadının taleyinə ağlamaq əvəzinə şadlanır, gününü eyş-işrətlə keçirir. İnanna ona öldürücü nəzər 
salır və ərini amansız iblislərə təhvil verir. Dumuzi qorxusundan ağappaq olur, dərdini bacısı Geştinannaya 
danışır. Geştinanna ona gizlənməyi məsləhət görür. İblislər Geştinannanı tutub, ona əzab-əziyyət verirlər və 
ondan Dumuzinin yerini xəbər alırlar. Bacısını ölümdən xilas etmək üçün Dumuzi üzə çıxır. İblislər onun əl-
qolunu bağlayıb, o dünyaya aparmaq istəyirlər. Dumuzi arvadının qardaşı Utudan onu ceyran görkəminə 
salmasını xahiş edir. Ceyran görkəminə düşmüş Dumuzi qaçıb bir müddət gizlənə bilir. İblislər onu tapırlar 
və döyə-döyə öldürürlər. Lakin bitki ilahəsi Geştinanna qardaşının daima o dünyada yaşamasına razı olmur. 
İlin yarısını qardaşının yerinə o dünyada yaşayır, Dumuzi isə bir müddət işıqlı dünyaya keçir. Dumuzi yer 
üzünə çıxanda təbiət canlanırmış, bitki və ağaclar göyərirmiş, isti günlər başlanırmış. 
Bu  əfsanənin Babil variantı hadisələrin gedişi ilə  fərqlənir. Burada Dumuzi İştarın həm  əri, həm də 
qardaşı kimi qələmə verilmişdir. 
Dumuzi ov zamanı  həlak olur. İştar onu qaytarmaq üçün axirət dünyasına, yəni «gedər-gəlməz» 
dünyaya düşür. Yeraltı hökmdar qadın Ereşkiqal onun gəlişindən qəzəblənir və keşikçiyə tapşırır ki, yeraltı 
qanunlar  İştara da tətbiq edilsin. İştar axirət dünyasına daxil olur. Ereşkiqal onun üstünə 60 dərd-bəla 
göndərir. Yer üzündə həyat sönükləşir, laqeydlik yaranır, sevgi-məhəbbət yoxa çıxır, doğum kəsilir, körpə 
səsi eşidilmir. Allahlar İştarın azad olması üçün tədbir görürlər. Onlar yer üzündə insan nəslinin, heyvan və 
quşların məhv olacağından qorxurlar. Səma allahları Ereşkiqalın yeraltı padşahlığına qasid göndərirlər. İlahə 
allahların tələbini yerinə yetirməyə məcbur olur. İştar əlində bir qab dirilik suyu axirət dünyasını tərk edir. O, 
dirilik suyunu Dumuzinin meyiti üstünə tökür və onu həyata qaytarır. Dumuzin dirilməsi ilə təbiət yenidən 
canlanır.  
Şumer  əfsanələrinə görə, allahlar insanların sayının, qüdrətinin, müdrikliyi və  fəallığının artmasını 
görərək qorxuya düşmüş  və yer üzündə onların sayını azaltmaq qərarına gəlmişlər.  Əfsanəvi rəvayətdə bu 
haqda deyilir: «Lap çoxdan, yüz illər  əvvəl, yer üzündə yekdillik mövcud idi. Nə ilan vardı, nə  əqrəb, nə 
qorxunc şir vardı, nə acgöz qurd, nə tamahkar kaftar vardı, nə də vəhşi it. İnsanlar hamısı bir dildə danışırdı 
və bir-biri ilə  həmrəy yaşayırdılar. Qorxu və paxıllıq yox idi. Heç kəs hakimiyyət və var-dövlət yolunda 
rəqabət aparmırdı. Böyük Şumer, ilahi qanunlar ölkəsi və qonşu ölkələr “sülh və  həmrəylik  şəraitində 
yaşayır, heç bir rəqabət aparmırdılar”. Müdriklik allahı Enki birdən öz uçurum aləmindən baş qaldırdı, 
adamlara baxdı  və gördü ki, onlar xeyli çoxalmışlar, hədsiz güclənmişlər, son dərəcə  də  məharətli və  fəal 
olmuşlar.  Ən müdrik allah dəhşətə  gəldi və Enlilə dedi: «Ehtiyatlı ol, qardaşım. Sənə tabe olan insanların 
sayı çoxalır, onlar qüdrətli bahadırlara çevrilirlər. Onlar fəndgir və  fəal olurlar, şəhər və istehkamlar 
yaradırlar. Qorx ki, onlar bizə tay olmasınlar... Onların sayını azaltmaq lazımdır, onları qorxutmaq lazımdır 
ki, özlərini allahlara tay saymasınlar... Vəhşi heyvanları yaradaq ki, onlar insanları  məhv etsin və sayını 
azaltsınlar. Yer kürəsinə bürkü və  çəyirtkə göndərək ki, aclıq başlansın və adamların sayı azalsın. Zalım 
İrranı (taun, vəba allahını) onların üstünə qaldıraq, qoy o, insanları 60 dərd-bəla ilə qırsın. Onda adamların 
sayı azalar və onları barmaqla saymaq mümkün olar. Adamların bir-biri ilə arasını vuraq, qoy qardaş qardaşı, 
qonşu qonşunu qırsın, qoy tayfa tayfaya, xalq xalqa qarşı dursun. Onda adamların sayı azalar, itaətdə olar və 
bizim qarşımızda qorxudan əsərlər». Enlil Enkinin məsləhətinə uyğun hərəkət etdi. «Onlar hətta xalqları 
ayırdılar və hər xalq öz dilində danışmağa başladı». İnsanların sayı azaldıqdan sonra qırğın dayandırıldı.  
Əfsanədə insan cəmiyyətində baş verən hadisələrə, adamların qarşılıqlı münasibətlərində mövcud olan 
naqis cəhətlərə dini don geyindirilmişdi. 
İnsan nəslinin kökünü kəsmək məqsədilə allahların törətdiyi «Ümumdünya daşqını»  əfsanəsi qədim 
Şumer və Akkad əsatirlərində  əks olunmuşdur. Sonrakı dini kitablarda (Tövrat, Quran) da «Ümumdünya 
daşqını» allahın qəzəbindən doğan əməl kimi şərh edilmişdir. Bu dini müddəa da İkiçayarası əfsanələrinin 
təsiri altında meydana gəlmişdi. 
«Ümumdünya daşqını»  əfsanəsi hadisələrin gedişini Anu və Enlil başda olmaqla allahlar şurasının 
qərarından başlayır. Qeyd edək ki, şumer rəvayətini  əks edən kitabə  zədələnmişdir, buna görə çatışmayan 
hissələr Akkad rəvayəti əsasında bərpa olunmuşdur. Allahlar bu qərarı adamlara xəbər verməyəcəklərinə and 
içirlər. Anu və Enlil qəfildən su selini törətmək niyyətində imişlər. Lakin bəzi allahlar insan nəslini məhv 
etmək qərarından narazı imişlər. Belə allahlardan biri, yəqin ki, Enki (akkadlarda Ea) bu qərarı gizli surətdə 
insanlara çatdırmaq niyyətinə düşür. O, allahlardan qorxan və dindar Ziusudra adlı bir hakimin evinə 
yaxınlaşır və allahların gizli niyyətini evin divarlarına söyləyir. Ziusudra divar arxasında ilahi sözləri eşidir, 
baş verəcək daşqından agah olur. Əfsanənin Akkad nüsxəsində deyilir ki, Ea Utnapiştimə yox, evin 
divarlarına müraciət etdi, çünki o, andı pozmaq istəmirdi. O, demişdi: «Ey daxma, qamış divar, eşit və yadda 
saxla. Qoy Şuruppak sakini Utnapiştim, Ubartutu oğlu gəmi düzəltsin və canını xilas etsin». Ertəsi gün 

İ. Hüseynov, N. Əfəndiyeva
. QƏDİM DÜNYA MƏDƏNİYYƏTİ. 
 
68
Ziusudra  şəhər  əhalisini toplayır və böyük bir gəmi düzəltmələrini  əmr edir, lakin öz məqsədini adamlara 
açmır. Gəmi suya salındıqdan sonra, Ziusudra gəmiyə quş  və heyvan nümunələrini, öz ailəsini yerləşdirir. 
Müəyyən edilən gün daşqın başlayır, su uca dağların zirvəsini belə tutur. Yeddi gün, yeddi gecə daşqın 
tüğyan edir. Tufandan sonra Utnapiştim gəminin qapısını açır və hər yanı suya qərq olmuş görür. Utnapiştim 
göyərçini havaya buraxır, lakin quş quru yer tapmayıb geri qayıdır. Nəhayət, ancaq qarğa qayıtmır. Gəmi 
Nisir dağının zirvəsinə yaxınlaşır və oraya yan alır. Ziusudra (yaxud Utnapiştim) qurbangah düzəldib 
allahların şərəfinə mədh söyləyir. Allahlar qurbangahın ətrafına toplaşırdılar. Enlil təəccüblənir ki, kimlərsə 
canını daşqından salamat qurtarmışdır. Enki (Ea) onu sakitləşdirib deyir: «İnsanların hamısını qırmaq olmaz. 
Onların sayını həmişə azaltmaq olar, ən güclü və ən məğrurlarını cəzalandırmaq olar. Onda yerdə qalanlar 
qorxar və dinmədən bizə xidmət edər». Anu və Enlil daşqından xilas olmuş Ziusudraya və onun arvadına 
allah həyatı», yəni əbədi həyat bəxş edirlər və ona Dilmun ölkəsində məskən verirlər. 
«Ümumdünya daşqını»  əfsanəsi müəyyən hadisənin  əksi kimi, təbii hadisənin  əksi kimi meydana 
gəlmişdi. Ola bilsin ki, qədim  İkiçayarasında Dəclə  və  Fərat çaylarının aşıb-daşması faciəli daşqına səbəb 
olmuşdu. Xilas olmuş adamlar bu daşqını allahların əməli ilə bağlamışdılar. İngilis arxeoloqu Leonard Vulli 
Ur şəhərinin qazıntıları zamanı üst və alt mədəni təbəqə 2.5 m qalınlığında çay daşları və torpaq çöküntüləri 
etmişdi. Bu lay bəzi düşərgələrdə 3.5 m-ə çatırdı. Qazıntılar aşkar etdi ki, Ubeyd dövründə  Cənubi 
İkiçayarasında böyük insan tələfatı ilə  nəticələnən fəlakətli daşqın baş vermişdi. Belə ehtimal edirlər ki, 
daşqın haqqında əfsanəni ubayidlər yaratmış, onlardan isə şumerlər mənimsəmişlər. 
Şumer əsatirləri əsasən sinfi cəmiyyətə xas olan hadisələri əks etmiş, allahların ali hakimiyyət uğrunda 
mübarizəsini, məhsul bolluğu yaratmaq tədbirlərini, adi həyati məsələlərinə münasibətlərini  şərh etmişdir. 
Allahlar, xüsusilə Enki və Enlil əfsanələrin qəhrəmanı kimi çıxış edirlər. Onlar həm kainatın və planetin təbii 
qaydaya salınmasına (dünyanın yaradılması, ulduz və planetlərin düzülməsi və s.), yer üzündə 
(İkiçayarasında) əmin-amanlığın bərqərar olmasına, insanların məskunlaşdırılmasına,  insanlar arasında ilahi 
qüvvələrə sitayiş  və qurbankəsmənin müəyyənləşdirilməsinə, hətta  əmək alətlərinin icadına qayğı ilə 
yanaşırdılar. Allahlar həm də istədikləri vaxt əhalini qırğına verirdilər. Eyni zamanda əfsanələr ilahi 
qüvvələrin qüdrətini təbliğ edərək, əhalini daima qorxu altında qalmağa, itaətkar olmağa, allahların iradəsini 
sözsüz yerinə yetirməyə çağırırdılar.  Əsatirlər həqiqi həyat hadisələrini dini donda izah edirdilər. Qədim 
şumerlər dünya və  həyat qaydalarını dini boyasız təsəvvür etmirdilər.  İkiçayarası  əfsanələri Ön Asiya 
xalqlarının dini təsəvvürlərinə güclü təsir göstərmişdi. 
İkiçayarasında meydana gəlmiş ən qədim yazı növü piktoqrafiya (şəkil yazı) olmuşdu. Bu yazı sistemi 
şəkli və  şərti işarələrdən ibarət idi. Şəkil yazı vasitəsilə bütöv fikri ifadə etmək mümkün deyildi, çünki 
işarələr bu və ya digər  əşyanı, heyvanı  və insanı  təsvir edirdi. Piktoqrafik yazı üsulu dilin qrammatik 
formalarını bildirmirdi. Piktoqrafiya vasitəsilə sadə əməliyyat tələb edən təsərrüfat sənədləri tərtib olunurdu. 
Belə  sənədlərdə idxal və ixrac olunan malların, davarın və s. hesabı aparılırdı. Daha geniş  və mürəkkəb 
məzmunlu ifadələri  şəkli işarələrlə yazmaq mümkün deyildi. Mətn  şəkli işarələrə  əsasən oxunurdu. Əgər 
mədaxil hesablanırdısa, onda mətndə  əşyanın, rəqəmlərin və anbarın işarələri yazılırdı. Adətən mətnin 
sonunda təsərrüfata daxil olmuş malların yekun rəqəmi göstərilirdi. «Ulduz», «ev», «at», «sünbül» (arpa), 
«en», «ayaq» və mənaları bunlara oxşar rəsmlər ilə göstərirdilər. «Su» mənası dalğavarı cizgilərlə bildirilirdi. 
Piktoqrafik yazılar hələ tam oxunulmayıb. Bir çox şəkli işarələrin mənası başa düşülmür.  Əsasən rəqəm 
bildirən şəkli işarələri nisbətən asanlıqla mənalandırmaq mümkün olmuşdur. 
Piktoqrafik yazı növü təsərrüfat hesablamaları aparmaq üçün ilk vaxtlar müsbət rol oynayır. Lakin 
təsərrüfatın getdikcə inkişafı dilin qrammatik və fonetik cəhətlərini  əks edən geniş ifadəli yazı növünə 
tələbatı artırdı.  Şumerlər tədricən yeni yazı növü ixtira etdilər. Buna mixi yazılar adı verilmişdi.  İraq 
ərazisində aşkar edilmiş belə mətnləri yerli əhali «mismarı yazılar» adlandırırdı. Bu yazının işarələri mıxvarı, 
yaxud mismar şəkilli idi. Mismarı oxşar işarələrin biri-birinə calaşdırılması ilə müxtəlif hecalı  və fonetik 
mənalar yaradırdılar. Gil kitabələr üzərində şəkli işarələrin sürətlə yazılması onların görünüşünü dəyişdirdi. 
Adətən mətn ucu iti qamış və daş qələmlə gil kitabələrə yazılırdı, əslində həkk olunurdu. Həkk olunmanın 
gedişində şəkli işarələr tədricən pazvarı, mismara oxşar görkəm alırdı. İşarənin əvvəlki şəkli forması itirdi. 
Nəticədə işarələrin görkəminə görə, mixi, yaxud mismari adlandırılan yeni yazı növü meydana gəlmişdi. E.ə. 
təqribə III minilliyin ortalarında  şumer yazısı artıq mixi (mismarı) yazı sisteminə çevrilmişdi. Bu yazı 
növünün yaradılması şumerlərin əldə etdiyi böyük nailiyyətlərdən biri hesab edilər bilər. 
Mixi (mismarı) yazı növü 600-dən çox işarəyə malik idi. Demək olar ki, işarələrin əksəriyyətinin bir 
neçə, bəzən ona qədər oxunuşu vardı. Məsələn, «ayaq» mənasını daşıyan işarənin du, qin, qub, qup, ra, tum, 
yaxud «dağ» mənasını daşıyan işarənin kur, mat, şad, qin, şat, nad, lad, lat kimi hecalı oxunuşları vardı. Eyni 
bir mixi işarənin çoxmənalı olması uzun müddət və bəzən indi də qədim mətnlərin dəqiq oxunulması işində 
əngəl törədirdi. Davamı müasir dillərdə  təmsil olunmuş  və mixi işarələrlə yazılmış  qədim yazılar (akkad 
sami dili, het hind-Avropa dili, qədim fars dili) müəyyən müşküllüyə baxmayaraq oxunuldu və başa düşüldü. 
Lakin  şumer və müasir dillərdə davamı (qohumluğu) olmayan, yaxud müəyyən edilməyən başqa dillərin 
mixi yazı növü əsasında oxunulub dərk edilməsi bir çox hallarda şərti xüsusiyyət daşıyır. Şumer mətnlərində 

İ. Hüseynov, N. Əfəndiyeva
. QƏDİM DÜNYA MƏDƏNİYYƏTİ. 
 
69
işlənmiş mixi işarələrin bir çoxu başqa mənada da oxuna bilər. Bu istiqamətdə aparılan tədqiqatlar qədim 
mixi yazılı dillərin müasir dillərlə qohumluğunu bildirən yeni mühakimələr ortaya çıxarır. 
Tədricən mixi işarələr təkmilləşir, bəzən də sayı azalırdı. Mixi yazı növü akkadlar və qonşu qədim 
xalqlar tərəfindən mənimsənilmişdi. Ön Asiya xalqları bu yazı növünü mümkün dərəcədə öz dillərinin 
xüsusiyyətlərinə uyğunlaşdırırdılar. Mixi (mismarı) yazılar üç min il ömür sürmüş, e.ə. I minilliyin sonunda 
aradan çıxmışdı. Həmin minilliyin əvvəlində  İkiçayarasında samidilli arami tayfalarının gətirdiyi arami 
əlifba yazı növü də tətbiq olunmağa başladı. 
İkiçayarası  qədim xalqları müxtəlif bədii  əsər növləri (janr) yaratmışlar.  Şumer  ədəbiyyatı e.ə. lll-ll 
minilliyin  əvvəli  ərzində çiçəklənmə  mərhələsinə  qədəm qoymuşdu. Təxminən 150 (xırda parçalarla 
birlikdə)  şumer  ədəbiyyat nümunəsi üzə  çıxmışdı. Bunlar yazıya köçürülmüş  şifahi xalq yaradıcılığı 
nümunələri, xüsusilə əfsanələr, allah və hökmdar şərəfinə deyilmiş himnlər, fəlakətli hadisələr, dəfnlə bağlı 
ağılar və mərsiyələr, atalar sözü və zərbi-məsəllər, təmsillər, qəhrəmanlıq dastanları, məhəbbət mahnıları və 
s. olmuşdur. Eyni zamanda şumerlər müxtəlif həyati və  məktəb mövzularında bədii  əsərlər yaratmışdılar. 
Şumerlərdən başqa akkadlar da müxtəlif  ədəbiyyat nümunələri yaratmış, bir çox şumer  ədəbi  əsərlərini 
akkad dilinə  tərcümə etmiş, bəzən də  şumer mövzularını  təkmilləşdirmişdilər. Bədii üslub Akkad 
hökmdarlarının salnamələrində də öz əksini tapmışdı. İkiçayarasında bədii əsərlərin tərtibatı arami dilində də 
aparılırdı. Yazılı ədəbiyyatla yanaşı İkiçayarasında şifahi xalq yaradıcılığı da öz varlığını saxlayırdı. Şifahi 
xalq yaradıcılığı nümunələrinin böyük hissəsi yazıya köçürülməmişdi, onlar əzbərləmə yolu ilə ifa olunurdu. 
Bunların müəyyən qismi ibadət xüsusiyyəti daşıyırdı. 
Bir qayda olaraq allahların  şərəfinə oxunan, mədh, tərifləmə xüsusiyyəti daşıyan himnlər adətən 
bayram ziyafətləri zamanı mahnı kimi ifa olunurdu. Allahın  əməlləri sadalanır, adları  çəkilir və onlardan 
kömək dilənirdi. Himnlər təkbaşına kahin tərəfindən və ya xorla dindarlar tərəfindən ifa edilirdi. Mətn adətən 
qabaqcadan öyrənilirdi. Himn xüsusiyyətli mahnılar külliyyatı Nippur dini mərkəzlərində tərtib olunmuşdu. 
Himnlər mirzələr hazırlayan məktəbdə öyrənilirdi. Hökmdarların  şərəfinə  də himn xüsusiyyətli mahnılar 
qoşulurdu. Adətən himn ilahiləşdirilmiş hökmdarlara həsr olunurdu. 
İkiçayarasında ağı da təmsil olunmuşdu. Bu da şifahi xalq yaradıcılığı  əsasında meydana gəlmiş 
poeziya növü idi. Ağılar müxtəlif səbəblərdən yaradılırdı. Ağıların matəm və dini mərasim formaları vardı. 
İqtisadi və siyasi fəlakət üz verəndə  ağlaşma keçirilirdi. Belə  ağlaşmalardan biri Laqaş  şəhərinin 
Luqalzaqqesi tərəfindən dağıdılmasına həsr edilmişdi. Ağı yanan şəhəri, adamların  əsarətini, məbədlərin 
murdarlanmasını  təsvir edirdi, şəhəri dağıdanlara lənətlər yağdırırdı. Dini məzmun daşıyan ağılar Ur 
şəhərinin, Şumer və Akkadın dağıdılması ilə əlaqədar meydana gəlmişdi. Dəfn mərasimi ilə bağlı qoşulmuş 
ağı mahnısı ata və arvadın ölümünü təsvir edir. Mahnıda atanın ölümündən, oğlunun uzaqlarda bu xəbəri 
eşidib matəm saxlamasından, arvadının dul qalmasından, övladlarının və gəlinlərinin göz yaşı axıtmasından, 
ailə üzvlərinin xoşbəxt və sağlam qalmasından bəhs edilir və ailə başçısını öldürən qatilə lənətlər yağdırılır. 
Digər mahnı arvadın vəfatı,  ərinin tək qalması  və  qəm-qüssə içində  mərhum qadının  şərəfinə  mədhiyyə 
oxuması («haradasan, səni çağırmaq istəyirəm, haradasan, mənim qiymətli brilyantım, səni çağırmaq 
istəyirəm» və s.), sağ qalanlara xoş arzular söyləməsi («Qoy sənin  ərin sağ-salamat olsun, qoy sənin 
övladlarının taleyi xoş  və firavan olsun, qoy Utu (günəş allahı) axirət dünyasında sənə  işıq versin» və s.) 
barədə ağı mətnindən ibarətdir. İndinin özündə də müasir Şərq xalqlarının dəfn mərasimlərində ağı ifa edilir. 
Dastanlar tarixi hadisələri əks etdirirlər. Bu dastanlar Nippur külliyyatında cəmləşdirilmişdi. Doqquz 
belə dastan məlumdur. Dastanlarda iştirak edən bəzi qəhrəmanlar, məsələn, I Uruk sülaləsinin hökmdarları 
Enmerkar, Luqalbanda və Gilqameş tarixi şəxsiyyətlər olmuşlar. 
«Enmerkar və Aratta hökmdarı» dastanı e.ə. III minilliyin birinci yarısında baş vermiş hadisələrdən 
danışır. Dastan Enmerkarla Aratta hökmdarı arasında mübahisə  şəklində  tərtib olunmuşdu. Aratta ölkəsi 
İkiçayarasının şimal-şərqində Urmiyyə gölünün cənub və cənub-şərq torpaqlarını əhatə edirdi. Dastan Aratta 
hökmdarının adını  çəkmir, lakin onu «en» (kahin-hökmdar) adlandırırdı, ölkəni isə yeddi dağ arxasına 
yerləşdirirdi. Uruk hökmdarı Enmerkar Arattanı özünə tabe etmək və varidatını  əlinə keçirmək niyyətində 
imiş. Bu məqsədlə o, kömək üçün ilahə  İnannaya müraciət edir. Enmerkar İnannanın lütfü ilə Aratta 
adamlarını qızıl, gümüş, lacivərd və s. gətirməyə məcbur etmək istəyirdi. Enmerkarın İnannaya müraciətində 
deyilir: «Aratta, qoy mənə, Uruka tabe olsun. Aratta adamları qoy mənim üçün öz dağlarından dağ  aşı 
gətirsinlər, qoy mənim üçün böyük ibadətgah tiksinlər, qoy mənim üçün böyük məbəd ucaltsınlar». İnanna 
Enmerkara Arata hökmdarının yanına qasid göndərməsini məsləhət gördü. Enmerkar Arattaya qasid 
göndərdi. Qasid "Qara dağı" aşdı, yeddi dağı keçdi və Aratta ölkəsinə daxil oldu. Qasid Ermerkanın tələbini 
Aratta hökmdarına şifahi yetirdi. 
Aratta hökmdarı  əvvəl Enmerkarın tələbini qəbul etmədi, özünü İnannanın sevimlisi kimi qələmə 
verdi və dedi: "Qasid! öz ağana, Kulabın ali kahin-hökmdarına de: - Mən, ali kahin-hökmdar, təmiz  əlin 
(İnannanın) təyin etdiyi adamam. Səma hökmdarının özülü, kainatın hökmdar qadını, bütün qanunlar hakimi 
müqəddəs  İnanna məni pak adət-ənənələr ölkəsi Arattaya həqiqətən gətirdi, dağlarda onun (Arattanın) 
önündə böyük qapı kimi məni qoydu. Necə ola bilər ki, Aratta Uruka boyun əysin? Aratta Uruka boyun 

İ. Hüseynov, N. Əfəndiyeva
. QƏDİM DÜNYA MƏDƏNİYYƏTİ. 
 
70
əyməyəcək-de ona". Aratta hökmdarı Enmerkarın tələbini qəti rədd etdi, lakin qasid onu hədələməyə başladı. 
Qasid dedi ki, Arata hökmdarının Enmerkara itaət edəcəyini  İnanna vəd etmişdir. Bunu eşidən Arata 
hökmdarının ürəyi döyündü, özünü itirdi, cavab axtarmağa başladı. Nəhayət o, cavab verir: «Arattada şır-şır 
axan sular var... ölkədə qurbankəsmə, dua-nəzir, hörmət-izzət var, beş-on adam deyilik ki. Məgər Uruk 
dağlara qarşı gedə bilərmi? Sənin ağan silaha sarılmaq istəyir, mən isə tək döyüşə (mübahisəyə) çağırıram». 
Aratta hökmdarı münaqişəni sülh yolu ilə həll etməyi təklif etdi, Arattanın heç də gücsüz olmadığını 
bildirdi. Demək olar ki, tarixdə ilk dəfə münaqişələri dinc yolla həll etmək təklifinə rast gəlirik. Sonra Arata 
hökmdarı öz ölkəsini tərifləyir: «Dağ  məharətlə dolu qəhrəmandır. O öz evinə yollanan axşam  şəfəqidir, 
onun üzünə qaranlıq yayılır. O, üzü şölə ilə dolu olan fəzaya qalxan aya bənzəyir. O, dağlara çəpər olan 
ağaclara (meşəyə) bənzəyir. Pak adət-ənənə ölkəsini lütfkar Laması (Aratta ilahəsi)-Arattanın tacı,  şəfəqli 
səma tacı (İnanna) kimi Arattaya yol göstərdi, mən öz əzəmətliyimi həqiqətən dərk etdim». 
Aratta hökmdarı, nəhayət, Arattadan aparılan malların  əvəzinə Enmerkardan taxıl tələb edir. Eyni 
zamanda Arattanın Uruka itaətkarlığını  İnannanın qərarı ilə bağlayır. Mətndə deyilir: «Taxılı qoy səbətə 
doldurub, arabaya yükləsin. Bu taxılı dağlara gətirsin, vergi toplayanların yanında yığsın. Taxılı torbalara 
doldurandan sonra, ulaqlara yük vurandan sonra, Arattanın sarayında taxıl anbarına tökəndən sonra, əgər... 
İnanna Arattanın varidatını aparsa, onda mən ona baş əyərəm, o isə öz cah-cəlalını mənə göstərər. Mən və 
mənim şəhərim ona tabe olarıq». 
Qasid İkiçayarasına qayıtdı və Uruk hökmdarı Enmerkara Arattanın cavabını söylədi, ölkənin varidatı 
barədə məlumat verdi. 
Enmerkar ikinci dəfə qasidi taxıl yüklənmiş heyvanlarla (və yeni tapşırıqla) Arattaya yola saldı: 
«Qasid Arattaya yaxınlaşanda, 
arattalılar heyran-heyran yüklü ulaqları dövrəyə aldılar». Enmerkar eyni zamanda tələb etmişdi ki, Aratta 
hökmdarı «hakimiyyət rəmzini» götürüb Uruka, onun hüzuruna gəlsin. Lakin Aratta hökmdarı bu tələbə 
əhəmiyyət vermədi, Enmerkara tapmaca göndərdi və onun Arattaya gəlməsini tələb etdi: «Qasid, ağana, 
Kulabın ali kahin-hökmdarına de: - «hakimiyyət rəmzi» qoy ağacdan olmasın, ağacın adını da deməsin. Qoy 
sidr olmasın, sərv olmasın, ağcaqayın olmasın,  şümşad olmasın, mis olmasın, qızıl olmasın,  əqiq olmasın, 
lacivərd olmasın. "Hakimiyyət rəmzini" hazırlasın, özü ilə götürsün. Kulabın ali kahin-hökmdarı  əqiqi bir 
ağac kimi, lacivərdi bir ağac kimi əlinə alsın və mənim yanıma gəlsin-de ona». Enmerkar müdriklik allahı 
Enkinin köməyi ilə tapmacanın yozumunu tapıb «hakimiyyət rəmzini» qasidlə Arattaya göndərdi. Aratta 
hökmdarı yozumun düzgün olduğunu görüb kədərləndi. Zənn etdi ki, İnanna artıq Arattanı Enmerkarın 
himayəsinə vermişdir. Lakin taleyini bir də yoxlamaq üçün Enmerkara yeni tapmaca göndərdi. O, bu dəfə nə 
qara, nə ağ, nə sarı və s. rəngli olmayan it göndərməsini təklif etdi. Enmerkar isə qasidə yeni tapşırıq verib 
Aratta hökmdarına nə qara, nə  ağ, nə sarı və s. rəngli olmayan geyim paltarı istəyir, eyni zamanda Aratta 
hökmdarını  hədələyir: «... şəhər  əhalisini vəhşi göyərçinlər kimi ağacdan qovaram, özünü məhv edərəm, 
(külünü) yelə sovuraram». Qasid tapşırığı yadda saxlamağa çətinlik çəkir. Onda Enmerkar Arattaya yazılı 
kitabə göndərir. Qasid özünü Arattaya çatdırır. Hökmdar kitabəni nəzərdən keçirən zaman külək allahı İşkur 
Aratta üzərinə yağış yağdırır, hər yerdə buğda, noxud və s. göyərməyə başlayır. Arata taxıl anbarlarını 
doldurur. Eyni zamanda Enmerkara xəbər göndərilir ki, İnanna Arattanı tərk etməmişdir, Arattanı gur sularla 
doldurmuşdur, arattalılar başqa adamlardan fərqlənirlər, Dumuzi onları başqalarından ayırmışdır, çünki onlar 
müqəddəs İnannanın sözlərinə riayət edirdilər. İnanna öz lütfünü Arattadan əsirgəmir" , Dumuzinin şərəfinə 
ziyafət düzəldir, arattalı  qızla onun nikahını bağlayır. Enmerkar öz növbəsində  səbətləri taxıl ilə doldurur, 
qurbanlıq qoyun, keçi, inək götürüb Arattaya yola düşür. Arattalılar  İkiçayarasından gətirilən məhsulla 
dəyişmək üçün qızıl, gümüş, lacivərdi mübadilə meydanına çıxarırlar. Dastanın sonu zədələndiyindən 
münasibətlərin tam aqibəti naməlum qalır. Lakin aydın olur ki, Aratta ölkəsi Uruka tabe edilmir. 
«Enmerkar və Arata hökmdarı» dastanı  Şumerdə  aşkar olunmuş  ən uzun mətnli  əsərdir. Bu, tarixdə 
məlum olan ilk dastan səpkili əsər nümunəsidir. Dastanda Arattanın şərəfi, paklığı, məharət və müdrikliyi, 
müstəqilliyini qoruması, dinc yolla öz müstəqilliyini qoruyub saxlamağı müxtəlif bədii boyalarla ifadə 
olunmuşdu. 
Eyni zamanda şumer dastanı  qədim Azərbaycanın  ərazisində meydana gəlmiş ilk dövlət quruluşu 
barədə təsəvvür yaratmağa imkan verir. 
Aratta ilə əlaqədar mövzular başqa şumer dastanlarında da əks olunmuşdur. Bunlardan birini «Uruk və 
Aratta» adlandırmaq olar. Dastanda Aratta hökmdarı Enmerkardan onun ali hakimiyyətini tanımasını  və 
ilahə  İnannanın isə Arattaya köçürülməsini tələb edir. Enmerkar öz növbəsində Arattanın Uruka tabe 
olmasını tələb edir və allahların iradəsi ilə İnannanın Urukda qalacağını bildirir. Dastanda Aratta hökmdarı 
Ensukuşsiranna adını daşıyır, onun köməkçisi «maşmaş» (vəzir?) kahin olmaqla Ur-Girnunna 
adlandırılmışdır. Aratta hökmdarı  şurada Urukla münasibət məsələsini müzakirəyə  çıxarır. Vahid bir fikrə 
gələ bilmirlər. Hökmdar kahin maşmaşı Uruku itaət altına almağa göndərir. Kahin Uruka gəlir, müqəddəs 
pəyəyə girib inək və keçini dilə tutur ki, onlar ziyafət  şərəfinə süd və qaymaq verməsinlər. Uruk viran 
vəziyyətə düşür. Belə halda Nidaba ilahəsinin iki çobanı maşmaşı tutub öldürür, meyitini çaya atırlar. Aratta 
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   23




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə