E. M. Hacizadə


VI FƏSİL  QLOBAL, REGİONAL, LOKOL



Yüklə 5,12 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə11/25
tarix05.05.2017
ölçüsü5,12 Kb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   25

VI FƏSİL 
QLOBAL, REGİONAL, LOKOL 
 
4.1. Planetin resurslar bazasi və istehsalin konstruktiv paylaşmasi 
İnsan cəmiyyətinin inkişafı dünya iqtisadiyyatı sahələrinin və ayrı-ayrı ölkələrin 
təsərrüfatlarının yerləşməsinin təbii, ictimai amillərinin əlaqəliliyi və uzalaşması ilə şərtləndirilir. 
Beynəxalq geosiyasətdə  təbii resursları faktoru müstəsna  əhəmiyyət daşıyır. Ölkənin təbii 
resurslar diapazonu kəmiyyət və keyfiyyət çeşidində onun siyasi müstəqilliyinin, iqtisadi 
əhlükəsizliyinin və dirçələşin təməl bazasını təşkil edir. Yer kürəsində iqlim
t
 panaramı, tektonik 
prose
 

rakı yerlər isə  təbii resurslar bazasının 
ölçül
ə koorelyasiya olunur. Lakin təbii və ictimai faktorlar 
düzüm
slər həlqəsi, geoloji dövrlərdə faydalı qazıntıların yaranma şərtləri və digər amillərlə bağlı
reallıqlar təbii ehtiyatların planetimizdə bölgüsü və yerləşməsi son dərəcə qeyri-bərabə
düzülüşdə səciyyələndirmişdir.  
Ölkələrin xarakterik xüsüsiyyətlərinin araşdırılması  əhali və sahəvi 
parametrlərdən başlanır. Son
əri konteksind
ü bəzən bu parametrələrin konfiqurasiya toplanışını heç də oxşar 
etmir. Məlumdur ki, ilk iki parametr - ərazi və əhali ölçüsündə kiçikliyi ilə 
seçilən Küveyt, Qatar və BƏƏ izafi neft ehtiyatlarına malikdirlər. Ərazi və 
 
77

 
 
əhali resursları kiçik olan digər bir Yama
htiyatların çevrəsində liderlik edir. Yeni 
Kaledoniya isə metal filizi 
ır. Tarixi reallıqlar belədir 
i,  ərazi genişliyi inkişafı
ə resursların intensiv və 
yerləşməsinə  ən çox 
formasiya resursları, 
utumunu artırmaqda, 
ərində əhəmiyyətli 
 aqroiqlim, torpaq, su 
n  təslifata malikdir. 
Onların çeşidi spektri də ayrı-ayrı iqtisadiyyat sahələri üçün müxtəlifdir. Planetin təbii resurslar 
bazasına ən ümumi formatına aşağıdakı komponentlər aid edilir: 
 
energetik resurslar; 
 
su resursları; 
 
torpaq resursları; 
 
mineral resurslar; 
 
flora və fauna resursları; 
 
iqlim və rekreasiya resursları; 
 
məkan və zaman resursları. 
/Əlavə 5-də planetin resurslar bazası  kəmiyət və keyfiyyət xarekteristikasını ifadə edən 
cədvəl verilmişdir/. 
Məlum faktdır ki, dünya iqtisadiyyatında mineral xammal sektoru ilk növbədə  sənaye 
məhsulunun istehsalının bazasını təşkil edir. Beynəxalq ticarətdə xammalın hasilatı və istehlakı 
ayrı-ayrı ölkələrin sosial-iqtisadi durumuna təsir etməklə yanaşı, həm də qlobal xarakter 
daşıyaraq bütövlükdə dünyadakı resursların vəziyyətində təsbit olunur.
 
Ehtiyatlar koteqoriyası olduqca dinamik meyllidir. Onların ölçüləri ETT nəticəsində 
təbəlludatlara uğrayır. Hələ ki, bu proses inkişaf istiqamətlidir. Bu da planetin təbii resurslar 
bazasının son yetərli öyrənilməməsi faktorundan irəldi gəlir. Belə ki, dəmir, marqans, mis, kobalt 
və digər minerallar ehtiyatlarının əksəriyyəti okeanların dibində cəmləşmidir. Bununla belə əksər 
inkişaf etməkdə olan ölkələrdə ehtiyatlar potensial zəif öyrənilmiş və hesablanılmışdır. Bir qisim 
tədqiqatçılar müvafiq resurslar bazasının mütləq əksəriyyətinin kəşf olunduğunu, digərləri isə bu 
sahədə hələ çoxlu işlər görüləcəyin qeyd edirlər. Reallıq isə ondan ibarətdir ki, planetin resurslar 
bazasının son kəmiyyət və keyfiyyət ölçüləri qətiləşməmiş qalmaqdadır. 
Real həyatda  əlavə resursların cəlb edilməsi xərclər artımına və bahalaşmaya gətirərək 
istehsal artımının səmərəsizliyi ilə müşayiət olunur. İstifadə olunan resursların xalis mexaniki 
artımı istehsal faktorlarının azalan verim qanunu ilə ziddiyyət təşkil edir. Digər mənada  əlavə 
istehsal faktorunun tətbiqi ilə onun məhsuldarlıq həddi azalır.  İstifadəsiz resurslar izafiliyi də 
iqtisadi artıma təsir edir. Belə ki, əmək resursların Afrika və Asiya ölkələlərdə dinamizmiı 
kapital ilə müşayiət olunmur. Bu da öz növbəsində sosial proqramlara tələb olunan xərcləri 
yüksəldir. Alınan gəlir istehlaka məsrəf olunur, yığım və investisiyaların səviyyəsi isə artımı 
təmin edə bilmir. Kapital bolluğu izafi güc formasını alaraq xərcləri və informasiya artımını 
stimullaşdırır. 
Beynəxalq  əmək bölgüsü sistemində bir qayda olaraq inkişaf etmiş ölkələr xammal 
yka da boksit e
sarıdan ən izaifi bol ölkələr sırasında yer al
  təkəmüllü xəttlə aparır, kiçik ərazilər is
k
ekstensiv hasilatı ilə müşaiyət olunur. 
Təbii resusrlar tərəqqinin mühüm təsir komponenti olsa da, nəqliyyatın və  məhsuldar 
qüvvlərin inkişafı nəticəsində
 
onların yerləşmə aspektindəki nüfuz dairəsi zəifləməkdədi. Sosial-
iqtisadi inkişafın artım tendensiyasına təbii resurslarla yanaşı  həm də bu gerçəklikdə ehtiva 
olunan və ondan irəli gələn istehsalın təşəkkülü, formalaşması və yerləşməsi kimi amillərin də 
təsir dairəsi genişdir [106, 117]. 
Yerləşmə amillərində prinsipial əhəmiyyəti bölgü kateqoriyası  təyin edir. Öz-özlüyündə 
yerləşmə amilləri təbii və ictimai olmaqla iki qismə bölünür. Təbii amillər sənaye coğrafiyasında 
təbii ehtiyatlar və  təbii  şərait ilə  şərtləndirilir.  İctimai amillər də isə  əsasən ictimai inkişafın 
qanunları  əhəmiyyət daşıyır.  İctimai xarakterli amillər arasında sənayenin 
təsir edənlər - əmək resursları və materiallaşmış kapitaldır. Son zamanlar in
elmi texniki nailiyyətlərin və digər amillərin təsir dairəsi də bu çevrədə t
həcmini genişlənməkdədir. Bu sferadakı inteqrasiya və dezinteqrasiya prosesl
rolu dövlətin tənzimləyici funksiyası yerinə yetirir. 
Təbii faktorlar bütün təbii resursları əhatə edir. Buraya enerji, xammal
və bu kimi resurslar aiddir. Resurslar bərpaolunan  və  bərpaolunmaya
 
78

 
 
resurslarının istehlakçısı, inkişaf etməkdə olan ölkələr isə onların istehsalçısı və ixracatçısı kimi 
çıxış edirlər. Eyni iqtisadi məkanda təbii ehtiyatların mövcudluğu sənaye istehsalının, 
ümumiyyət isə iqtisadiyyatın  əlavə inkişafına səbəb olur. Bununla yanaşı  təbii ehtiyatların bol 
olduğu ölkələrdə çox hallarda onlardan israfçılıqla istifadə edilir. Ək qütbdə isə, yəni təbii 
resurs
ək olar [77]. 
iyyəsinin də  əhəmiyyəti mühümdür. Bu 
nəzər
958/ tərəfindən  əsası qoyulan 
əsrin birinci yarsında intensiv davamlılıq əldə etdi. 
 
         
q, nəzəri konstruksiya
.Launxardtın «Sənaye 
müəs
it və resurslar mövcudluğu istehsalın yerləşməsini  şətləndirən mühüm amildir. 
Məhz
ların qismən məhdudluğu məkanında ETT-nin geniş inkişafına rəğmən resusrlardan 
səmərəli istifadəyə strategiyası hakim kəsilmişdir. Bu da həmin ölkələrdə iqtisadi inkişafın 
səviyyəsi ilə şərtlidir. Müvafiq reallığa əyani nümunə kimi lazımı mineral xammalın ABŞ-da 15-
20%-nin, Qərbi Avropa ölkələrində 70%-ə  qədərinin, Yaponiya isə 90%-dən çoxunun idxal  
potensialına əsalandığını göstərm
Göründüyü kimi, iqtisadi artım yalnız resursların nağdlılığı yox, onlardan səmərəli istifadə 
kombinasiyaları qurmaq təşkil edir. Hər bir resurslar digərindən aslı olaraq dəyişkənliyə məruz 
qalır. ETT-nin inkişafı az xammal, material və enerji tutumlu texnologiyaların yaranışı, yeni 
enerji və xammal növlərinin mənimsənilməsinə  və başlıca olaraq məhdud təbii ehtiyatlardan 
geniş istifadəyə rasional yanaşma ənənəsi gətirir. Bu xüsusiyyət iqtisadi tərəqqi etmiş çox azsaylı 
ölkələrə xasdır. 
Dünya iqtisadiyyatında təkamüllü formalaşma kontekstində  təbii resursların yerləşməsi 
aspekti ilə yanaşı istehsalın yerləşməsi nəzər
iyyənin iki yüzillik salnamə tarixinə malikliyəinə baxmayaraq onun əsl intibah zamanı ötən 
əsrə təsadüf edir. 
Alman iqtisadçısıları Yoqan Henrix Tyunen /1783-1850/, Karl Vilhelm Fridrix Launxardt 
/1832-1918/, alman şərqşünansı Albert Fridrix Veber /1868-1
istehsalın yerləşməsi nəzəriyyəsi XX 
 
 
 
 
 
 
 
                  
H.Tyunen             V.Launxardt                  A.Veber 
İstehsalın yerləşməsi nəzəriyyəsi müvafiq intensiv davamlılıq aspektində  əsaslı olaraq üç 
istiqamətə ayrılır: 
 
klassiklərin  ənənəsini davam etdirən «təmiz» /dəqi
nəzəriyyənin qurulması; 
 
yeni amil, şərt və aspektləri əhatə edən daha geniş nəzəriyyənin yaradılması; 
 
iqtisadi tarazlıq müstəvisinin modelləri  əsasında yerləşmə  nəzəriyyəsinin 
konstruksiyalaşdırılması. 
«Təmiz» yerləşmə  nəzəriyyəsi üçün nisbi sadə situasiya və problem seçimində  dərin 
kəmiyyətli analiz xarakterikdir. Bu analiz riyazi düsturlana əsaslan məkanın hədəsi ölçüləri və 
iqtisadi davranışın dəqiq qaydalarının təyinatı ilə  səciyyəvidir. Qeyd olunmalıdır kı, təmiz 
yerləşmə  nəzəriyyəsi Y.Tyünenin «Təcrid olunmuş dövlət» və V
issənin yerləşməsi» konsepsiyalarından quruluş almışdır. 
Yeni amil, şərt və aspektləri  əhatə edən  daha ümümi nəzəriyyəsi  isə  əlavə olunana və 
ümumləşdirilən yanaşma və  nəticələri birləşdirir. Bu nəzəriyyə üçün dəyişən qiymətlər, renta, 
tələb və  təklif funksiyaları  və digər dinamik elementlər tətbiq etməklə  xərclərin 
minimumlaşdırılması, gəlir və mənfəətin maksimallaşdırılması strategiyası xarakterikdir. 
İqtisadi tarazlıq müstəvisinin modeli nəzəriyyəsi  digərləri ilə müqayisədə fövqaladə 
mürəkkəbliyi ilə  fərqlənir. Belə model yerləşmənin bütün özəl nəzəriyyələrini sintez edərək 
hərtərəfli riyazi qaydalılıq və hesablama tələblidir [82, 117]. 
Təbii  şəra
 bu konfiqurik vəhdət təbii resurslarla istehsal yerləşməsinin mobtlliyini artıraraq onu 
 
79

 
 
balaslaşdırır və uyğun mülayim həddə yetirir. 
Sosiallaşan iqtisadiyyat nə qədər insan idrakına arxalansa da onun reallaşması digər iqtisadi 
resursların da mövcudluğunu tələb edir. Burada hipotetik görüntü deyil, real varidat dominantdır. 
Bütün maddi və  mənəvi resurslar insan idrakının elmi-emprik kombinasiyalarına söykənərək 
inkişaf mexanizmi əldə edir. Buna görədə sosiallaşan iqtisadiyyatın formalizasiyası  və onun 
tədqiq analizi resurslar nağdlığının təhlili ilə uzlaşdırılmalıdır. 
 
 
4.2. Ölkələr tipologiyasi: mahiyyət və əhəmiyyət diapozonunda 
 
illi xüsusiyyətləri və yerləşməsinə görə də müxtəlif çalarlıdırlar. Bundan başqa 
obyek
t
lənir. 
ks etdirə bilməz. Mükəmməl tipologiya göstəricilərin və onların unikal 
laqələndirilməsinin maksimal diferensiyasını tələb edir. Çox məsələlər isə bu 
lkələrdəki sivilizasiyanın dayanaqlılıq xüsusiyyətlərinin təsiri ilə xarakterizə 
dilir. Ölkə inkişafının real səviyyəsinin görüntü aydınlığı onun digər ölkə ilə 
üqayisəsində anlaşılır. Burada yalnız ÜDM səviyyəsi kamillik şərti kimi qəbul olunmur. Yeni 
əhsul istehsalının dövriyyəsi, emalın ölçüləri, industrial səviyyə, aqrar sektorun inkişafı, 
əqliyyat-kommuniukasiya optimallığı, infrastruktur, xidmət və sofitizasiya amilləri mühüm 
yırlar. Ölkə də istehsal məhsuldarlığı və onun yeni assortimentlər yaratması, elmi-
lı və onun balaslılığı kimi göstəçricilər 
də rey
ixtisasla

As
Müasir dünyada müəyyən  ərazidə  məskunlaşmış beynəlxalq hüququn subyekti kimi de-
yuro və de-fakto qəbul edilmiş, dövləti sənədləşmiş müstəqil və ya özünü idarə edən insan 
birlikləri 230-dan çox dövlətdə  cəmləşmişdir. Bunlardan 184 dövlət BMT-nin üzvüdür 
/01.01.2004/ Yer kürəsinin bu ilk makrokosmik tərkib hissələri öz sahəsi, əhalisi, iqtisadi-mədəni 
inkişafı, etnik, m
tiv olaraq bu dövlətlər tarixən təşəkkül tapmış onlara məxsus inkişaf xarakterinə, 
xüsusiyyətlərinə, bəşəri tarixinin indiki mərhələsindəki və dünya  əsərrüfat sistemindəki roluna, 
yerinə müvafiq olaraq da təsnifata məruz qalmışlar. Ölkələrin rancir və reytinq düzümü 
müxtəlifliyi ilə fərq
Dünya bankının və BMT-nin ticarət və inkişaf konferensiyası YNKTAD-a görə ölkələrin 
reytinq düzümü əsasən bu dövlətlərdə adambaşına düşən ÜDM ilə ölçülür. Lakin buna 
baxmayaraq heç bir göstərici ölkələrin tipoloci xüsusiyyətlərin ayrılıqda tam 
ə
ə
ö
e
m
m
n
əhəmiyyət daşı
texniki, innovasion məhsul verimi, idxal və ixrac potensia
tinq düzümünü formallaşdırır. Sonda bütün məhsulldarığın adambaşına düşən ölçüsü bütün 
şərtləri daha da kəskin və effektivli edir. 
İnkişaf etməkdə olan ölkələrə yadım məsələsində BMT-nin 
ş ı ıl ış təsisatlarından biri kim
d r m
i Dünya Bankı fəal iştirak edir. Bu bankı 
zən Beynalxalq Yenidənqurma və  İnkişaf Bankı  və Beynalxalq İnkişaf 
sosasiyası da adlandırırlar. 
əlirlərə malik ölkə hökü
Aşağı  g
mətləri DB-dən qrantlar, faizsiz borclar və texniki 
yardımlar alırlar. Bu borclar 35-40 illik müddətləri əhatə edir və həmin müddətin 10 ili güzəşli 
dövr kimi qəbul olunur. Belə maliyyə resurslu yardımları dünyada mühüm maliyyə institutu olan 
BİA-da təqdim edir. BİA-nın kreditləri DB tərəfindən ayırılan maliyyə yardımının ¼ təşkil edir. 
BYİB-dən borc alan ölkələrin isə kommersiya banklarına nisbətdə kredit qaytarma imkanı daha 
uzun müddəlidir. Bu kreditlər 3 ildən 5 ilə qədər güzəşli dövrü əhatə etməklə 15-20 il müddətinə 
verilir. Muvafiq borcları alan ölkə  həmən vəsaitləri konkret proqramlar əsasında, xüsusən 
yoxsulluqun aradan qaldırılması, sosial xidmətlərin göstərilməsi,  ətraf mühitin qorunması  və 
iqtisadi artım templərin yüksəldilməsinə  məsrəf edirlər. Praktiki olaraq BYİB öz resurslarını 
dünya maliyyə bazarlarında səfərbər edir. 
«AAA» reytinqinə malik olaraq DB sonradan aşağı faizlərlə kreditlər vermək üçün maliyyə 
resurslarını səfərbər edən istiqrazlar buraxır. DB-nin tərkibinə BYİB və BİA-dan başqa daha üç 
təşkilat daxildir: 
 
Özəl sektora investisiyalar cəlb edərək yüksək risklə bağlı olan ölkə və sahələrə 
yardım verən Beynəlxalq Maliyyə Korporasiyası; 
 
80

 
 
 
İnvestor və kreditorları siyasi riskdən sığortalayan  İnvestisiya Təminatları üzrə 
Çoxistiqamətləi Aqentlik; 
 
Beynəlxalq investorlarla onları qəbul edən ölkələr arasında mübahisələrin həlli ilə 
məşqul olan İnvestisiya Mübahisələrini Tənzimləyən Mərkəz. 
DB müxtəlif ölkə tiplərinə kreditləri təyin edilmiş təsnifat və meyarlar üzrə verir. Burada 
əsas göstərici kimi UDM-in müvafiq Atlas metodu ilə hesablanan adambaşına düşən nisbəti 
ötürülür və kredit vermədə DB aşağıdakı ölkələr qrupunu təsnifləşdirir: 
 
Kiçik gəlirli ölkələr - /745$-ə qədər/; 
/; 
 
Yüksək gəlirli ölkələr - /9206$-dan çox/. 
, ticarət və tədiyyə balansının formalaşması, portnyorluq, xarici ticarət 
əlaqə
 ilə  əlaqədar da 
 də ondan asılığı 
 iqtisadi modellər 
çmiş sosialist 
g
 
Gəlirləri orta səviyyədən yüksək olan ölkələr - /2975$-9205$
DB-də ölkələr və reqionlar üzrə  gəlirlər toplusu hər il 1 iyul tarixinə hesablanaraq 
hazırlanır. Bu rəsmi analitik tətifatlandırılma 30 iyun tarixində bitən DB-nin maliyyə ilində təsbit 
olunur. Borclar təsnifatına görə isə hər il yanvar ayının sonuna korrektələr aparılır. 
Ölkə tipinin müasir strukturu tarixi təkamülün  şərtləri fonunda təşəkkül tapmışdır. Onun 
sistem mükəmməliyi daha çox kapitalizmin inkişafı ilə bağlıdır. Məhz kapitalist münasibətlərinin 
inkişafı yeni kardinal tipli dövlət modelinin yaranışına rəvac vermişdir. Müasir zamanda model 
sistemi daha qabarıq ahəng almışdır. Buna görə  də yeni reallıqlar fonunda ökələrin iqtisadi 
inkişafı onların seçdiyi iqtisadi modellərdə də xarakterizə edillir [121]. 
Dövlətin büdcəsinin
lərinin tənzimlənməsi və digər bu amillər dairəsinin  əlaqələndirilməsi, iqtisadi inkişafın 
strategiya və taktikası dövlətin subyektiv seçimdə  əks olunur. İqtisadi model yaxın müddətli 
məqsəd və gözlənilən inkişaf seçimindən asılı olaraq hakimiyyət keçidləri
müvafiq dəyişikliklərlə məruz qalır. Model ölkə tempinin təkamülünə təsir etsə
o qədər də ciddi deyildir. Buna misal olaraq indi dəbdə olan monitar, neoliberal
aktiv olaraq yüksək inkişaf etmiş  və  həm də geridə qalmış, xüsusən də ke
ölkələrində tətbiq edilməkdədəir. 
Qəbul olunmuş qaydaya görə bütün ölkələr dünya iqtisadiyyatında və beynəlxalq 
münasibətlərdə mövqeyinə görə əsasən 3 qrupa bölünür: 
I.
 
İqtisadi inkişaf etmiş dövlətlər
II.
 
Orta inkişaf səviyyəli və aralıq qrup ölkələr; 
III.
 
Zəif inkişaf etmiş ölkələr /BMT-nin adlandırğığı kimi inkişaf etməkdə olan ölkələr/. 
İqtisadi inkişaf etmiş dövlətlər haqqında mülahizə yürüdərkən qeyd olunmalıdır ki, bu 
dövlətlər demək olar ki, hamılıqla postindustrial inkişaf mərhələsinə qədəm qoymuşlar. Burada 
kənd 
mal həddə 
ə bu dövlətlər 
trlərə görə də 
təsərrüfatının ÜDM-də xüsusi çəkisi stabilləşmiş, sənayeləşmə  həcmi opti
çatmış, xidmətlər sferası 60-70% həcmlərini fəth etmişdir. Xarici iqtisadi əlaqələrd
çox yüksək diversifikasiyalı ixraca nail olmuşlar. Bütün bu ölkələr iqtisadi parame
öz qrupları içərisində fərqli mövqe tuturlar. 
 
Baş ölkələr; 
 
İqtisadi inkişaf etmiş kiçik ölkələr; 
 
«Köçürmə kapitalizmi» ölkələri. 
Baş ölkələr  sırasına böyük altılar: ABŞ, Yaponiya, AFR, Fransa, İtaliya,  İngiltərə 
daxildirlər. Dünyanın nəhəng 500 qeyri-maliyyə korporasiyalarının 80%-u bu ölkələrin payına 
düşür Qeyd etmək lazımdır ki, beynəlxalq altılıq özünün beynəlxalq siyasi institutunu yaratmış, 
ziddiyyətlərin həlli, strateci perspektivlərin işlənib hazırlanması  məqsədi ilə yüksək səviyyədə 
müntəzəm görüşlər keçirən bir təşkilata çevrilmişdir. Statistik məlumatlara görə böyük 6-larda 
istehlak olunan ilkin enerji daşıyıcılarında neftin xüsusi çəkisi Yaponiyada 54%, ABŞ-da 38%, 
İngiltərədə 37%, Almaniyada 43%, Fransada 42%, İtaliyada isə 55%-dir. 
işdir. Lakin Kanada öz tarixi xüsusiyyətləri insan, sənaye potensialı və xarici 
iqtis
klubun
fə  və eyni zamanda müəyyən 
Böyük altılar birliyinə neytrallaşdırıcı  və balanslaşdırıcı element funksiyalarını yerinə 
yetirən, ABŞ-la sıx siyasi-iqtisadi əməkdaşlıqda olan Kanada da cəlb edilmişdir. Bu yolla altılıq 
yeddiliyə çevrilm
adi  əlaqədar kompleksinə görə, digər tip dövlətlərə aid edilir. Məsələn, «Beş yüzlər» 
un kapital iştirakında altıların sonuncusu İtaliyadan 5 də
 
81

 
 

Sovetl
nra onun varisliyi rolunda çıxış edən Rusiya dünya 
arenas
etmiş bir ölk
 əməkdaşlıq kursu 
götürül
-lar qrupu daha çox 8 
for
ılıq daha çox siyasi birliyi ehtiva edir. Buna 
gör
dər də İsveç, İsveçrə, Avstraliya, Cənubi Koreyadan da geri qalır. 
ər  İttifaqının süqütundan so
ına yeni keyfiyyətdə konseptual-nəzəri görüntüdə demokratik və bazar prinsiplərini qəbul 
ə kimi daxil olmuş, ABŞ  və  Qərblə yaxınlaşmada iqtisadi
müşdür. Rusiyanın böyük iqtisadi potensialı, hərb-siyasi çəkili dövlət olduğu və digər bu 
kimi mühüm cəhətlərini də nəzərə alaraq 7-lər klubunun müəyyən işlərində onun iştirakı təmin 
edilmiş  və beləliklə, 7-lər formal olaraq 8-lərə çevrilmişdir. Bu gün 6
matında çıxış etməyə başlamışdır. Lakin 8 bücaqğ
ə də onun iqtisadi kökləri kövrək təməllidir. 
İqtisadi inkişaf etmiş kiçik ölkələr qrupunu əsasən Qərb Avropanın  İçveçrə, Avstriya, 
Belçi
af Təşkilatı», 
kredi
ka, Hollandiya, Skandinaviya ölkələri, Finlandiya və digər dövlətlər təmsil edirlər. Ümumi 
toplumda nəzərdən keçirilən ölkələr kiçik istisnalar olmaqma əksərən mühüm beynəlxalq, hərbi-
siyasi, maliyyə-iqtisadi təşkilatlarda, o cümlədən, «İqtisadi  Əməkdaşlıq və  İnkiş
tor ölkələrin qeyri-formal birliyi - «Paris klubu», kommersiya banklarının, kreditorların 
rəsmi borc alanlarla danışıqlar aparan təşkilatı - «London klubu», Şimali Atlantika - NATO hərbi 
siyasi bloku, Avropa Birliyi, ATƏT və sair təşkilatlarda birləşmişlər. 
 «Köçürmə kapitalizmi» ölkələr  qrupunu  əsasən Kanada, Avstraliya, Yeni Zellandiya, 
Cənubi Afrika Respublikası  və  İsrail təmsil edirlər.  İlk dörd ölkə Böyük Britaniya 
kalonizasiyasının törəmələridirlər. Faktiki olaraq bütyün bu ölkələr feadol qurluşu keçmədən 
immiqrantlar hesabına öz dövlətlərini yaratmışlar. Hazırda bu ölkələrdə nəhəng sənaye potensialı 
formalaşmış, onlar bir sıra nüfuzlu TMK-ların ana ölkələrinə çevrilmişlər. Bu ölkələrin səciyyəvi 
xüsusiyyətlərini isə başlıca olaraq /İsraildən savayı/ müstəmləkə mərhələsində olduğu kimi, yenə 
də dünya iqtisadiyyatında xarici ticarətdə aqrar xammal ixtisaslaşmasını ilə  fərqlənməsi təşkil 
edir. 
Orta inkişaf səviyyəli və aralıq qrup ölkələr qrupu geniş nomenklaturlu deyildir. Lakin 
geniş olmayan bu tipoloci strukur da müvafiq subtəsnifata malikdir: 
iş ölkələri. 
ələri
 
Qərbi Avropanın orta inkişaf etmiş ölkələri
 
Mərkəzi və Şərqi Avropanvın orta inkişaf etm
Qərbi Avropanın orta inkişaf etmiş ölk
 sırasına İspaniya, Portuqaliya, Yunanıstan və 
İrlandıya daxildirlər. 
Mərkəzi və  Şərqi Avropanvın orta inkişaf etmiş ölkələri  sırasını isə  əksərən postsosialist 
dövlətləri təmsil edirlər. 
Yeni inkişaf templəri bu konfiqurasiyanın sərhədlərini yumaq ərəfəsindədir. Belə ki, 
Avropanın birləşməsi prosisi bu qütbülüyü mülayimləşdirmişdir. Artıq 2000-2004-cü illər 
ərzində AB və NATO-nün sərhədləri genişlənmiş  və ölkə tiplərinin fərqlilik diapozonu bu 
çevrədə daha da daralmışdır. 
Zəif inkişaf etmiş ölkələr tipi ən böyük toplumu əhatə edir. Müvafiq siyahıya planetin 
75% 
Asiya, Afrika, Latın Amerikası  və Okeaniyanın çeşidli ölkələri 
daxild
n inkişafı xeyli ləngimiş və onların əksəriyyəti 
müst
ırada tam hamar deyildir. İqtisadi, ölkənin əhali 
və sa
əhalisini cəm edən 
irlər. Bu ölkələrdə kapitalist münasibətlərini
əmləkə zonasını əhatə etmişlər. Lakin bu s
hə həcmi parametrləri onlarında fərqliliyinin əsaslandırmışdır. Burada əsas ölkələr tipini - 
Braziliya, Çin, Hindistan, Pakistan, Türkiyə  və Meksika kimi dövlətlər təmsil edirlər. Digər 
təsnifatda isə  kapitalizmin yetkin inkişafı  ərəfəsində olanlar yer tuturlar. Buraya isə  aşağıdakı 
tipoloji bölgü xasdır: 
 
ilkin asılı kapitalizmin köçürülmüş ölkələri - Argentina, Uruqvay; 
 
kapitalist inkişafın nəhəng anklav ölkələri - Venesuella, Çili, İran, İrak, Əlcəzair; 
 
xarici inkişaf oriyentirli ölkələr - Kolumbiya, Peru, Misir, Tunis, Filippin; 
 
plantasiya təsərrüfatdan asılı kiçik ölkələr qrupu - Kuba, Nikaraqua, Qnduras; 
 
konsessiyalı inkişafın kiçik ölkələri - Yamayka, Suriam, Qabon, bostvana; 
 
kiçik və balaca ölkələr - Böyük Kayman, Yeni Kolidoniya, Malta, Kipr; 
 
böyük olmayan neft ixracatçısı ölkələri - BƏƏ. Qatar, Səudiyyə Ərəbistanı, Bruney; 
 
nəhəng kiçik gəlirli ölkələr - İndoneziya, Banqladeş, Nigeriya. 
 
82

 
 
Bununla belə ölkələr ictimai-siyasi oriyentasiyasına görə  də  fərqlənirlər. Bu sırada tipik 
olara
ərbi düşərgəlik imkanlarını artırır, dövlətə yeni 
təbəll
 
oriyası tətbiq olunur. 
runa uyğun olaraq regional 
sistem
şma kimi təcəssüm olunur. 
ə onlar arasında qarşılıqlı 
rabitə
ilə  sıx  əlaqədar olaraq əməyin coqrafi bölgüsünün nəticəsində istehsal, 
resur
dir. İxtisaslaşma ölkənin ayrı-ayrı hissələrinin malik olduqları məxsusi 
təbii,
ıdakı üç əsas formatik vəhdətdə quruluş alır: 
q kommunist recimli ölkələr daha çox təsnifat çələnginə ahəng gətirir. Bir partiyüalı 
kommunist recimlər Şimali Koreya, Kuba, Vyetnam və Çində təzahürlərini qorumaqdadırlar [76, 
82, 120]. 
Hər bir ölkənin səciyyəvi cəhətlərinin təhlili iki əlamətdar göstərici - sahə  və  əhali 
parametrləri ilə ölçülür. Müasir iqtisadi inkişaf diapozonunda bu parametrlər xüsüsi əhəmiyyət 
daşıyırlar. Sahə  və  əhali sayı ölkə manevrliyinin və mobiliyinin trasformasiyasında  ən mühüm 
vektorial kefiyyət və kəmiyyəti xarakterizə edir. 
Sahə təbii resursların çeşidi geosiyasi və h
üdatlarda inkişaf və transformasiya üçün imkanlar açır. 
Əhali sayı  əmək resurslarının, daxili bazarın və  hərbi potensialın ölçülərində  əks olunur. 
Müasir reallıqlar belədir ki, çağdaş zamanda, indiki şərtlər və şərait kontekstində heç bir ölkə azı 
50 milyon əhalisi olmadan «nəhəng dövlət» roluna iddia edə bilməz. 
 
 

Yüklə 5,12 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   25




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə