Dərslik, Bakı "Elm", 2010, 324 səh. Dərslikdə şəkərin yeni müasir üsullarla alınması texnologiyası



Yüklə 30,65 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə1/25
tarix27.06.2017
ölçüsü30,65 Mb.
növüDərs
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   25

Đ.V.ĐSGƏNDƏROV,  A.A.QASIMOVA  

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



ŞƏKƏR  ĐSTEHSALININ  

ÜMUMĐ  TEXNOLOGĐYASI 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

BAKI–“ELM”– 2010 



 

2

 



Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi  

tərəfindən təsdiq edilmişdir 

 

Rəy verənlər: 



 

 

 



 

 

Đbrahim Vəli oğlu Đsgəndərov, Afət Ayyət qızı Qasımova 



Şəkər istehsalının ümumi texnologiyası.  

Dərslik, Bakı “Elm”, 2010, 324 səh.  

 

 

Dərslikdə  şəkərin  yeni  müasir  üsullarla  alınması  texnologiyası 



geniş şəkildə əks olunmuşdur. Bununla belə şəkərin insanın qidalanmasında 

rolu,  şəkər  istehsalı  üçün  xammal  və  materiallar,  xammalın  emala  qədər 

saxlanması,  xammalın  kimyəvi  tərkibi,  texnoloji  sxemlər,  hazır  məhsulun 

saxlanması  şəraitləri  göstərilmişdir.  Kitabda  şəkər  sənayesinin  ayrı-ayrı 

texnoloji  sxemləri  üzrə  oxucuların  diqqətini  cəlb  edən  yeniliklərə  də  yer 

verilmiş,  sxemlərin  izahı  müxtəlif  maşın  və  avadanlıqların  quruluşu  və  iş 

prinsipi haqqında məlumatlar əks olunmuşdur. 

 

 



 

 

 



 

© “Elm” nəşriyyatı, 2010 

 

 

 



 

 

 



 

 


 

3

ÖN  SÖZ 



 

“Qida  məhsullarının  texnologiyası”  istiqamətində  “Şəkər  və 

şəkərli məhsulların istehsalı” ixtisasında təhsil alan tələbələr və çalı-

şan  kadrlar  üçün  ana  dilində  dərslik  və  yaxud  dərs  vəsaiti  bu  günə 

qədər  yazılmamışdır.  Müasir  dövrdə  qida  məhsulları  istehsalı  ilə 

məşğul olan sənaye müəssisələrində istehsalın strukturu və xarakteri 

dəyişməklə,  yeni  texnoloji  axın  xətlərinin  tətbiqinə  böyük  üstünlük 

verilir.  Yeni  texnoloji  proseslərlə  yanaşı  müasir  yüksək  məhsuldar-

lıqlı texnoloji avadanlıqların tətbiqi geniş vüsət almış, habelə istehsal 

proseslərinin  kompleks  avtomatlaşdırılması  və  kompüterləşdirilmə-

sində diqqət artmışdır.  

Tərtib olunmuş kitabda şəkərin yeni müasir üsullarla alınma-

sı texnologiyası geniş şəkildə əks olunmuşdur. Bununla belə şəkərin 

insanın qidalanmasında rolu, şəkər istehsalı üçün xammal və materi-

allar, xammalın emala qədər saxlanması, xammalın kimyəvi tərkibi, 

texnoloji  sxemlər,  hazır  məhsulun  saxlanması  şəraitləri  göstərilmiş-

dir. Kitabda şəkər sənayesinin ayrı-ayrı texnoloji sxemləri üzrə oxu-

cuların diqqətini cəlb edən yeniliklərə də yer verilmiş, sxemlərin iza-

hı müxtəlif maşın və avadanlıqların quruluşu və iş prinsipi haqqında 

məlumatlar əks olunmuşdur.  

Dərsliyin  yazılmasında  şəkər  istehsalı  ilə  əlaqədar  çoxsaylı 

elmi  məqalələrlə  yanaşı  müxtəlif  respublikaların  mətbuatında  dərc 

olunmuş, demək olar ki, bütün əsas dərslik və dərs vəsaitlərindən ti-

carət, qida məhsullarının fəaliyyəti üçün zəruri olan normativ sənəd-

lərdən, tədris və elmi-metodiki materiallardan istifadə edilmişdir.  

Dərsliyin  yazılmasında  və  tərtibatında  “Şəkər  və  şəkərli 

məhsulların texnologiyası”  sahəsində  elmi  müddəaların  əsaslandırıl-

masında meydana çıxa biləcək yaxud sual doğuracaq çatışmamazlıq-

ları  qabaqcadan  məmnuniyyətlə  qəbul  edir  və  oxuculara  öz  minnət-

darlığımızı bildiririk.  

Əlyazmanın  kompüterdə  yığılmasında  və  çapa  hazırlanma-

sında  yaxından  iştirak  etmiş  gənc  mütəxəssis  Əhmədova  Mətanət 

Đsrail qızına öz minnətdarlığımızı bildiririk. 

 

Azərbaycan Texnologiya Universitetinin  



“Qida məhsullarının texnologiyası” kafedrasının  

                      dosenti, t.e.n. Đsgəndərov Đbrahim Vəli oğlu 

 

4

GĐRĐŞ 



 

 

Şəkər  insanın  qida  rasionunda  mühüm  yer  tutur. 



Đnsana lazım olan enerjinin təxminən yarısı karbohidratlar-

la, o cümlədən 1/3–şəkərlə ödənilir. Şəkər qamışı və şəkər 

çuğunduru  şəkərin  (saxarozanın)  sənaye  istehsalı  üçün 

əsas  xammal  sayılır.  Dünya  üzrə  94-97  mln.  t  şəkər 

istehsalının (xam şəkərə hesablandıqda) 56-60 mln. t şəkər 

qamışının, 36-38 mln. t şəkər çuğundurunun payına düşür.  

 

Dünyada 1500 şəkər qamışı emal edən və təxminən 



1000 şəkər çuğunduru emal edən (onlardan 800-dən çoxu 

Avropada  yerləşir) zavod mövcuddur. Onların sayı daima 

dəyişir:  yeni  nəhəng  müəssisələr  tikilir,  köhnəlmişləri,  az 

məhsuldarlığı olanları bağlanılır.  

Qədim  Yunanıstanın  və  Romanın  əhalisi  şəkəri 

(saxarozanı)  tanımırdı.  O  zamanlar  şirin  qida  məhsulu 

kimi baldan istifadə olunurdu.  

 

Şəkər  qamışından  şəkər  istehsalının  vətəni  Hindis-



tan  sayılır.  “Şəkər”  sözünün  özü  də  “sarkara”  sözündən 

götürülmüşdür.  

 

Orta  əsrlərdə  və  yeni  dövrün  əvvəllərində  şəkər 



qamışı  bitkisi  Hindistandan  Araviyaya,  Suriyaya,  Misirə 

və Kipr adasına köçürüldü. Misir Avropa üçün əsas şəkər 

tədarükçüsü oldu.  

 

Amerikanı kəşf edəndən sonra Kolumb şəkər qamı-



şını  San-Dominqo  adasına  apardı.  Əlverişli  torpaq-iqlim 

şəraitləri bu bitkinin Antil adalarına yayılmasına da imkan 

verdi.  

 

XVIII  əsrdə  şəkərlə  ticarət  ingilislərin  əlində  cəm-



lənmişdir.  Avropa  yalnız  idxal  olunmuş  qamış  şəkərini 

alırdı.  Bu  bitkinin  Avropanın  cənub  hissələrində  becəril-



 

5

məsi  uğursuz  olurdu,  çünki  onun  becərilməsi  üçün  tropik 



iqlim lazımdır.  

 

Hal-hazırda qamış şəkəri ən çox Kubada, Braziliya-



da, Hindistanda, Puerto-Rikoda, Meksikada və Filippinlər-

də  istehsal  olunur.  Çuğundur  şəkəri  isə  Avropanın  bütün 

ölkələrində,  Şimali  Amerikada,  Türkiyədə,  Đranda,  Đrakda 

və Suriyada istehsal olunur.  

 

Şəkərin  sənaye  istehsalı  XVIII  əsrin  sonlarında 



buxar  maşınlarının  yaranması  ilə  mümkün  olmuşdur. 

Məsələn,  ilk  vakuum-aparatlar  1813-cü  ildə,  kisəli 

süzgəclər–1824-cü 

ildə, 


vakuum 

altında 


işləyən 

buxarlandırıcı  aparatlar  və  filtr-presslər  –1850-ci  ildə, 

diffuziya batareyaları–1864-cü ildə, sentrifuqalar –1867-ci 

ildə,  şəkər  üçün  quruducular–1878-ci  ildə,  qablaşdırma 

maşınları–1891-ci ildə yaradılmışdır.  

 

1747-ci  ildə  alman  kimyaçısı  Andreas  Siqizmund 



Marqqraf  Prussiyanın  Elmlər  Akademiyasında  çıxış 

edərək  məlumat  vermişdir  ki,  ağ  şəkər  çuğundurunda, 

şəkər  qamışında  mövcud  olan  şəkərin  analoqu  müşahidə 

olunmuşdur.  Ancaq  çuğundurun  şəkərliliyinin  (1,5%) 

kifayət  qədər  az  olması  və  o  zamankı  istehsalat  gücünün 

inkişafının  aşağı  səviyyədə  olması,  bu  ixtiranın  praktiki 

tətbiqinə maneə törətmişdir.  

Marqqrafın  ölümündən  sonra  onun  tələbəsi  Frans 

Karl  Axard  1784-cü  ildə  yem  kimi  istifadə  olunan  ağ 

şəkər  çuğundurunu  becərməyə  başladı,  1799-cu  ildə  isə 

ondan  ilk  şəkəri  aldı.  O,  11  yanvar  1799-cu  ildə  şəkərin 

nümunəsini  “Çuğundurdan  şəkərin  alınması  haqda” 

məruzə  ilə  kral  III  Vilhelm  Fridrixə  təqdim  etmişdir. 

Kralın  verdiyi  ssudaya  (borca)  Axard  Aşağı  Sileziyada 

(Kunern  rayonu)  yer  alıb  dünyada  ilk  şəkər  çuğunduru 

zavodunu  tikdi.  1802-ci  ilin  martında  1801-ci  ilin 



 

6

məhsulundan 250 t çuğundur emal etməyə başladı. Çuğun-



duru ilk olaraq ağacdan hazırlanmış qəfəsli yeşiklərdə yu-

yub,  sürtgəclərdə  xırdalayırdılar.  Sıyıqdan  silindrik  pres-

sdə şirə alıb, kükürd turşusu ilə təmizlədikdən sonra ağac 

külü ilə, təbaşirlə və ya söndürülmüş əhənglə işləyirdilər.  

Təmizlənmiş  şirəni  yun  parçadan  keçirib,  dəmir 

tavalarda  buxarlandırmaqla  qatılaşdırdıqdan  sonra  konik 

formalara keçirirlərmiş. Kristalların əmələ gəlməsindən və 

böyüməsindən  sonra  kristallararası  məhlulu  formalardan 

süzüb, alınmış şəkər “başlarını” qurudurlarmış.  

 

Emal  etməmişdən  qabaq  çuğundur  uzun  müddət 



saxlanıldığından  aşağı  keyfiyyətli  olurdu.  Bu  və  texnolo-

giyanın  qeyri-mükəmməl  olması  ilə  əlaqədar  olaraq  ilkin 

istehsal  ilində  şəkər  çıxımı  çuğundurun  kütləsinə  görə 

2,8%  təşkil  etmişdir.  1807-ci  ildə  zavodda  baş  vermiş 

yanğın istehsala son qoydu.  

 

Bu gün şəkər sənayesi inkişaf etmiş sahələrdən biri 



sayılır.  Xaricdə  mütərəqqi  texnologiyanın  tətbiqi  şəkər 

çuğundurunun  becərilməsində  və  ondan  stabil  məhsul 

alınmasında  mühüm  irəliləyişlər  etmişdir.  Belə  ki,  şəkər 

zavodlarının  vahid  gücü  sutkada  6...12  min  t  çuğundur 

emal  etmək  imkanı  vermişdir.  Dünyada  ən  nəhəng  şəkər 

çuğunduru  zavodu  Fransada  yerləşir  (“Connatre”)  və 

sutkada 25 min t çuğundur emal edir. Almaniya Federativ 

Respublikasında  “Plattling”  zavodunun  gücü  sutkada  15 

min t çuğundur emalına çatdırılıb. 1992-ci ildə Taylandda 

Super  Fabrik”  adlı  şəkər  zavodu  istismara  verilmişdir. 

Bu  zavod  qamış  şəkərindən  sutkada  26  min  t  şəkər 

xammalı istehsal edir.  Zavodda 12  min insan iki növbədə 

10 saatlıq iş rejimi ilə çalışır.  

 

Azərbaycan  ən  çox  şəkər  istehlak  edən  ölkələrdən 



biri  olsa  da,  şəkər  yalnız  başqa  ölkələrdən  gətirilir.  Bunu 

 

7

nəzərə  alaraq  son  vaxtlar  respublikada  şəkər  istehsalına 



böyük  əhəmiyyət  verilir.  Bu  həm  də  şəkər  istehsalı  üçün 

əsas  xammal  mənbəyi  olan  şəkər  çuğundurunun  becəril-

məsi və ondan yüksək məhsul alınması üçün respublikada 

hər  cür  şəraitin,  o  cümlədən,  torpaq-iqlim  şəraitinin  çox 

əlverişli olması ilə əlaqədardır.  

Azərbaycanda 2003-cü ildə açılmış Đmişli şəkər za-

vodu əhalinin şəkərə olan tələbatını tam ödəyir. Ən sevin-

dirici hal ondan ibarətdir ki, hazırlanan məhsul ekoloji ba-

xımdan  çox  təmizdir.  Respublikada  şəkər  zavodunun 

tikilib istifadəyə verilməsi ölkəmizin iqtisadiyyatının daha 

da  inkişaf  etdirilməsinə,  aran  bölgəmizin  əhalisinin  işlə 

təmin  olunmasına  və  s.  bu  kimi  məsələlərin  həllində 

mühüm əhəmiyyət kəsb edir.  

Azərbaycanın torpaq-iqlim şəraiti şəkərliyi 17-19% 

olan  çuğundur  yetişdirməyə  imkan  verir.  Bu  gün  dünyanı 

sarsıdan  problemlərdən  biri  məhsulların  keyfiyyətsiz, 

mutagen olmasıdır. Biz çalışmalıyıq ki, əhali ekoloji təmiz 

məhsulla  təmin  olunsun,  dövlətin  ərzaq  müstəqilliyi 

inkişaf etsin.  

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

8

I  HĐSSƏ  



ŞƏKƏR  ÇUĞUNDURU 

 

Fəsil I  

ŞƏKƏR  ÇUĞUNDURUNUN  BECƏRĐLMƏSĐ 

VƏ  SAXLANMASI

 

 

 

Bizim  ölkədə  şəkər  çuğunduru  –  şəkər  (saxaroza) 



istehsalı üçün əsas xammal mənbəyi sayılır. Suvarılmayan 

(dəmyə)  torpaqlardan  alınan  orta  məhsuldarlıq  1  ha 

sahədən  18-25  t,  şəkərliyi  14...18%  təşkil  edir.  Bir  sıra 

təsərrüfatlarda  rayonlaşdırılmış  növlərin  becərilməsi  və 

düzgün qulluq edilməsi zamanı məhsuldarlıq 1 ha sahədən 

40...50 t təşkil edir.  

 

Şəkər  çuğundurunun  botaniki  xassələri 

 

 

Çuğundur  (Beta  Vulqaris)  tərəçiçəklilər  fəsiləsinin 



(Chenopodiacea)  bir  növüdür.  Qədim  zamanlarda 

çuğundur  yarpaqlarına  görə  becərilirdi.  Kökümeyvə  tipli 

çuğundur  ərəb  xəlifətlərində  becərilmiş  və  xaç  yürüşləri 

zamanı  Qərbi  Avropaya  aparılmışdır.  “Çuğundur”  sözü 

yunan sözüdür “svekle”.  

 

Rusiyada Y.B.Yesipov və Almaniyada Axard şəkər 



istehsalı üçün yararlı olan daha şəkərli çuğundur növünün 

seçiminə  tamamilə  düzgün  diqqət  yetirmişlər.  Bu 

məqsədlə  bir  neçə  növ  sınanmışdır.  Bunlardan  ən  şəkərli 

ağ  sileziya  çuğunduru  olmuşdur.  Onun  konik  forması,  ağ 

qabığı və ağ ləti vardır. Əvvəllər ağ çuğundurda şəkərlilik 

7-10% olmuşdur. Ancaq sonradan tədricən seleksiya  yolu 

ilə,  yəni  seçim  üsulları  ilə  orta  şəkərliliyi  17-20%  olan 

müasir şəkər çuğunduru əmələ gəlmişdir.  



 

9

 



 

 

 



 

 

 



 

 

Şəkil 1. Birillik şəkər çuğunduru 

 

 

 



 

 

 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Şəkil 2. Đkiillik şəkər çuğunduru

:  



a–çiçəkli kolun sxemi; b–çiçək saxlayan gövdələr 

 


 

10

 



Şəkər  çuğunduru–iki  illik  bitkidir:  birinci  ili–

toxumdan  yalnız  kök  və  yarpaqlar  cücərir,  ikinci  ili  isə 

qışlamış  kökdən  yenidən  yarpaqlar  boy  atır;  1,5-2  m 

hündürlüyündə çiçəkli gövdə, çiçəklər və toxumlar cücərir 

(şəkil 1 və 2).  

Şəkər istehsalı üçün yalnız birillik çuğundur köklə-

rini istifadə edirlər. Şəkər çuğundurunun toxumları kütləsi 

0,03  q  və  diametri  3-4  mm  hamaş  meyvə  yumaqcıqların-

dan  ibarətdirlər.  Yumaqcıqlar  yumşaq  məsaməli  toxuma-

dan ibarətdir, burada bir neçə (2-3 və daha çox) tum yerlə-

şir.  Tumlar  çox  kiçikdirlər,  uzunsov  formaya  malikdirlər, 

uzunluqları 2 mm, kütlələri 2-3 mq təşkil edir.  

 

Onlar  qalın  bozumtul-qırmızı  qabıqla  örtülmüşlər. 



Toxumun  bir  çox  hissəsi  rüşeymlə  doludur,  burada  kökü, 

tumurcuğu  və  iki  ləpəni  aydınca  görmək  mümkündür. 

Ləpələrdə  qidalandırıcı  maddələr  (nişasta,  zülallar) 

yerləşir.  Ancaq  bu  maddələr  tumda  az  olduğundan,  səpin 

zamanı onları torpaqda çox dərinə basdırmırlar (3-4 sm). 

 

Normal temperaturda (8-9



0

C) çuğundur toxumları 8 

gündən  sonra  cücərməyə  başlayırlar.  Səpindən  10-14  gün 

sonra çuğundurun cücərtiləri boy atmağa başlayır: əvvəlcə 

“çəngəl”,  yəni  bir  cüt  ləpə,  sonra  tumurcuqdan  çıxan 

həqiqi  yarpaqlar  (yarpaqların  birinci  cütlüyü,  ikinci 

cütlüyü və s.). 

 

 



Đkinci cüt  yarpaqlar  yarandıqdan sonra çuğundurun 

kökü  yoğunlaşır  və  tədricən  kökümeyvə  əmələ  gəlir. 

Köklər torpaqda çox geniş və dərin  yayılmış  olur (2,5  m-

dək).  Buna  görə  də  çuğundur  quraqlığa  davamlı  bitki 

sayılır.  Duz  məhlulları  kökümeyvənin  daxilində  boru-lif 

sisteminin  köməyi  ilə  yarpaqlara  doğru  hərəkət  edirlər. 

Kökün  en  kəsiyində  dairələr  görmək  olar.  Çuğundur 

kökündə bu dairələrin sayı 10-12-yə çatır (şəkil 3).  



 

11

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

Şəkil 3.  Şəkər çuğundurunun en kəsiyi 

 

Onların  sayı  nə  qədər  çox  və  yerləşməsi  nə  qədər 



sıx olsa, çuğundur bir o qədər şəkərli olar.  

 

Şəkər  çuğunduru  kökünün  mikroskopik  quruluşu 



şəkil  4-də  verilmişdir.  Şəkildə  kökün  qabıq  hissəsinin 

eninə və uzununa kəsiyi verilmişdir.   

 

 

Şəkil 4. Çuğundurun kökünün xarici hissəsinin toxumaları:  



a–şaquli; b–en 

 

12

 



Şəkil 5. Çuğundur hüceyrəsinin quruluşu 

 

Kök  müxtəlif  çoxsaylı  mikroskopik  hüceyrələrdən 



ibarətdir.  Bunlar  birlikdə  müxtəlif  toxumalar  yaradırlar. 

Xarici  səthdə  periderma  və  ya  çuğundurun  nazik  xarici 

qabığı 

yerləşir. 



Bu 

qabıq 


bərk, 

nəmkeçirməz 

hüceyrələrdən ibarətdir.  

Sonra kökün daxilində qabıq, qabığın lifli toxuması 

və  nəhayət,  əsas  parenxim  toxuması,  yəni  dairəsi, 

hüceyrələrin  toxumaları  yerləşir.  Dairəvi  hüceyrələrin 

vakuollarında  çuğundurun  şəkərli  şirəsinin  əsas  hissəsi 

toplanmışdır.  Parenxim  hüceyrəsinin  quruluşu  şəkil  5-də 

göstərilmişdir. Hüceyrənin qabığı və ya hüceyrə divarı (1), 

sellülozadan,  hemisellülozadan  və  pektin  maddələrindən 

ibarətdir.  Hüceyrəni  daxilindən  protoplazma  vakuolu  (4) 

əhatə  edir.  Vakuol  hüceyrənin  daxili  hissəsini  tutur. 

Burada  hüceyrə  şirəsi,  yəni  saxarozanın  və  müxtəlif 

qarışıqların  sulu  məhlulu  yerləşir.  Protoplazma  qatından 

nə  şəkərlər,  nə  də  qeyri-şəkərlər  keçə  bilir.  Təzə-tər 

çuğundur  dilimindən  şəkəri  soyuq  su  ilə  çıxarmaq  olmaz. 



 

13

Ancaq  bunu  asanlıqla  etmək  mümkündür.  Əgər  çuğundur 



əvvəlcədən 

protoplazma 

zülallarının 

pıxtalaşma 

temperaturuna  qədər  qızdırılsa,  onda  protoplazma  ayrı-

ayrı hissələrə ayrılaraq, şəkərin diffuziyasına mane olmur. 

Dondurulmuş çuğundurdan şəkər su ilə asanlıqla çıxarılır, 

çünki dondurulma zamanı protoplazma pıxtalaşır.  

 

 

 



Şəkil 6. Çuğundur kökündə saxarozanın paylanması 

 

Saxarozanın kökdə paylanması şəkil 6-da verilmiş-



dir.  Çuğundurun  ən  çox  şəkərli  yeri  100  rəqəmi  ilə  qeyd 

olunmuşdur, başqa rəqəmlər isə çuğundur kökünün uyğun 

yerlərində maksimal şəkərliyə görə şəkərin miqdarını gös-

tərir.  Çuğundurda  şəkərin  paylanması  eyni  cür  deyildir. 

Şəkərin  miqdarı  çuğundurun  baş  hissəsinə  doğru  istiqa-

mətdə  surətlə  azalır,  quyruq  hissəsinə  doğru  istiqamətdə 

isə tədricən azalır. Eyni vaxtda çuğundurun baş hissəsində 

şəkərin miqdarı  azaldıqca qeyri-şəkərlərin  miqdarının art-

ması müşahidə olunur (azot, xüsusilə kül) və beləliklə də, 

şirənin təmizliyi aşağı düşür (77-78%). 

Birillik  şəkər  çuğundurunda  80  ədəd  yaşıl  rəngli 

yarpaq  əmələ  gəlir,  çünki  yarpaqların  hüceyrəsində  çoxlu 



 

14

sayda  xlorofill  dənələri  yerləşir.  Məhz  onlar  karbohidrat 



sintez edən təbii laboratoriyalar sayılırlar.  

 

Yarpaqlarda karbohidratlar günəş şüasının təsiri ilə 



havada  olan  karbon  qazından  və  sudan  əmələ  gəlir. 

Formaldehid assimilyasiyanın ilkin məhsulu sayılır:  



CO

2

 + H

2

O = HCOH + O

Bu proses endotermikdir, buna görə də onun həyata 

keçməsi  günəş  şüası  tələb  edir.  Sonra  formaldehid 

molekulları  tezliklə  buxarlanaraq,  heksoza  (qlükoza) 

əmələ gətirirlər.  

6HCOH = C

6

H

12

O

 

Monoşəkərlər yarpaqlardan çuğundur kökünə doğru 



hərəkət  edirlər,  bu  zaman  onlardan  saxaraza  fermentinin 

təsiri  ilə  (invertin,  invertaza)  saxaroza  sintez  olunur. 

Çuğundur yarpaqlarında çoxlu monoşəkərlər olduğu halda 

(1...3,5%  qədər),  kökdə  daha  çox  saxaroza  və  çox  az 

(0,1%) monoşəkərlər vardır. 

 

Çuğundurun becərilmə şəraitləri 

 

 



Hesab  edilirdi  ki,  şəkər  çuğundurunun  daha  da 

uğurlu  becərilməsi  üçün  kifayət  qədər  işığı,  istiliyi  və 

nəmliyi təmin edən iqlim tələb olunur. Şaxtasız vegetasiya 

dövrü  150-180  gün  davam  etməlidir.  Bu  dövr  ərzində 

havanın  temperaturu  cəmi  orta  hesabla  2500

0

C,    ildə 



yağıntıların miqdarı isə 450-600 mm təşkil etməlidir. Đyun 

ayının 


ortalarından 

avqust 


ayının 

əvvəllərinədək 

yağıntıların  olması  daha  arzuediləndir.  Payız  quraqlığı 

(sentyabr-oktyabr)  çuğundur  yığımını  və  daşınmasını 

asanlaşdırır.  

 

Lakin bir çox elmi işlər və təcrübələr isbat etmişlər 



ki, çuğundur daha sərt iqlim şəraitlərində də becərilə bilər.  

 

15

 



Đki növ şəkər çuğunduru mövcuddur: birtoxumlu və 

çoxtoxumlu (şəkil 7). 

 

Onun normal inkişafı üçün işıq, istilik, hava və qida 



maddələri tələb olunur. Bu komponentlər əvəzolunmazdır 

və eyni əhəmiyyətlidir. 

 

 

Şəkil 7. Şəkər çuğunduru: ikinci inkişaf ilinin  



çiçəkləmə dövründə çiçəkli zoğlar 

 

Đşıq.  Yaşıl  yarpaqlarda  işıq  enerjisinin  iştirakı  ilə 

qeyri-üzvi  maddələrdən  üzvi,  o  cümlədən  karbohidratlar 

əmələ gəlir, yəni fotosintez baş verir. Đlk dəfə fotosintezin 

mahiyyətini rus alimi K.A.Timiryazev açıqlamışdır.  

 

Karbohidratların  fotosintezini  belə  göstərmək  olar. 



Karbohidratlar  bitki  yarpaqlarında  günəş  işığının  təsirilə 

karbon  monooksid  (havada  və  suda  olan)  əmələ  gəlir. 

Assimilyasiyanın  ilk  məhsulu  kimi  formaldehid  alınır. 

Sonra  formaldehid  molekulları  kondensasiya  olunaraq 

heksoza əmələ gətirirlər.  

 


 

16

 



                

             6         C=O → C



6

H

12



O

6  


           ∆H = +2872 kC/q·mol 

                  H 

 

Bu proses endotermikdir, yəni onun həyata keçməsi 



üçün günəş işığı tələb olunur: 1 q·mol heksozaya 2872 kC 

istilik sərf olunur.  

 

Fotosintez  prosesi  əsasən  bitkilərin  assimilyasiyası 



ilə  bağlı  olduğundan  onu  bitkilərin  hava  ilə  qidalanması 

adlandırırlar.  

 

Đstilik.  Đstiyə  qarşı  şəkər  çuğunduru  mülayim  tələbkar 

bitki sayılır. Fotosintez ən çox 18...22

0

C temperatur intervalın-



da da karbon monooksidin assimilyasiyası kifayət qədər inten-

siv gedir.  

 

Su. Bitkinin 1 kq quru maddəsinin əmələ gəlməsinə 

sərf  olunan  su  kütləsi  transpirasiya  əmsalı  adlanır. 

Torpağın  və  havanın  nəmliyindən,  aqrotexnikasından  və 

başqa  amillərdən  asılı  olaraq  onun  qiyməti  240...600 

arasında  tərəddüd  edir.  Şəkər  çuğundurunun  vegetasiya 

dövründə  nəmliyin  udulması  qeyri-bərabər  olur.  Đyul  və 

avqust  aylarında  yarpaqların  və  kökümeyvələrin  intensiv 

formalaşması  gedən  zaman  suyun  sərfi  maksimal  həddə 

çatır.  Vegetasiyanın  əvvəlində  və  sonunda  yarpaq  sahəsi 

az olur və su sərfi azalır. Əgər vegetasiya dövrünü 3 yerə 

ayırsaq  (hərəsi  50  gün),  onda  su  sərfinin  nisbəti  belə  ola-

caq: 1:9:3. 

Sutka  ərzində  də  nəmlik  qeyri-bərabər  sərf  olunur. 

Təxminən  saat  11  və  14-də  suyun  udulması  maksimuma 

çatır.  

 


 

17

Hava.  Şəkər  çuğunduru  torpağın  aerasiyasına  çox 

tələbkardır. Yaxşı şumlanmış torpaqlarda hava keçiriciliyi 

yüksək  olur,  kök  sisteminə  hava  yaxşı  keçir  və  yüksək 

şəkərli kökümeyvələrin əmələ gəlməsini tezləşdirir.  

 

Qida 



maddələri. 

Şərti 


olaraq 

bitkilərin 

qidalanmasını  iki  yerə  bölürlər:  hava  ilə  (fotosintez)  və 

kökü  ilə.  Kökdən  qidalanma  –  bitkinin  kök  sisteminin 

köməyi  ilə  suyun  və  onda  həll  olan  mineral  maddələrin 

mənimsənilməsidir. 

Şəkər 

çuğundurunun 



normal 

böyüməsi  və  inkişaf  etməsi  üçün  85  müxtəlif  element 

lazımdır. Torpaqdan su ilə daxil olan ən vacib elementlərə 

aiddir: azot, fosfor, kalium, maqnezium, kükürd və dəmir. 

Mikroelementlərin  də  rolu  böyükdür:  bor,  manqan,  mis, 

sink, molibden və kobalt.  

Azot  çuğundurun  zülali  maddələrinin  əmələ 

gəlməsində  iştirak  edir,  onun  çatışmamazlığı  zamanı 

kökümeyvənin  böyüməsi  ləngiyir,  çuğundur  vaxtından 

əvvəl  yetişir  və  aşağı  məhsuldarlıq  verir.  Azotun  miqdarı 

çox olanda çuğundurun yetişməsi uzanır, şəkərliliyi azalır, 

kökümeyvələrdə azotun miqdarı çoxalır.  

Fosfor  cavan  bitkilərin  böyüməsini  sürətləndirir, 

onların  şaxtaya  və  quraqlığa  davamlılığını  artırır, 

yetişməsini tezləşdirir.  

Kalium  karbohidrat  və  zülal  mübadiləsində  iştirak 

edir,  fotosintez  prosesinin  normal  getməsini  şərtləndirir, 

bitkilərin solğunlaşmasının qarşısını alır.  

Kalsium  bitkilərin  hüceyrə  divarlarının  tərkibinə 

daxil olur, elastiklik verir, güclü kök sisteminin inkişafına 

səbəb  olur,  quzuqulağı  turşusunu  həllolmayan  birləşməyə 

çevirərək, neytrallaşdırır.  



 

18

Maqnezium  xlorofilldə  olaraq  fosfor  turşusunun 



mənimsənilməsinə 

səbəb 


olur 

və 


karbohidrat 

mübadiləsində iştirak edir. 

Kükürd  çatışmadıqda  çuğundur  pis  inkişaf  edir, 

yarpaqları saralır, kökümeyvələri qonurlaşır.  

Dəmir  tənəffüs  fermentlərinin  tərkibinə  daxil  olur, 

xlorofilin  əmələ  gəlməsində  iştirak  edir,  çuğundurun 

tənəffüsünü 

aktivləşdirir 

və 

oksigenin 



udulmasını 

yaxşılaşdırır.  

Vegetasiya 

dövründə 

qida 

maddələri 



şəkər 

çuğunduruna  qeyri-bərabər  daxil  olur,  məsələn,  may  və 

iyun aylarında azotun udulması 26%, iyulda–48%, avqust, 

sentyabr və oktyabr aylarında–26% təşkil edir.  

Şəkər çuğunduru neytral və zəif qələvili torpaqlarda 

daha yaxşı bitir.  

 



Yüklə 30,65 Mb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   25




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə