Dərslik Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin 29. 03. 2008-ci il


Səth quruluşu və faydalı qazıntıları



Yüklə 1,92 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə4/30
tarix23.12.2016
ölçüsü1,92 Mb.
növüDərs
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   30

Səth quruluşu və faydalı qazıntıları. Bəhreyn arxipelaqda 
 
34
yeganə adadır ki, geoloji quruluşu qonşu  Ərəbistan yarımadasının 
sahil hissəsinə oxşardır. Arxipelaqın digər adaları isə  mərcan 
mənşəlidir. Bu adalar dayaz laqunlar və sualtı qayalarla əhatə 
olunmuşdur. Adalar arasında hərəkət edən sürətli qayıqların sükançısı 
böyük ustalığa malik olmalıdır ki, vaxtında və  xətasız bu maneələri 
dəf edə bilsin. 
Bəhreyn adasının sahil xətti girintili-çıxıntılı olduğundan bir 
növ dişləri sınmış mişara bənzəyir. Maili qum çimərlikləri tez-tez 
qayalar və qarma-qarışıq  şəkildə üst-üstə  yığılmış daşlarla  əvəz 
olunur. Onun mərkəzi hissəsi hündürlüyü 35 metrə çatan əhəng daşlı 
təpəlikdir. Adanın  ən hündür yeri isə onun şimalındadır (135 m.). 
Digər adaların dəniz səviyyəsindən orta hündürlüyü 15-30 metrdir. 
Bəhreyn adasının  əlverişli sahillərində bir neçə  dəniz limanı 
salınmışdır. Onlardan biri ölkənin paytaxtı Manama yaxınlığında, 
digərləri isə Mühərrək adası ilə ensiz torpaq örtüyü ilə birləşən  ər-
Rümman (Sülmən) və Sitra adalarında yerləşir. Bu limanlara ən 
müasir okean gəmiləri daxil ola bilər. Xatırladaq ki, hələ  qədim 
dövrlərdə  də  əcnəbi yelkənli gəmilər məhz bu yerlərdə lövbər 
salardılar. Rəvayətə görə «Min bir gecə» nağıllarının qəhrəmanı 
məşhur dənizçi Sindbad da Bəhreyn adasında yaşamışdır.  İtaliyalı 
tacir və  səyyah Marko Polo, məşhur  ərəb tədqiqatçısı  və 
coğrafiyaşünası İbn Bəttutə Bəhreyn arxipelaqında olmuşlar. 
Bəhreynin təbii sərvətləri içərisində nisbətən gözə  gəlimlisi 
təbii qaz və neftdir. Ehtiyatı 210 mlrd. kub m. olan təbii qaz yataqları 
həm quruda, həm də körfəzin dibində aşkar edilmişdir. Təbii qaz ilə 
müqayisədə neft ehtiyatı tükənmək üzrədir (ehtiyatı  cəmi 14 mln. 
tondur). Digər faydalı qazıntıların (gips, əhəngdaşı, gil və s.) ehtiyatı 
az olduğundan sənaye  əhəmiyyətinə malik deyillər. Mirvari ehtiyatı 
arxipelaqın şimalında və şərqində 10–12 metr dərinlikdə yerləşir. 
İqlimi və hidroqrafiyası.  Ərəbistan yarımadasının digər 
ölkələri kimi Bəhreyn də  şimal yarımkürəsinin subtropik səhra böl-
gəsində yerləşir. Buna görə  də  Bəhreyn təbiəti quraq və isti iqlimə 
malik olub flora və fauna aləminin yoxsulluğu, daimi axar çaylarının 
olmaması ilə səciyyələnir. 
Bəhreyndə iki iqlim mövsümü: may ayından oktyabra kimi isti 
və quraq keçən yay (iyul – avqust aylarının orta temperaturu 37
0
S), 
nisbətən yağmurlu keçən payız (yanvar – may) mövsümlərin 
dəyişməsi o qədər də hiss olunmur. İran körfəzində yerləşən başqa 

 
35 
əmirliklərdən fərqli olaraq Bəhreyndə yay aylarında gecə və gündüz 
temperaturu arasında fərq 4
0
-dən artıq olmur. Yayda havanın 
rütubətliliyi yüksək olduğundan adamı taqətdən salan üzücü istilər 
olur. Yağışlar əsasən dekabr – may aylarında, İran körfəzi üzərindən 
nisbətən soyuq hava kütlələrinin keçdiyi vaxtlara təsadüf edir. 
Yağıntı  qısa müddətdə leysan şəklində düşür. Orta hesabla adalara 
ildə 100 -110 mm yağıntı düşür. 
İl  ərzində  əsən  şimal-qərb küləkləri (ərəblər bunu «şemal» 
küləyi adlandırırlar) hərdən o qədər güclü olur ki, İran körfəzində 
kiçik gəmilərin hərəkətinə  çətinlik törədir. Bu küləklər  Ərəbistan 
səhraları üzərindən qumları göyə sovuraraq İran körfəzi tərəfə qovur. 
Qonşu  ərazilərin, o cümlədən adaların üzərini narın toz dumanı 
bürüyür. Toz dumanının arxasında, hətta Günəş  də tutqun görünür. 
Tozlu isti hava adama şiddətli hərarət gətirir. 
Bəhreyn arxipelaqında yerüstü su mənbəyi olmasa da adalar, 
xüsusilə  Bəhreyn, Mühərrək, Sitra, Umm–Nəsən qrunt suları ilə 
zəngindir. Keçmişdə burada yaşayan  əhali quyu qazımaq və 
«kuanats» adlandırılan yeraltı kanallar vasitəsilə qrunt sularını 
istədikləri yerə gətirib çıxara bilirdilər. Bəhreyn adasında tarixi abidə 
kimi qorunan kuanatslar (yeraltı kanal) eramızın IV yüzilliyinə aid 
edilir. Son vaxtlar neft-qaz, metallurgiya və digər sənaye sahələrinin 
inkişafı ilə  əlaqədar ölkədə «su qıtlığı» baş verir. Qrunt sularının 
ehtiyatı isə azalır. 
Torpaq və bitki örtüyü. Bəhreyndə tropik səhra landşaftı 
mövcuddur. Adalarda zəif humuslu torpaqlar yayılmışdır. Rütubətin 
çatışmaması  və olduqca isti iqlim burada zəngin bitki örtüyünün 
inkişafına imkan vermir. Bəhreynin başlıca bitki örtüyü quraq iqlimə 
və  şoranlaşmış torpağa dözümlü alçaq boylu kollar və cod otlarla 
təmsil olunur. Nisbətən geniş yayılmış bitkilər dəvətikanı  və 
yovşandır. Adalarda quşlar, gəmiricilər və sürünənlər üstünlük təşkil 
edir. Sahil sularında müxtəlif balıq növləri, dəniz tısbağası, xərçəng 
molyuskası çoxdur. Bəhreyndə əl – Əreyn adlanan milli təbiət qoruğu 
yaradılmışdır. 
  
 
2. Ölkənin qısa tarixi, idarəolunma sistemi 
 
Bəhreyn qədim tarixə malik olan ölkədir. Adalar haqqında ilk 
 
36
məlumat eramızdan  əvvəl III minilliyə aiddir. Bu ərazi müxtəlif 
dövrlərdə Dilmun, Sasanilər,  Ərəb xilafəti və  Ğərmətilər dövlətləri 
tərəfindən işğal olunaraq onların tərkibinə daxil edilmişdir.  İlk 
ekspedisiyalarda arxioloqların diqqətini Bəhreyn  ərazisində 
sərdabələr cəlb etmişdir. Bu sərdabələrin tədqiqinə 1879-cu ildə 
başlanılmışdır. Arxioloqların muzeylərə verdikləri tapıntılar 
Bəhreynin qədim tarixini açmağa, bir vaxtlar çiçəklənən  şəhərlərin 
mənzərəsini təsvir etməyə imkan verir. 
Bəlkə buna görə  də  qədim  şumerlər onu «əbədi cənnətə» 
bənzədərək Dilmun adlandırmışlar.  Şumerlərin bizim günlərə  qədər 
qalmış yazılarında, Dilmun, iri ticarət və  mədəniyyət mərkəzi kimi 
xatırlanır. Arxipelaqın əlverişli coğrafi mövqeyi, İran körfəzinin hər 
yerində ticarətə ağalıq etmək istəyənləri həmişə özünə cəlb etmişdir. 
Tarixi tədqiqatlar göstərir ki, şumerlər, finikiyalılar və aşşurlar daim 
bu adalarda görünmüşlər. Finikiyalılar ticarət məntəqəsi kimi 
adalardan daha çox istifadə etmişlər. Buraya Aralıq dənizi 
regionundan bitki yağı, taxıl,  şərab, silah və parça gətirirdilər.  Əks 
istiqamətdə isə Yaxın  Şərq ölkələrinin qiymətli ədviyyatı, dəri, xəz, 
xalça, Çin çörəyi və şəkər qamışı yola salınardı. Bir vaxtlar Bəhreyn 
həm də qızıl ticarəti üzrə tranzit məntəqə rolunu oynayırdı. Sonradan 
qızıl və qiymətli daş-qaş alveri başqa  əmirliklərin  əlinə keçmiş, 
Bəhreyn isə təbii mirvari istehsalçısı kimi dünyada məşhur olmuşdur. 
İslam dininin 638-ci ildə  qəbul edilməsinə baxmayaraq 
Bəhreyndə ilk məscid 740-cı ildə tikilmişdir. Bu məscid tarixi abidə 
kimi indiyə qədər qorunub saxlanılır. 
Özünün çoxəsrlik tarixində Bəhreyn, ya vahid dövlət olmuş, ya 
da kiçik şəhər – dövlətlərə parçalanmışdır. Bəhreyn tarixinin ən 
maraqlı səhifələrinə burada Ğərmətilər dövlətinin yaranması dövrünü 
aid etmək olar. İsmaililər məshəbinə etiqad edən Ğərmətilər özlərini 
İslam dinini yayan və  «ədalət uğrunda çıxış edən» mübariz kimi 
qələmə verərək döyüşkən ordular yaratmışlar.  Ğərmətilər müharibə 
etməklə yanaşı, həm də  kənd təsərrüfatı  və ticarətlə  də  məşğul 
olurdular. Bu dövrdə Bəhreyn çiçəklənirdi. Lakin sonralar Ğərmətilər 
dövləti tənəzzülə  uğramış  və artıq XI əsrdə bir dövlət kimi yoxa 
çıxmışdır. 
1515-ci ildə İran körfəzində peyda olmuş portuqallar Bəhreyn 
üzərində öz bayraqlarını qaldırmışlar. Portuqallar bu regionda çox 
qalmamışlar. Daha təcrübəli müstəmləkəçi dövlət olan İngiltərə 

 
37 
mühüm strateji mövqeyə malik olan İran körfəzinə daxil olmaq və 
qədim  Ərəbistan torpaqlarını  ələ keçirmək üçün müxtəlif bəhanələr 
axtarırdı. Regionda getdikcə artmaqda olan quldurluq və qul alveri bu 
bəhanələrə səbəb oldu. «Quldurluğa və qul alverinə qarşı» şüar irəli 
sürən  İngiltərə müstəmləkəçiləri  İran körfəzi sahillərindəki  ərazilər 
uğrunda mübarizəyə başladılar. 
Ucuz hədiyyələrlə yerli şeyxlərin «könlünü alaraq» və 
«Bəhreynin təhlükəsizliyinin qayğısını  çəkmək barədə» vədlər 
verərək,  İngiltərə  İran körfəzində  gəmilərinin sərbəst hərəkət etmək 
hüququnu qazandı. 
Bəhreyn ilə  İngiltərə arasında ilk müqavilə 1820-ci ildə bağ-
lanmışdır. Bu müqavilə  Bəhreyni  İngiltərədən tam asılı  vəziyyətə 
salmışdır. Sonradan rəsmi London ilə  Bəhreyn arasında ingiltərənin 
xeyrinə bir-birinin ardınca bir neçə müqavilə imzalanır. 1900-cü ildə 
ingilis müstəmləkəçiləri ölkədəki bütün hakimiyyəti öz əllərinə 
keçirirlər. O vaxtdan etibarən bütün sorğu, məlumat kitablarında 
Bəhreyn rəsmi olaraq Böyük Britaniyanın protektoratı kimi qeydə 
alınmışdır. Belə  vəziyyət 1934-cü ilə  qədər davam etmişdir. O 
vaxtlar ölkəni Böyük Britaniyanın İran körfəzi regionundakı rezidenti 
idarə edirdi. 1971-ci ilin axırınadək Böyük Britaniyanın  İran 
körfəzindəki rezidentinin
*
 nümayəndəliyi Manamada yerləşmişdir. 
Beləliklə,  Ərəb  Şərqində özünün müstəmləkəçilik siyasətini həyata 
keçirmək üçün Bəhreyn, Böyük Britaniyanın strateji forpostuna
**
 
çevrilmişdir. 
Arxipelaqda, xüsusilə Mühərrək adasında Böyük Britaniyanın 
hərbi hava, Manama yaxınlığında isə hərbi dəniz bazaları yerləşirdi. 
Bəhreyndə  hərbi bazaların saxlanılması  hər il İngiltərə büdcəsinə 10 
mln. funt sterlinqə başa gəlirdi. Lakin İran körfəzi  əmirliklərində hasil 
edilən neft isə ingilis inhisarçılarına ildə 200 mln. funt sterlink təmiz 
gəlir gətirirdi. O vaxtlar ingilislərin bu regiondan çıxıb getməsi 
ağılasığmaz bir iş kimi görünürdü. Bununla belə 1960-cı illərin 
axırları üçün London rəsmiləri başa düşür ki, Bəhreynə müstəqillik 
verilməsindən heç cür qaçmaq mümkün olmayacaq. Bunu zaman özü 
tələb edirdi. 
                                      
*
 Rezident – diplomatik rütbə. 
**
 Forpost – Ön mövqe, ön istehkam. 
 
38
1971-ci ilin 14 avqustunda Bəhreyn özünü müstəqil dövlət elan 
etdi. Amma «gələcəyi nəzərə alan» peşəkar ingilis siyasətçiləri  İran 
körfəzində baş verən siyasi iqlimin dəyişməsindən faydalanmağa nail 
ola bilmişlər. Onlar Bəhreyn ilə «Dostluq barədə» müqavilə 
imzalamışlar. Bu müqavilədə dövlətlərarası «məsləhətlərin 
keçirilməsi», «ümumi mənfəət», regionda «sabit vəziyyətin 
saxlanılması» və s. məsələlər nəzərdə tutulmuşdur. 
Siyasətçilər yeni müqaviləni İngiltərənin Bəhreyndə öz keçmiş 
mövqeyini saxlamaq təşəbbüsü kimi qiymətləndirmişlər. Həqiqətən 
də uzaqgörən London diplomatiyası regionda apardığı siyasətdə bu 
dəfə də yanılmadı. Bəhreyn indi də Böyük Britaniya (həm də ABŞ) 
ilə sıx siyasi və iqtisadi əlaqələrə malikdir. 
Dövlət quruluşu. Bəhreyn konstitusiyalı monarxiyadır. 2001-
ci ildə keçirilmiş referendumda dövlətin yeni konstitusiyası  qəbul 
olunmuşdur. Bu konstitusiyaya görə 1975-ci ildə buraxılmış 
parlamentin (Milli Məclis) fəaliyyəti yenidən bərpa olunmuşdur. 
1782-ci ildən Bəhreyn  əl-Xəlifə sülaləsi tərəfindən idarə olunur. 
Qanunverici hakimiyyət  əmirə  və bir palatalı Milli Məclisə 
məxsusdur.  İcraedici hakimiyyət  əmirin qardaşının rəhbərlik etdiyi 
Nazirlər Şürasına məxsusdur. 
Ölkədə  Bəhreynin Xalq Cəbhəsi adlanan bir siyasi partiya 
fəaliyyət göstərir. Digər siyasi partiya və həmkarlar təşkilatının fəa-
liyyəti qadağan edilmişdir.  Ərəb  əmirliklərinin hamısında olduğu 
kimi, Bəhreyndə  də hakimiyyət bir sülalənin  əlindədir. Həmin 
sülaləyə məxsus olan ailələr çox dəbdəbəli həyat tərzi keçirirlər. 
Bəhreyn özünəməxsus xarici siyasət yeritməyə  təşəbbüs gös-
tərir. O, beynəlxalq münasibətlərdə güc işlətməmək barədə 
müqavilənin bağlanması, bütün dövlətlərlə dinc yanaşı yaşamaq və 
heç bir dövlətin daxili işlərinə qarışmamaq ideyasını müdafiə edir. 
Bəhreyn dövləti – BMT, Ərəb Dövlətləri Cəmiyyəti, İslam Konfransı 
Təşkilatının, başqa beynəlxalq və regional təşkilatların fəaliyyətində 
iştirak edir. Bəhreynin xarici siyasət mənafeyi  əsasən region 
dövlətləri çərçivəsində uzlaşır. O, öz siyasətini İran körfəzinin başqa 
Ərəb dövlətləri, ilk növbədə Səudiyyə Ərəbistanı ilə uzlaşdırır. Buna 
görə  də  Bəhreyn 1981-ci ildə  İran körfəzi  Ərəb dövlətlərinin 
Əməkdaşlıq  Şürası adlanan regional təşkilatın yaradılmasının fəal 
tərəfdarı olmuşdur. 
Bəhreynlə yanaşı bu təşkilata Qətər, BƏƏ, Küveyt, Oman və 

 
39 
Səudiyyə Ərəbistanı da daxil olmuşdur. Şuranın əsas məqsədi siyasi, 
iqtisadi və digər sahələrdə birgə fəaliyyəti tənzimləməkdir. 
Əməkdaşlıq  Şurası  çərçivəsində müxtəlif sahələrə də (sənaye, 
maliyyə, sığorta, ticarət, nəqliyyat, rabitə və s.) inteqrasiya üzrə birgə 
komissiyalar yaradılmışdır. Bəhreyn üçün regionla iqtisadi 
əməkdaşlıq, ölkənin gələcək sənayeləşdirilməsinə və inkişafına təsir 
edə bilən əsas vasitədir. Bəhreynin kiçik daxili bazarı, onun istehsal 
etdiyi metallurgiya və neft məhsullarını istehlak etmək qabiliyyətinə 
qadir deyildir. Əməkdaşlıq  Şurası  çərçivəsində inteqrasiya isə bu 
məhsulların satışını asanlaşdıra bilər.  Şura tərəfindən qəbul edilən 
öhdəçilikdən biri də neft sənayesi ilə bağlıdır. Bu öhdəçiliyə əsasən, 
Şuranın üzvü olan hər hansı ölkədə bu və ya digər səbəblər üzündən 
neft hasilatı dayandırılarsa, digər üzvlər ona köməklik 
göstərməlidirlər. Bu da tamamilə Bəhreynin xeyrinədir. 
Bəhreynin hakim dairələri  Şura çərçivəsində vahid 
infrastrukturun, ümumi bazarın, hərbi qüvvələrin uzlaşdırılmasının 
zəruri olduğunu bildirirlər. Həm də  mədəniyyət və  təhsil sahəsində 
sıx əməkdaşlığın yaradılması nəzərdə tutulur. 
Əməkdaşlıq  Şurasının digər üzvləri kimi Bəhreyn də  işğal 
edilmiş bütün Ərəb torpaqlarından  İsrail qoşunlarının tam 
çıxarılmasını, paytaxtı  əl-Qüds (Yerusəlim) olmaqla müstəqil 
Fələstin  Ərəb dövlətinin yaradılması  və  Fələstin xalqının yeganə 
qanunu nümayəndəsi Fələstin Azadlıq Təşkilatının hüququnun 
saxlanılmasını tələb edir. Əməkdaşlıq Şurasının fəaliyyəti Bəhreynin 
xarici siyasətinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir edir və Bəhreyn bir qayda 
olaraq onun qərarlarına tabe olur. 
Son vaxtlar Bəhreyn – ABŞ münasibətləri güclənir. 1949-cu 
ildən etibarən Bəhreyn ABŞ-ın  İran körfəzi bölgəsində yerləşdirdiyi 
hərbi qüvvələrin labüdlüyünü qəbul edir. Birləşmiş Ştatların 5-ci hərbi 
dəniz donanmasının bir qisminin əsas baza kimi Bəhreyndə 
yerləşdirilməsinə icazə verilmişdir.  İraq – Küveyt müharibəsindən 
sonra 1990-cı ilin avqustunda Bəhreyn hökuməti amerkanlıların 
adalarda hərbi hava qüvvəllərinin bazalarını yaratmağa icazə verdi. 
Manama ilə Vaşinqton arasında birgə müdafiə barədə bağ-
lanmış sazişə əsasən hər ikisi birgə hərbi təlimlər keçirilməklə yanaşı 
regionda hərbi-siyasi vəziyyətin gərgin hallarında isə ABŞ-na icazə 
verilir ki, buraya əlavə silah və qoşun hissələri gətirsin. 
Bəhreyn dövləti ilə Azərbaycan Respublikası arasında dip-
 
40
lomatik münasibətlər 1996-cı ilin 6 noyabrında yaradılmışdır. Dövlətin 
milli bayramı onun müstəqillik günüdür (16 dekabr 1971). 
 
3. Əhalisi və şəhərləri. Paytaxtın qısa səciyyəsi 
 
Bəhreyində  əhalinin siyahıya alınması ilk dəfə 1941-ci ildə 
keçirilmişdir. Həmin vaxtla müqayisədə, ölkə əhalisinin sayı bir neçə 
dəfə artaraq 680 min nəfərə çatmışdır (2005). Əsrimizin ortalarına 
qədər ölkədə təbii artım aşağı idi. Sonrakı illərdə neft və digər sənaye 
sahələrinin inkişafı ilə  əlaqədar olaraq başqa ölkələrdən gələn 
mühacirlərin hesabına  əhalinin miqdarı xeyli artmışdır. Lakin digər 
Ərəb ölkələri ilə müqayisədə bu göstərici Bəhreyində  hələ  aşağıdır. 
Əhalinin təqribən 30 faizini yaşı 15-ə qədər olanlar, 68 faizini yaşı 15 
– 65 arasında olanlar, 3,2 faizini yaşı 65-i keçənlər təşkil edir. Milli 
tərkibinə görə  əhalinin 75 faizini ərəblər (yerlilər və mühacirlər), 
qalanını Pakistan, İran (10 faiz) və  İngiltərədən (8 faiz) gələnlər 
təşkil edir. 
İslam dini dövlət dinidir. Əhalinin 90 faizi müsəlmandır. Sünni 
və şiələrin sayı bərabərdir. Əhalinin qalan hissəsi digər dinlərə sitayiş 
edir. Şiə müsəlmanları arasında «Xomeyniçilər» də vardır. Onlar İran 
İslam  İnqilabını müdafiə edir. Bəhreyində  də  «İslam hökumətinin» 
yaradılmasını  tələb edənlər var. Bəziləri isə  Bəhreynin  İrana 
birləşdirilməsi  şüarı ilə  çıxış edirlər. Bütün bunlar Bəhreynin daxili 
siyasi həyatına əhəmiyyətli dərəcədə təsir edir. 
Dövlət dili ərəb dilidir. 1971-ci ilədək rəsmi dövlət dili sayılan 
ingilis dili də geniş yayılmışdır. Bəhreyndə  əhalinin orta sıxlığı  hər 
kv. km-də 996 nəfərdir. Bu göstəriciyə görə  Ərəb ölkələri arasında 
birinci yeri tutur. Əhalinin 3/4 hissəsindən çoxu Bəhreyn adasının 
şimalında və Mühərrək adasının cənubunda cəmləşmişdir. Bəhreyn 
orta ömür müddəti kişilər üçün 71, qadınlar üçün isə 75 ildir. Hər min 
nəfərə doğulanların sayı 20,6, ölənlərin sayı isə 3,9 nəfərdir. Əhalinin 
87 faizi savadlıdır. Ölkədə iki universitet fəaliyyət göstərir. 
Bəhreyndə şəhər, kənd və kiçik balıqçı qəsəbələrinə bölünən yaşayış 
məntəqələri vardır. Şəhər əhalisinin xüsusi çəkisi 90 faizi keçmişdir. 
Nisbətən böyük şəhərləri Manama, Mühərrək, İssa və Sülməndir. 
Manama ölkənin ən böyük şəhəri və dəniz limanıdır. Şəhərdə 
təqribən 200 min əhali yaşayır (2005). Şəhərin cənubunda neft-emalı 
və neft-kimya zavodları salınmışdır. Manama ölkədə kustar 

 
41 
sənətkarlığın mühüm mərkəzidir.  Şəhərdə böyük gəmi tərsanələri 
var.  Şəhərin dəniz sahilində balıq ovlanır, mirvari və  sədəf  əldə 
edilir. Manama avtomobil yolu ilə (körpü vasitəsilə) Mühərrək şəhəri 
ilə  əlaqə saxlayır.  Şəhərdə universitet, pedaqoji, peşə  və orta təhsil 
məktəbləri fəaliyyət göstərir.  Əmirin igamətgahı, ölkənin  ən böyük 
inzibati və ticarət idarələri, xarici şirkət və  səfirliklərin yaraşıqlı 
binaları, müasir memarlıq üslubu ilə tikilmiş mehmanxanalar, 
məscidlər, parklar, xurma ağacları  şəhərə xüsusi yaraşıq verir. 
Şəhərdə beynəlxalq səviyyəli telekommunikasiya sistemi fəaliyyət 
göstərir. 
Manamada portuqaliyalıların tikdiyi qalaların qalıqları (XVI 
əsr), qədim məscidlər indiyədək saxlanılır.  Şəhərdə  Bəhreyn 
sənətkarlarının qızıl, sədəf və mirvaridən məharətlə  işləyib 
hazırladıqları qiymətli zinət əşyaları satılan Şərq bazarı, xüsusilə cəlb 
edicidir. Manama şəhərinin qərb hissəsində körfəzin 2000 kv. km. 
dayazlıq hissəsi süni sürətdə doldurulmuş  və burada Yapon 
şirkətlərinin iştirakı ilə paytaxtın yeni ticarət mərkəzi – supermarket 
tikilmişdir. 
 1978-ci  ildən fəaliyyət göstərən  İran körfəzi  əmirliklərinin 
(Bəhreyn,  İraq, Qətər, Küveyt, BƏƏ  və  Səudiyyə  Ərəbistanı) iri 
informasiya agentliyinin mənzil qərargahı Manamada yerləşir. 
 
 
4. İqtisadiyyatı 
 
Qədim dövrlərdən Bəhreyn ticarət mərkəzi kimi tanınır. Əhali 
vahələrdə xurma, həmçinin digər meyvə  tərəvəz yetişdirir, 
heyvandarlıq və mirvari ovu ilə  məşğul olurdu. Sənətkarlar isə 
birdorlu gəmilərin inşası ilə məşğul olurdu. 1932-ci ildə ölkədə neft 
aşkar olunduqdan və onun çıxarılmasına başlanıldıqdan sonra 
ənənəvi təsərrüfat sahələri arxa plana keçdi. Müstəqillik  əldə 
etdikdən sonra ölkənin siyasi və sosial-iqtisadi həyatında  əsaslı  və 
keyfiyyətli dəyişikliklər baş vermişdir.  
Müstəmləkəçilər özlərindən sonra ölkədə  qəbilə-tayfa və 
feodal münasibətlərinin qalıqları ilə yüklənmiş köhnə ictimai struktur 
qoyub getmişlər. Bütün bunlara baxmayaraq Bəhreyndə kapitalist 
ictimai münasibətləri  İran körfəzinin digər  Ərəb ölkələrindən  əvvəl 
yaranmışdır. Qətər, BƏƏ, Küveyt ilə yanaşı, Bəhreyn də yerli 
 
42
ixtisaslı kadrların az olması ilə  əlaqədar mühacir işçi qüvvəsindən 
istifadə etməyə məcburdur. Ölkədə işləyən əhalinin yarıdan çoxu (56 
faiz) mühacirlərdir. Bəhreynin ümumdaxili məhsulunun (ÜDM) 
dəyəri 2004-cü ildə 10,0 mlrd. ABŞ dolları  həcmində olmuşdur. 
Adambaşına düşən illik gəlir isə 18 min dollara yaxındır. ÜDM-nin 
illik artımı təqribən 3 faizə bərabərdir. ÜDM-un 64 faizi xidmət, 34 
faizi sənaye, 1 faizi isə kənd təsərrüfatının payına düşür. 
Ölkənin  əmək ehtiyatları  təqribən 300 min nəfərdir. Bunların 
təqribən 80 faizi xidmət, sənaye və ticarət sahələrində, 20 faizi 
idarəçilik sistemində, 1 faizi isə kənd təsərrüfatında çalışır. 
Sənayenin aparıcı sahələri.  İran körfəzinin başqa ölkələri 
kimi Bəhreyn də sosial-iqtisadi inkişafı  və  hətta  əmirliyin siyasi 
həyatı neft və  təbii qaz hasilatı ilə bağlıdır. Dövlət büdcəsinə  gələn 
gəlirin təqribən yarısı neft və qaz sənayesi hesabınadır. Ölkədə 
sənaye  əhəmiyyətli neft çıxarılmasına 1932-ci ildən başlanılmışdır. 
Artıq 1934-cü ilin dekabrında Bəhreyn nefti ilə yüklənmiş ilk tanker 
İran körfəzindən çıxmışdır.  İlk mərhələlərdə neftdən ölkəyə  gələn 
gəlir çox cüzi idi (hasil edilən 1 ton neftə cəmi 1,05 dollar verilirdi). 
1979-cu ilə  qədər neft yataqlarını Amerika şirkəti «Bəhreyn 
petroleum kompani» (BARKO) istismar edirdi. Səudiyyə  Ərəbis-
tanının «Arabiyen Amerikan oyl Kompanii» (ARAMKO) şirkəti də 
Bəhreyn adasındakı  məhəlli sulardan neft çıxarırdı. 1979-cu ildən 
başlayaraq neft və qaz sənayesinə  Bəhreyn Milli neft şirkəti 
(BANOKO) tam nəzarət edir. Bəhreyndə neftin ehtiyatı az 
olduğundan onun hasilatı ildən-ilə  aşağı düşür. 2005-ci ildə  cəmi 2 
mln. ton neft çıxarılmışdır. Lakin neft emal edən müəssisələrin is-
tehsal gücü ildə 14-15 mln. tondur. Bu zavodlarda Səudiyyə 
Ərəbistanından sualtı  kəmərlə  gətirilən neft emal edilir. Bəhreynin 
neft emalı müəssisəsi Yaxın  Şərqin bu qəbildən olan ən iri 
müəssisələrindən biridir. 
Hasilat sənayesində  təbii qaz istehsalının  əhəmiyyəti getdikcə 
artır. Ölkədə ildə 4,0 mlrd. kub m
3
 qaz çıxarılır. Təbii qazdan butan 
və propan kimi qiymətli məhsullar istehsal edən müəssisə (illik 
istehsal gücü 280 min ton) tikilmişdir. 
Alüminium istehsalı  Bəhreynin sənaye sahələri arasında 
əhəmiyyətinə görə ikinci yeri tutur. Bu sahənin inkişafı üçün yerli 
yanacaqla (təbii qaz) işləyən istilik elektrik stansiyalarında alınan 
ucuz elektrik enerjisi geniş imkanlar açır. Manama da yerləşən 

 
43 
alüminium zavodu Avstraliyadan idxal olunan boksit əsasında işləyir. 
Ötən əsrin 90-cı illərinin birinci yarısından ilkin alüminium istehsalı 
üzrə ALVA şirkətinə  məxsus yeganə zavodun genişləndirilməsi 
həyata keçirilir. Zavodun istehsal gücü 210 min tondan (1992) 460 
min tona qədər (2003) artırılmışdır. Layihənin həyata keçirilməsi 1,4 
mlrd. dollara başa gəlmişdir. ALVA dövlət  şirkəti zavodun istehsal 
gücünün artırılması üçün lazım olan vəsaitin bir hissəsini 
Almaniyadan (12 il müddətinə 290 mln. dollar borc) və  Bəhreynin 
bütün iqtisadi inkişaf planlarının plana keçirilməsində ona 
əhəmiyyətli maliyyə köməkliyi göstərən Səudiyyə  Ərəbistanından 
almışdır. İran körfəzi regionunda baş vermiş müharibələr ilə əlaqədar 
bəzi layihələrin vaxtında yerinə yetirilməsi mümkün olmamışdır. 
Bəhreyndə  sənayenin nisbətən inkişaf etmiş digər sahəsi 
gəmiqayırma və gəmi təmiridir. OPEK üzvü olan Ərəb dövlətlərinin 
iştirakı ilə  Bəhreyndə  gəmiqayırma tərsanəsi və  gəmi təmiri 
müəssisəsi tikilmişdir. Ölkədə  fəaliyyət göstərən neft-kimya 
kompleksi Səudiyyə  Ərəbistanı  və Küveyt kapitalının köməyi ilə 
yaradılmışdır. Bəhreyndə qazma avadanlığı, boru, maye oksigen 
istehsal edən müəssisələr, dəniz suyunu təmizləyən qurğular və bir 
neçə istilik elektrik stansiyaları vardır. 
 Bəhreyndə kustar sənətkarlığın tarixi qədimdir. Ölkədə 
yaşayan əhali çoxdan bəridir ki, dənizdən mirvari çıxarmaq vərdişinə 
yiyələnmişdir. Bəhreynin qara mirvarisi, yaxud yerlilərin «balıq 
gözü» adlandırdıqları mirvari barədə  əfsanələr vardır. Bu qiymətli 
mirvarinin qədrini bilən ingilis müstəmləkəçiləri uzun illər ölkənin 
bu sərvəti üzərində  ağalıq etmişlər. Neft və  təbii qaz ehtiyatlarının 
kəşfinə qədər mirvari ovu və onun ixracatı ölkə əhalisinin əsas gəlir 
mənbəyi olmuşdur. Təsərrüfatın bu sahəsi ötən əsrin 30-cu illərində 
ən yüksək inkişaf səviyyəsinə çatmışdır. Sonradan yaponların dünya 
bazarına süni mirvari çıxarması  Bəhreyndə mirvari vətəgələrinin 
azalmasına və bu sahənin tənəzzülünə  səbəb olmuşdur. Lakin buna 
baxmayaraq bəhreynlilər bu qədim peşələrini unutmamışlar. 
Dənizdən yenə  də mirvari, süngər çıxarılır, balıq ovlanır. Neft 
sənayesinin inkişafı, həm də son illərdə regionda baş vermiş 
müharibələrin ağır ekoloji nəticələri ilə  əlaqədar  İran körfəzinin 
çirklənməsi balıqçılıq təsərrüfatına böyük ziyan vurmuşdur. 
Bəhreyn hökuməti ölkənin  əlverişli coğrafi mövqeyindən və 
formalaşan siyasi-iqtisadi imkanlarından (inkişaf etmiş  nəqliyyat 
 
44
infrastrukturu, rabitə  və b.) istifadə etməklə Yaxın və Orta Şərq 
regionunda başlıca işgüzar və maliyyə  mərkəzinə çevrilmək barədə 
müəyyən tədbirlər həyata keçirir. Ölkədə beynəlxalq yarmarka üçün 
iri sərgi kompleksi müvəffəqiyyətlə işləyir. 2005-ci ildə Bəhreynə 2,5 
mln. nəfər xarici turist və  işgüzar adamlar gəlmişdir. Onların 
tələbatlarını ödəmək üçün mehmanxana, restoran və başqa xidmət 
sahələri genişləndirilir. 

Yüklə 1,92 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   30




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə