E. M. Hacizadə


Lokal iqtisadi rayonlaşma



Yüklə 5,12 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə12/25
tarix05.05.2017
ölçüsü5,12 Kb.
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   25
4.3. Lokal iqtisadi rayonlaşma 
Fransız mənşəli istilah olaraq rayon  hərfi mənada  şua, qövs anlamlarını ifadələndirir. 
Təcrübələnən geniş interpetasiyada isə rayon hər hansı bir ərazi bölgü sistemində taksonomik 
vahidi səciyyələndirən qenesiz və qarşılıqlı rabitəli komponentlər 
vəhdətində akvatoriyanın da şamil olunduğu bütöv terretorial məkanı 
təcəssüm etdirir. «Rayon» və  «reqion» anlayışlarının sinonimatik 
əlaqəliliyinə  nəzərən praktikada geniş diapozonda daha çox reqion 
kateq
Ölkələr birliyində ehtiva olunan regional vahid, dövlətdaxili regionalaşmadan bir sıra 
spesifik cəhət və xüsusiyyətləri ilə  fərqlənir. Ölkənin daxili struktu
 nəzəri və empirik aspektdə əksərən iqtisadi rayonla
İqtisadi rayonlaşma xalq təssərüfatının ixtisaslaşmış hissələri v
dən törənən istehsal güclərinin ərazi strukturda quruluşunu ehtiva edir. Bu proses ölkənin 
inzibati-ərazi sistemi 
s, sosial və siyasi xarakterli faktorların məcmu təsirindən formalaşır. Burada təyinedici amil 
kimi ixtisaslaşma çıxış e
 tarixi, sosial-iqtisadi xüsusiyyətlərinə  nəzərən  əmək bölgüsündə  məhsul və xidmətlərin 
istehsalının müəyyən növləri üzrə  təyinatda dövlət  əhəmiyyətli sahələrin reqional üstünlükdə 
irəliləyişinə təkan verir. 
İqtisadi rayonlaşma aşağ
I.iqtisadi. - ölkənin vahid xalq təssərufatının müəyyən yardımçı  və xidmətedici 
istehsallarını əhatə edən ixtisaslaşmış ərazi hissəsi kimi
II.milli: - rayonun əhalisinin milli tərkibinin tarixən ənənələşmiş əmək, mədəniyyət, məişət 
və sonrakı yeni yaranışlarının birləşdirən kontekstdə
III.inzibati: - ölkənin inzibati-ərazi quruluşunu və iqtisadi rayonlaşma vahidliyini təyin 
edərək müstəqil səmərəli inkişaf və ərazi əmək bölgüsündə rolunu möhkəmləndirən aspektdə. 
Daha geniş təsnifatda iqtisadi rayonlaşma aşağıdakı prinsiplər üzrə təsnifat tapır: 
 
müstəqillik prinsipi - hər bir region iqtisadi və sosial suverenitetə, ərazinin sosial-
nin həllində nisbi 
r  əsasında 
ölgələrdən 
onal bazarın 
alik rayonlar yuxarı 
iqtisadi və siyasi inkişafının strateci və taktiki məsələləri
müstəqilliyə malik olmalı; 
 
özünüinkişaf prinsipi - regionların inkişafı daxili təzadlar və  əksliklə
yerli potensialdan istifadədə təmin edilməli; 
 
özünütəminat prinsipi - ilk vacib tələbat malları və əmətəələrin başqa b
alınması ilə yanaşı, üstün nisbətdə daxili istehsala əsaslanan regi
formalaşdırılması zəminində təchiz olunma; 
 
nümayəndəlik prinsipi - aşağı taksonomik ranqlara m
 
83

 
 
instansiyalara idarəetmənin ayrı-ayrı funksiyalarını deyil, həm də  ərazinin 
əlahiddə obyekt və hissələrini də həvalə edirlər; 
 
özünüidarəetmə prinsipi - hər bir regionda təsbit olunmuş hüquq və funksiyalara 
müvafiq olan sərbəst idarəetmə orqanları yaradılimalı; 
formada reallaşdırılması, nümayəndəlik, icra 
ralı yerli resurslar bazasına 
aliklik və siyasi-iqtisadi potensiallılıq faktorları yer almışdır. Müqabil meyarlar və elementlər 
bəkəsində olmaqla iqtisadi rayonlaşma həmçinin reallaşma aspektində  də adekvat tələblər 
 başlıca olaraq tənizmləmə  və idarəetmə vektorları ilə 
ağlanılır. Bütün müasir iqtisadi sistemlərdə olduğu kimi iqtisadi rayonlaşma  şəbəkəsində  də 
dövlə
anan iqtisadi metod 
ti, mütləq ehtiyatlar 
ında dövlət 
nzimləmə iqtisadi 
r təbiətindən irəli gəlsə də, heç də optimallığı tamılıqla şərtləndirmir. 
Bu s
elə iqtisadi 
r
edərək yeni ümum geosiyasi və geoiqtisadi gerçəklikləri inteqrasiya 
dövri
rına 
baxm
şma adlanan 
yeni m
lın, işçi qüvvəsinin, daha 
çox i
dan vahid 
ma
sosial-in
dominantl
a planetin informasiyalıq səviyyəsi elm və texnikanın, 
en
müəyy
təsərrüfat
verərə
yyəni əhatə edir. Beynəlmilləşmənin 
 
özünümaliyyələşdirmə prinsipi - regionun daxili büdcəsi başlıca olaraq ərazi 
mənbələri hesabına formaladırılmalı; 
 
sosial qanunluluq prinsipi - hər bir insanın hüquqlarının və bütün təsərrüfat 
obyektlərinin fəaliyyətinin aktiv 
hakimiyyəti və  bələdiyyələrin üçün ərazi inkişafı  təmin edən bütün müvafiq 
qərarlar paketində təcəssüm olunmalı. 
İnzibati-ərazi qurumlarda sosial-iqtisadi proseslərin tənzimlənməsi daim mürəkkəb 
məsələlər sırasında olmuşdur. Müasir industrial sistemin təşəkkülü və irəliləyişi müstəvisində də 
qlobal inkişaf senarisinə, sosial tərəqqi templərinə uyğun bitkin palit
m
şə
ehtiyacında bulunur. Bu tələblər isə
b
ti müdaxilə  və  tənzimlənmə dolayı  /iqtisadi/ və birbaşa /inzibati/ olan iki mühüm metod 
əsasında reallaşır [66, 76, 106]. 
Əlbəttə ki, bazar təsisatlı recimlərdə maliyyə-kredit strategiyasına əsasl
prioritet mövqedə dayanır və bu çevrədə onun əsas alətlərini pul-kredit siyasə
norması, banklararası faiz və uçot stavkası, Milli Bankın qiymətli kağızlar bazar
istiqrazları ilə apardığı əməliyyatlar toplumu təşkil edir. İqtisadi metodlarla tə
rayonlaşma çevrəsində baza
ıra da inzibati metodlarla tənzimləməyə  də yer ayrılır. Belə  zərurət xüsusən dövlət 
inhisarının hakim olduğu, direktiv planlaşdırma, xərclər və qiymət nisbətlərinin üstün mövqedə 
dayandığı ümumi və zonal iqtisadi mühitdə əhəmiyyətini nümayiş etdirir. Bununla b
ayonların menecmenti prosesinin müasir spektrində iqtisadi təhlil, plan və proqnozlaşdırma, 
təşkilati, uçot, nəzarət kimi əlahiddə texnoloji funksiyanallığa da əhəmiyyət verilir. 
 
 
4.4. Qlobal və lokal konsensus: qlokalizasiya gerçəklikləri 
 
Yaşadığımız çağdaş zamanda iqtisadi sferada baş verən təbəllüdatlar sivilizasiyanın  ən 
dərin guşələrinə nüfuz 
yyəsinə  çıxartmışdır. Kürreyi ərzin müxtəlif guşələrində yaşamaqla
ayaraq müasir mərhələdə insanlar qarşılıqlı asılılıq və daha sıx təmaslar 
sistemində hərəkət etmək zorunda qalmış, gürəsəlləşmə - qloballa
əzmunlu planetar orbitə qoşulmuşlar.  
Dünya təsərrüfatının əmtəə və xidmətlərin, kapita
sə maliyyə, informasiya və biliyin təcəssümündə vahid bazara çevrilməsi prosesi olaraq 
qloballaşma müsbət və mənfi cəhətləri ilə sürətlə həyatımıza daxil olmaqdadır. 
Qloballaşma kommersiya və bütün insani fəaliyyəti tənzimlənməyə imkanlar yara
liyyə-informasiya məkanını formalaşdırır. Yaşadığımız sivilizasion mərhələnin  ən mühüm 
teqrir amilinə çevrilmiş informasiya resursları isə qloballaşma prosesində  də 
ığı ələ almışdır. Müasir zamand
erji, tele-radio-kommunikasiya və peyk rabitəsində ehtiva olunan yüksək texnologiyalarla 
ən olunur. 
Qloballaşmanın axın gücünə vararaq dünya iqtisadiyyatı istənilən ölkənin milli 
ına  əhəmiyyətli təsir göstərir. Hazırda bu proses ümumdünya məhsulunun 60%-ni 
k 70-80% həcmində xarici ticarət və beynəlxalq mali
yüksək fazası olmaqla qloballaşma həm də neqativ təzahürlüyü ilə ictimai 
 
84

 
 
şüurda
üçün ç
bazarının qloballaşması daha çox 
iqtis
ölkələ
tinə  rəğmən qloballaşma 
dünyan
keyfiyy
iyyəçilərin simasında məhdudiyyətlərə  və 
təcrid
sferası
buna gör
lokal art
 
avtonom fəaliyyətin iskirini yaratmaq müşkül bir işdir. Daha 
doğru
ı», 
usiyanın Qloballaşma Problemləri  İnstitutunun «Qloballaşmanın praktikası» və digər 
ndomental tədqiqatlardan qaynaqlanaraq YUNESKO-nun dəstəyi ilə bir qrup müstəqil alimlər 
n kommunikasiyasını tam 
qammada əhatə edən mobil qovuşması prosesi dayanır. Burada ayrı-ayrı kontinentləri əhatəsində 
çoxfu
ssümdə Berinq 
allar üzərindən 
ən, eni 80-100, uzunluğu 60 min kilometr olan 
transk
ial-iqtisadi 
rı həcmində, 20-
25 il 
ının əsas meyarını bəşəri istehlak tələbinin miqdarı müqabilində proporsional, 
uyğu
Qloballaşma
, iqtisadi və  mədəniyyət təfəkküründə  dəyişikliklərə  rəvac verir, cəmiyyət adaptasiyası 
ətinliklər, yeni sosial-iqtisadi problemlər yaradır. Dünya 
adi inkişaf etmiş dövlətlərin mənafelərinə xidmət edərək  əks qütbdə olan zəif təsərrüfatlı 
rin yüksək tərəqqi  əldə etməsinə mane olur. Bu xüsusiyyə
ın bir sıra regionlarında antiqlobal proteslərlə müşaiyət olunaraq milli məhsul istehsalına 
ət və möhkəmlik gətirən vətənpərvər fərd
ə  məruz qalır. Qloballaşmanın mənfi meylinə ayrıca götürülmüş sosial-iqtisadi məkanlar 
nda sipər çəkilməsi regionlaşma konsolidasiyasını yeni konturlarla möhkəmlədir. Məhz 
ə də müasir dünyanın sosial-iqtisadi həyatı yalnız qlobal axın sürətində deyil, həm də 
ım tendensiyasında təyinat tapır [63, 66, 102].
Lokallıq aspektini avtonom fəaliyyət müstəvisi tərənnüm edir. Yunan mənşəli istilah olaraq 
avtonomiya özüm - autos  və qanun - nomos sözlərinin sintezindən yaranmış  və  məxsusi 
qanunauyğunluq mənasını ifadələndirir. Avtonomiyanın Azərbaycan dilindəki parafrazı 
muxtariyyət isə ərəb mənbəli muxtar  - ixtiyarı olan, müstəqil, azad və sərbəst sinonimləri ehtiva 
edir. Ensiklopedik interpretasiyada muxtariyyət-avtonomiya - ümumdövlət konstitusiyası 
çərçivəsində, daxil özünü idarəetmə hüququ kontekstində dövlətin hər hansı bir hissəsinin 
dövlət-regional məsələlərinin müstəqil həll edilməsini  şərtləndirən lokal inzibati-ərazi qurumu 
kimi anlaşılır. 
Müasir dünyamızda tam 
su bu sevda heç baş tutan da deyildir. Lokal avtonom fəaliyyət strategiyasında addımlamaq 
nə qədər də milli və iqtisadi təhlükəsizlik təminatlı olsa da qloballaşma prosesi onun dayaqlarına 
daim zərbələr edirəcəkdir. Yaşadığımız məqamlarda ölkə  və birliklərin qarşılıqlı rabitəsi və 
dərinləşən inteqrasiyası yeni sosial, geosiyasi və geostrateci əsasda reallaşmaqdadır. Və bu bir 
reallıqdır. Sosial-ekoloji faktorlar ön sırada olan geosiyasi gerçəklikləri sıxışdıraraq onu ikinci 
plana yuvarlatmış, bununla da dünya prioritetlərini təbəllüdatlara uğratmışlar. 
Müasir qloballaşma prosesi bütün planeti əhatə edən yeni mümkün ümumi siyasi-iqtisadi, 
sosial-ekoloji sistem axtarışındadır. Belə bir qlobal strateci sistem layihəsi olaraq 
«Kontinentlərin böyük qovuşması» konsepsiyası gündəmə  gəlmişdir. Müvafiq universal 
konseptual layihə Roma klubunun «Artım sərhədləri», BMT-nin «Dayanaqlı İnkişaf Proqram
R
fu
tərəfindən işlənmişdir. Bu konsepsiyanın əsasında bütün kontinentləri
nksional infrastrukturun yaranışını, mühəndis qurğuları, kanallar, süni üzən adaların, körpu 
və tunellərin inşaası obyektlərində əhatə olunan elmi-texniki və texnoloji-inteqrasiyalı amil kimi 
məkan-kommunikasiya resursu çıxış edir [94]. 
«Kontinentlərin böyük qovuşması» layihəsinin ana xəttində konkret təcə
boğazından yeraltı tunel çəkilişi ilə  dəhliz yaradaraq, bütün sivilizasion are
keçərək planetin əksər quru parçasını birləşdir
ontinental magistral kompleksin inşaası dayanır. Planetin inteqrasiyasında sos
münasibətlərin yeni harmonik birləşmə mexanizmi olacaq «Kontinentlərin böyük qovuşması» 
layihəsinin reallaşması yeni texnoloji sistemlərin tətbiqilə 25 trilyon ABŞ dolla
müddətinə müəyyən olunmuş, özünütəminat dövriyyəsi isə tam 20 ilə hesablanmışdır. 
Yeni inkişaf müstəvisinə  qədəm qoymuş insan təkamülünün problemlərini yalnız qlobal 
kommunikasiyon layihələrlə təmin etmək mümkün olmayacaqdır. Biz indi təbiət və  cəmiyyətə 
fərqli yanaşmanı  əxzetmədə, biosferin şüur dünyası olan noosferaya keçid epoxasındayıq. Bu 
epoxal keçid sosium paradiqmasının yeni konstruksiyasını şərtləndirir. Belə ki, XXI əsr insanın 
tərəqqi strategiyas
n kəmiyyətli istehsalın yaradılmasına, elmi-texnoloji məhsulların hamıya paylaşdırılmasına 
nailolma ifadə etmədədir. Bu yeni mahiyyətin fundomental reallaşması isə əsaslı dərəcədə qlobal 
axın və lokal dirçəliş konsensusu ilə mümkün olacaqdır [90]. 
 və regionlaşma münasibətləri diskutiv predmetlidir. Bir qism tədqiqatçılar 
 
85

 
 
onların bir-birlərinin möhkəmləndirdikləri, digərləri isə bu fenomenlərin təzadlı olduğu 
qənatindədirlər. Qloballaşma və regionlaşma proseslərinə birləşmə və siyasi motivləşmə kimi də 
baxılır. Onların qarşılıqlı  şərtliliyi  «qlokalizasiya» neologizmi yaratmışdır.  Əslində, dəqiq 
interpretasiyada ambivalent strukturlu «qolkalizasiya» termini «qlobal» və «lokal» antonimlərin 
sintezinin ifadəsidir. Qlokalizasiya qlobal, lokal və ya regional olan siyasi-iqisadi, sosial-mədəni 
maraq və  təməyüllərin uzlaşmasını kimi dövlət tənzimlənməsindən çox submilli və üstmilli 
səviyyələrlə asılılıqda cərəyan edir. 
Qlokalizasiya ilə yanaşı planetdə modern konsepsiya formatında postsivilizasiyalı inqilabi 
meyl - mondoliziasion proseslər də sürət toplayır. Mondolizasiya bir tərəfdən sivilizasiya 
moderninin davamı, digər tərəfdən milli dövlətin baza formasının ayıran və dağıdan müasir 
düny
şəbəkəsində çevik kommunikasiyalı rabitə  ən böyükdən son kiçiyə, BMT-dən 
aula, 
yası və hərdən də 
mark
 
a sistemli planetar dualiz kimi çıxış edir. Ənənəviçiliyə əks qütbdə dayanan mondinalizmin 
məqsədlərini qlobal ideoloji məkfurədə: irqi, milli, dini təsnifat olmayan və sonda hətta cinsi 
bölgüyə belə etiraz edən prinsiplər üzərində qurur. Lakin nə qloballaşma və  nə  də mondolizm 
vesternizasiya təşviqində bulunmamalı, üstün olaraq sosial və  mədəni çoxnövlülüyün 
sintenizində daha çox yeni translokal, qlakolikazision kefiyyətlərə istinad etməlidir [125]. 
Sosial-texniki tərəqqi məhz inkişaf edən qlolakalizasiyadır. Ümumdünya siyasəti 
qlokalizasiya prosesində dövlətlərarası sistemdən daxiliqlobal şəbəkəyə transformasiya olunur. 
Qlokalizasiya 
səhradan vahəyə, dəyradan gölməçəyə nüfuz edən vektorial xətt üzərində qurulmuşdur. 
Müvafiq «recim» Roma klubunun «qlobal düşün lokal hərəkət et» prinsipinə tamılıqla 
adekvatdır. Elə bu baxımdan «qlobal brendlər» işləyən marketoloqlar multmilli və postmodern 
situasiyada öz kompaniyalarının iflas riskini artırmaq müstəvisində  hərəkət etmək 
məcburiyyətində qalırlar. Qlokalizasiya isə belə  şəraitdə brendinq strategiyasını  dəyişərək 
istehlakçının mədəni xüsusiyyətlərinin maksimal nəzərə alınmasını şərtləndirir. Obrazlı deylimdə 
qlokalizasiya strategiyasında yalnız əmtəə deyil, tam marketinq kommunikasi
etoloqların özlərinin də imici lokallaşdırılır [129]. 
Qloballaşma planet sakinlərinin inteqrasiya strategiyasının qanunauyğun, qaçılmaz, labüd, 
obyektiv bir proses olsa da o, bu gün sərbəst məqsədyönlü inkişaf vektoruna malik deyildir. 
Kortəbii, xaotik dinamikliyi ilə fərqlənən qloballaşmanın mərkəzləşmiş qaydada tənzimlənməsi 
hələki dünya ictimaiyyati tərəfindən tələb olunmamışdır. Lakin bu nisbi xotikliyi konsensusa 
gətirən lokal və regional indikatorları mövcuddur. Məhz müvafiq lokal və regional indikatorlar 
bu planetar hərəkatın hazırki məqamda qapalı  tənzimləyiciləri funksiyasını yerinə yetirərək 
qlokalizasiya prosesləri stimullaşdırır, qlobal inteqrasiyaya nizami ahəng və düzüm gətirirlər. 
 
 
4.5. Regional inteqrasiya prinsipləri 
Planetin yeni keosiyasi və geoiqtisadi düzümündə mühüm yer tütan regionlaşma 
inteqrasiyanın mühüm forması kimi əhəmiyyətini artırmaqdadır.  Əslində regionlaşma və 
inteqrasiya bir-birini tamamlayan beynəlmiləşmənin təzahür amilləridir. Latınca integratio - 
bərpa olunma,  integrationis  - tam, vahid kimi ifadələndirilən  inteqrasiyanın ali məqsədini 
iqtisadi artım teplərin davamlılığına rəğmən əldə olan resusurslardan maksimal dərəcədə effektli 
istifadə  əks etdirir. Müasir dünyada ölkələrinin iqtisadiyyatlarının obyektiv birləşmə prosesi 
olara
yə daşıyır. Bundan başqa diqqətə 
çəkild
q inteqrasiya milli təsərrüfatının beynəlmiləlləşməsi  şərtliliyinə  əsaslanır. Bu proses 
nəticəsində ölkə iqtisadiyyatı aktiv tempdə dünya təsərrüfatının bir hissəsinə çevrilir. 
İnteqrasiyanın  əlaməti kimi iqtisadiyyat sferasında ümumi siyasətin formalaşdırılması  və 
reallaşdırılması çıxış edir. Beynəlxalq iqtisadi inteqrasiya əsas beş mərhələdən keçir: azad ticarət 
zonası, gömrük ittifaqı, ümumi bazar, iqtisadi ittifaq  iqtisadi və valyuta ittifaqı. Müvafiq 
inteqrasiyanın beş pilləsini hələlik AB keçmişdir [76]. 
İnteqrasiyanın başlıca stimullarını iqtisadiyyatın özündə axtarmaq gərəklidir. Hər bir ölkə 
öz coğrafi, iqlim və  təbii sərvətləri baxımından fərqli səciy
iyi kimi, profesional vərdişlər, dövlətçilik və iqtisadi təcrübə kimi təməl komponentləri də 
 
86

 
 
ölkənin sosial-iqtisadi fəaliyyətinin mühüm göstəricilərinə təyinat verir. 
Ənənəvi inteqrasiya nəzəriyyəsi isə bu və ya digər faktorial reallıqlarla yanaşı başlıca olarq 
prosesin özünün iqtisadi faktorlarından çıxış edir. Lakin ununtmaq lazım deyil ki, inteqrasiya 
iqtisadi aspektli olduğu qədər də, siyasi prosesdir. Onun cəzbedici orbitinə keçməzdən öncə hər 
bir ölkə bu orbitdən nəyi qazanacağını  və  nəyi qurban verəcəyini ölçməyə  məhkumdur. Bu 
yanaşma meyli isə dövləti istiqlalın təminatı - siyasi doktrina olaraq dövlətin şəxsiyyət, ictimai 
və dövlət təhlükəsizliyini xarici təcavüzlərdən, terrorizmdən müdafiə edən kompleks tədbirlər 
sistem
hərək
ixi 
ktorlar  əhəmiyyətini nümayiş etdirir. Müasir dünya makroregionları özünün kökləri ilə insan 
əmiyyətinin daha dərinliklərinə gedirlər. Onların rüşeyimləri insan mədəniyyəti, 
ələndirilir. 
Çağdaş zamanda regionlaşma prosesində mədəni-sosial komponentlər daha qabarıq nəzərə 
çarpı
unksiyasını 
məhs
yədə təsiri ilə də xarakterikdir. 
i milli təhlükəsizlik və iqtisadi sistemin dinamik, balanslaşdırılmış və effektivli inkişafını 
təmin edərək sosial problemləri mülayimləşdirən,  əhalinin həyat səviyyəsinin yaxşılaşmasını 
stimullaşdıran iqtisadi təhlükəsizik amililərinin təminatı ilə bağlanılır. 
İnteqrasiya obyektiv bir prosesdir və onu heç kim təcrid etmək gücündə deyil. Müasir 
dünyanın siyasi obrazında avtarkiyalı,  ən qapalı ölkə sayılan  Şimali Koreya belə  məxsusi 
reciminin mövcudluğunu cüzü də olsa inteqrasiyanın köməyi ilə saxlayır və nizamlayır. 
Müasir iqtisadi inteqrasiya modeli açıq regionalizmdə  tərənnüm olunur. Onun 
məqsədinin fövqündə azad ticari sferanın genişlənməsi, insan və kapital axının sərbəst 
ət missiyası dayanır. Bununla yanaşı inteqrasiya növlər müxtəlifliyi  əhatəsində 
regionlaşma institusional yaranışlalın iqtisadi, texniki, elmi və maliyyə  əməkdaşlığının yeni 
forması kimi çıxış edərək qarşılıqlı diffuziya əsasında öz sferasını genişləndirir. 
Sivilizasiyanın müasir entropik fazasında inteqrasiya qloballaşma ilə yanaşı regionlaşmanın 
da həyati əhəmiyyətini genişləndirərək dünya təsərrüfatının yeni obrazının müəyyənləşməsində 
mühüm keostrateci amilə çevrilir. İlk olaraq coğrafi birlik vasitəsi ilə təşəkkül tapan regionlaşma 
meyli bir tərəfdən qloballaşma prosesinin axınına inteqrasiya qrupları arasında beynəlxalq 
əlaqələrin liberallaşmasını gerçəkləşdirərək daxil olur, digər tərəfdən isə dünya miqyasında 
iqtisadi mübadiləni məhdudlaşdıraraq bu prosesə mane olur. Qlobal kontekstdə inteqrasiya və 
regionlaşma inkişafın təbii vektorlarını təcəssüm etdirərək fraqmeqrasiya vəhdətində biri-birini 
təkmilləşdirir və tamalayırlar. 
Qloballaşma və regionlaşma hadisələri çox uzaq tarixi köklərə malik olmasalar da onların 
son onilliklərdə beynəlxalq arenada təzahür yetkinliyi yeni sosial və intitusional keyfiyyətlər, 
çoxsaylı iqtisadi elementlər yaratmışdır.  İndi müəyyən sektorlarda qloballaşma və 
regionlaşmanın təzahür elmentlərinin xüsüsiyyətlərini və sərhədlərini qəti müəyyən etmək belə 
çətinləşmişdir. 
Dünyanın regionlaşmasında uzun dövr ərzində tarixən formalaşmış, obyektiv yaranmış 
ərazi kompleksləri daha stabil xarakter daşıyır. Belə komplekslərin yaranmasında güclü tar
fa
c
sivilizasiyasının təşəkkülü və inkişafı ilə əlaq
r. Buraya məhsuldar qüvvələri, istehsal münasibətlərini, istehlak predmetlərini insan 
tərəfindən yaradılmış  mədəni landşaftı  əhatə edən - material mədəniyyət, yazı,  ədəbiyyat, dil, 
əxlaq, adət-ənənə, etik baxışlar, din, ideologiya, fəlsəfə, hüquq, incəsənət və  təhsildə ehtiva 
olunan - mənəvi mədəniyyət, sosial təminat, səhiyyə, siyasi qruplaşma, partiyalar, ictimai 
təşkilatlar, silahlı qüvvələr, dövlət və idarəetmə sistemini birləşdirən ictimai institutlar - sosial 
mədəniyyət daxildir [106]. 
Bu üç sistemaltı material, mənəvi və sosial mədəniyyət hər bir millət üçün böyük müstəqil 
əhəmiyyət daşıyır. Bununla belə  mədəniyyətin bütün komponentlərində generator f
uldar qüvvələr ifadə edir. Onun səviyyəsi və inkişafı  həlledici sürətdə istehsal 
münasibətlərinə  təsir göstərir. Bu təsir dairəsinə  həm də insanların maddi və material tələbləri 
daxildir. Bununla belə  məhsuldar qüvvələri mexanizminin əsas hərəkətverici qüvvəsi 
innovasiyaların tətbiqi və generasiyasının yüksək səviy
Regional iqtisadiyyatın qurucuları  tədqiqatlarında region xüsusi iqtisadi maraqların 
daşıyıcısı, iqtisadi münasibətlərin subyekti olaraq deyil, təbii və insani resursların yerləşməsi, 
əmtəələrin istehsal və istehlakı, xidmət sferasının cəmləşməsi məkanı kimi çıxış edir. 
 
87

 
 
Müasirləşən müvafiq nəzəriyyədə region çoxfunsional və çoxaspektli sistem olaraq aşağıdakı 
paradiqmalaşmanı təzahür etdirir: 
 
region-kvazidövlət; 
 
region-kvazikorporasiya; 
 
region-bazar /bazar arealı/; 
 
 region-sosium. 
Region-kvazidövlət nisbi ayrılmış dövlət və milli iqtisadiyyat sistemaltısı kimi çıxış edir. 
Bir sıra ölkələrdə belə regionlar əvvəllər mərkəzə  mənsub ayrı-ayrı funksiyaları  və maliyyə 
resurslarını akkumlyasiya edirlər. Burada başlıca olaraq regional hakimiyyətlə umumidövlət 
hakimiyyətinin qarşılıqlı münasibətləri zəminində, milli iqtisadiyyatın bir hissəsi kimi region 
iqtisadiyyatının tənzimlənməsi funksiyası dayanır. 
Region-kvazikorporasiya   isə iqtisadi fəaliyyətin, regional və  bələdiyyə mülkiyyətinin 
nəhəng subyekti kimi çıxış edir. Bu keyfiyyətdə regionlar əmtəə, xidmətlər və kapital bazarında 
rəqab
ansmilli 
filiallar 
gəlirlər 
ər daha müstəqil 
inkişa
ət mübarizəsinin iştirakçılarına çevrilirlər. Onlar iqtisadi subyekt olaraq milli və tr
korporasiyalarası qarşılıqlı  təsir yaradır,  ərazilərində  mənzil-qərərgahlar, korporativ 
yerləşdirməklə, iş yerlərinin bölgüsü və sifarişi, qiymətyaratma mexanizmləri, 
transfertini gerçəkləşdirməklə regional iqtisadi inkişafı təmin edirlər. Müasir korporasiyalardan 
fərqli olaraq daha geniş resurs sərəncamına malikliyi ilə bu tip regional sisteml
f yaradırlar. 
Təyin olunmuş  sərhədlər, areallar  çərçivəsində  fəaliyyət göstərən  region-bazarlar  diqqət 
aksentini iqtisadi fəaliyyətin ümumi şərait və  şərtlərinə, müqabil investesiya iqliminin 
yaradılmasına, geniş seqmentli lokal bazar quruculuğuna yönəldirlər. Bazar özünütənzimini, 
dövlət reqlamentasiyasını  və sosial nəzarəti ehtiva edən müvafiq regional sistemi çox zaman 
təlim fənni olaraq regional bazarçılıq da adlandırırlar. 
Təyin olunmuş ərazidə yaşayan insan cəmiyyətləri forması - region-sosium yananmasında 
sosial həyatın,  əhali və  əmək resurslarının, elm və  təhsilin, səhiyyənin, mədəniyyətin,  ətraf 
mühi
eynəlmiləşməsinin və qlobalizasiyasının bilavasitə  iştirakçısı kimi də baxılır. 
Regio
 idarəedilməsi  əsas məqsəd maliyyə 
resurs
ərbi Avropa, Yaponiya elmi personal, kapital təminatı ilə üstün 
cəhətl
f miqyaslı 
regio
tin və yerləşmə sisteminin inkişafı ilk cərgəyə  gətirilir. Ayrı-ayrı sosial qrupların, onların 
xüsusi funksiya və maraqları konteksində əhatə olunan müvafiq yanaşma iqtisadi genişliyi aşaraq 
regional sosiuumu ən geniş şəbəgədə sintez edir. Bununla belə regional iqtisadi nəzəriyyə inkişaf 
edərək digər ixtisaslaşmaları da əhatə edir, reqiona informasiya cəmiyyətinin sistemaltısı və ya 
iqtisadiyyatın b
n nəzəriyyəsinin təkamülü iqtisadi inkişafda qeyri-material məqsəd və amillərin rolunun 
yüksəldilməsini, təlimlərarası biliklərin və regionların dayanaqlı ekoloji-sosial-iqtisadi inkişaf 
modelinə keçid imkanlılığını əks etdirir [76, 82]. 
Bir çox tədqiqatların nəticələri həmişə iqtisadi praktikada qavranılmır. Regionların ekoloji 
təhlükəsizliyinin və sosial-iqtisadi inkişafın səmərəli
larının minimumlaşdırılması ilə  əhalinin həyat səviyyəsinin yüksəldilməsini təcəssüm 
etdirir. Burada səmərəli idarəetmədə faktiki nəticələr proqnozlarla tam uzlaşma tapmalı, qəbul 
edilən qərarlar optimallıq təşkil etməlidir. 
Ayrı-ayrı ölkələrin idxal və ixracatının əmtəə strukturu istehsalın təminatı və müxtəlifliyi 
amillərinin təsiri ilə formalaşır. Ölkələr tarixi ənənəyə, milli-mental xüsusiyyətlərə, təbii 
ehtiyatların miqyasına görə istehsal və xidmət sahəsində müəyyən üstünlüklərə də malikdirlər. 
Məlum olduğu kimi Q
ərə malikdirlər və buna görə də onlar elmtutumlu və kapitaltutumlu məhsullar ixrac edirlər. 
Bunun müqabilində  həmin ölkələr istehsalı  təminatı üçün çatışmayan xammalı idxal etmək 
zorundadırlar. Lakin ölkələrin nisbi üstünlükləri, inkişaf prosesləri, reqressiv meyllər və 
ümumiyyətlə müxtəlif amillərin təsiri ilə dəyişiklərə məruz qalır. 
Dünya bazarının qanunlarının fəaliyyət göstərdiyi dairədə bilavasitə dövlətlərarası iqtisadi 
regional inteqrasiya dünya ictimayətinin coğrafiyasına təsir göstərir. Hazırda müxtəli
nal inteqrasiya qrupları mövcuddur ki, onlar da müxtəlif parametrlərə görə bir-birlərindən 
fərqlənir. Bu qruplar arasında  ən nəhəngi 1957-ci ildə yaradılmış 350 milyonluq əhalini və 15 
dövlət  əhatə edən Avropa Birliyidir. Nəhəng iqtisadi birliklər və regional ittifaqlar içərisində 
 
88

 
 
Beynəlxal Ticarət Təşkilatı,  İqtisadi  Əməkdaşlıq və  İnkişaf Təşkilatı, Azad Ticarət Haqqında 
Şimali Amerika Sazişi - NAFTA, Merkosur, AND, Laplat, OPEK, ASEAN, Cənubi Asiya 
Assosiasiy
lat, Ərəb Ölkələri Liqası, Mərkəzi Afrikanın Kömrük və 
İqtisadi 
r xüsusi çəkiyə malikdirlər. Sovetlər  İttifaqının 
süqutu
stəqil Dövlətlər Birliyi də regional qruplaşmanın 
yeni b
əmlənməyən bu birliyin strukturunda müxtəlif institutların 
yaran
  cəmləşdirən  ən aparıcı dünyəvi qrum hesab 
edilir
anması misal ola bilər. 
4.6. 
əcminin daha da artırılması, 
burax
ası, Afrika Vahididliyi Təşki
İttifaqı kimi regional qruplaşmala
ndan sonra onun ərazisində yaranmış mü
ir numunəsidir. Hələ möhk
ması kerçəkləşsə də hazırda o dərin böhran içərisindədir [106]. 
Azərbaycan Respublikasının da regional qruplaşmalarda təmsilçiliyi genişlənməkdədir. Bu 
inteqrasiya orbitində Qara Dənizhövzəsi Dövlətlərin Əməkdaşlıq Təşkilatı, GUAM, MDB, İslam 
Ölkələri Təşkilatının və EKO kimi regional birliklər daxildir. 
BMT planetin çoxmilyardlı hissəsini özündə
. Bu baxımdan onu heç də regional təşkilat adlandırmaq olmaz. Bununla belə sahə  və 
universal çoxfunksiyalı iqtisadi qruplaşmasında BMT-yə daxil olan 40-a qədər xüsusi təyinatlı 
təşkilatlar özü-özlüyündə ayrı-ayrı ölkələr üçün regional ittifafqlar funksiyasını yerinə yetirirlər. 
Ölkələrdə siyasi partiyaların hakimiyyətə  gəlməsi və dövlətin maraqlarının dəyişməsi 
zamanı müəyyən ittifaqların parçalanması prosesini qaçılmaz edir. Buna misal olaraq son 10 
illiklərdə Birləşmiş  Ərəb Respublikaları - Misir və Suriyanın, Malaziya və Sinqapur 
Federasiyasının, Bütöv Hindistan Federasiyasının, Mərkəzi Afrika Federasiyasının, Yuqoslaviya 
və SSRİ-nin parçal
Dünya bazari və transmilli korporasiyar 
 
Ayrı-ayrı milli təsərrüfatların bir-bir ilə əlaqəsi dünya iqtisadiyyatında sintez olunaraq onun 
inkişafının  əsas xüsusiyyətləri, meylləri, ictimai istehsalın fəaliyyətinin obyektiv 
qanunauyğunluqları ilə müəyyənləşir. Bununla əlaqədar istehsal h
ılan məhsulun nomenklaturasının genişlənməsi inkişaf etmiş ölkələrdə beynəlxalq  əmək 
bölgüsünü dərinləşdirir. Təbəllüdadlaşan beynəlxalq əmək bölgüsü isə dünya iqtisadiyyatını yeni 
sistem və məzmunda konstruksiya edir. 
Dünya təsərrüfatın subyektləri tərəfindən maddi nemətlərin ümumi tələb və  təklifinin 
qlobal sistemi olaraq ticarət-iqtisadi münasibətlərlə bağlılıqda ayrı-ayrı ölkələrin milli 
bazarlarının məcmusu - dünya bazarı çıxış edir. Mürəkkəbliyi, çoxsəviyyəliliyi, çoxlu müxtəlif 
miqyaslı subyektlərin milli, transmilli şirkətlərin, ölkələrin, qrupların təsir sferası və spesifikliyi 
ilə müəyyən olunan dünya bazarı  həm də, nəzərdən keçirilən interpretasiyadan da daha geniş 
mənaya malikdir. Bununla belə, bazarın formalaşması ictimai istehsalçıların təsərrüfat 
xüsusiyyətlərinin,  əmək bölgüsünün inkişafı  və  dərinləşməsi ilə üzvi surətdə bağlı tarixi bir 
prosesdir. 
Beynəlxalq bazarının tərkib hissəsi kimi, maliyyə bazarı bütün birbaşa investisiyaların 
təşkilatçısı  və  təminatçısı kimi investisiya strategiyasında aparıcı rol oynayır. Maliyyə bazarı 
beynəlxalq iqtisadi qarşılıqlı rabitənin o sferasını  əhatə edir ki, burada kapital və maliyyə 
resurslarının müxtəlif formatlı aktiv mübadiləsi formalaşır. Dünya maliyyə bazarının 
coğra
tə 
götür
əsi cəmləşmişdir. Syurix, 
Frank
fiyasına nəzər yetirdikdə görərik ki, burada artıq mərəkzləşmə  və  təmərküzləşmə prosesi 
gerçəkləşmişdir. Artıq planetin müxtəlif qütblərində maliyyə  mərkəzləri tam fuksionallıqla 
beynəlxalq maliyyə resurslarını inhisara almış, böyük kapital axının mümkün nəzarə
müşdür. Beynəlxalq maliyyə institütları - Beynəlxalq Valyuta Fondu, Dünya Bankı, Avropa 
Yenidərqurma və İnkişaf Bankı və Şərq kürədə İslam İnkişaf Bankının dünya maliyyəsində rolu 
qətiləşmişdir. Maliyyə bazarının mobilləşməsində dünya maliyyə  mərkəzlərinin, fond 
bazarlarının rolu da yüksəlmişdir. Hazırda 13 mühüm maliyyə  mərkəzinin mindən çox filialı 
əhatə edən bank şəbəkəsində dünya maliyyəsinin çox mühüm hiss
furt, London və Lüksenburq bankları qızıl əməliyyatlarında liderlik edirlər. Nyu-York fond 
bircası isə kapital həcminə və əməliyyatlar dairəsinə görə bərabərsizdir. Bu sırada ikinci yerdə 
Tokio fond bircası qərar tutmuşdur. 
Dünya bazarının digər mühüm daxili struktur seqmenti kimi çoxçeşidli əmtəələr sferasında 
tələb və  təklifi balaslaşdıran  əmtəə bazarı  çıxış edir. Bu təsnifatda spesifiklik, dinamiklilik, 
 
89

 
 
inhisarlaşma səviyyəsi, qiymətlərin formalaşması  və digər xüsusiyyətləri ilə  fərqlənən dünya 
ticarəti də diqqəti cəlb edir. Onun strukturunun əsas hissəsini sənaye malları - 55-60% və 
xidmətlər - 20-25%, bərabər bölgüdə  hərəyə 10% müqabilində  kənd təsərrüfatı malları  və 
xammal resursları formalaşdırır. Ayrı-ayrı  əmtəələrin strukturuna baxdıqda görərik ki, burada 
neft, neft məhsulları, avtomobil, avadanlıqlar başlıca yer tutur. Müasir mərhələdə dünya 
ticarətinin strukturunda əsas xüsusiyyətlərdən biri beynəlxalq mübadilədə aralıq məhsulun, 
yarımfabrikatlar, komplektləşdiricilər və sairin sürətli artımıdır ki, bu da xarici investisiyaların 
geniş
texnologiyalar, nəzarət və  qərar 
qəbul
 
müas
sinə aparır. Ölkələrin ərazisində yerləşmiş 
tehsal güclərinin və istehsalın müxtəlif alimlərinin sahəsində  şirkətlər dünya bazarının 
subye
y
qabət qüdrətini təmin edir. Belə strateci istiqamət milli 
kapit
 qiymətlər daxili milli bazara nisbətdə daha sərbəstdirlər. Lakin dünya bazarı heç də 
mütlə
larının ümumi tənzimlənməsi reallığa çevrilərsə TMK-ların 
ana ö
lənməsi və şirkətlərdaxili beynəlxalq əməkdaşlığın inkişafı ilə əlaqədardır [120-121, 123]. 
Kapitalın sürətli artımının məşğulluğun məhsul vahidinə nisbətinin  əhəmiyyətli ixtisarı, 
dövriyyə  və istehsalın kompyuterləşməsi, yeni internet 
etmə imkanlarının məsafə asılılığından çıxması köhnə hakim tipli iqtisadi struktura, əməyin 
coğrafi bölgüsünə ciddi təsir göstərir.  İndiki iqtisadi təfəkkürdə informasiya iqtisadi resurs və 
iqtisadiyyatın son məhsulu kimi inkişaf üçün daha mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bitən son 
onilliklərin real həyat faktorlarının strateci göstəricilərində  təşəkkül tapan xarakterik cəhətini
ir informasiya texnologiyalarsız təsəvvür etmək çətindir. 
İqtisadiyyatın qloballaşdırılması istehsal kapitalının mobilliyinin artımında və dünya 
təsərrüfatının oliqopolizasiyasında görünür. Belə ki, xarici kapitalın himayəsində və nəzarətində 
dünya istehsalının 1973-cü ildə 13,2%-i 1988-ci ildə 16,5%-i olmuşdursa, 2004-ci ildə bu 
göstərici  28%-ə çatmışdır. 
Qloballaşma ölkələr arasında rəqabətin güclənmə
is
ktinə çevrilirlər. Burada aparıcı rolda xaricdə istehsalı olan transmilli korporasiyalar - 
TMK və a rı-ayrı ölkələr çıxış edirlər. Konqlamerant çoxmilli, multnasional, transnasional 
qlobal korporativ, xüsusiyyətə malik TMK-lar təsiredici nüfuzları, çoxmilyardlıq investisiya 
qüdrətləri ilə qloballaşma prosesini stimullaşdırırlar. Hərtərəfli mühafizə sistemləri, yüksək 
madi-texniki baza ilə  təchiz edilmiş elmi-tədqiqat institutları, laboratoriyaları, konstruktor 
büroları TMK-nın artan potensialını, rə
alın fəaliyyətinin beynəlmiləlləşdirilməsi, transmilli kapitalın maraqlarının qloballaşması ilə 
və  əvəzlənməsini gerçəkləşdirir. Hazırda dünya təsərrüfatının mühüm mexanizmi kimi onlar 
ÜDM-in 20-25%-nə malik olmaqla beynəlmilləşmənin  əsas hərəkətverici qüvvəsinin özəyində 
dayanırlar. 
Dünya bazarının inkişaf senarisi iki başlıca amildən, TMK-ların dünya iqtisadiyyatına 
nəzarət səviyyəsindən və onların yarandığı ölkələr arasında  əlaqənin intensivliyindən asılıdır. 
Onun fəaliyyətinin başlıca mexanizmi qiymətlərin qarşılıqlı münasibətindədir ki, bu zaman 
beynəlxalq
q sərbəst ola bilməz. Belə ki, onun subyektləri, ayrı-ayrı ölkələr beynəlxalq mübadilədə 
ciddi məhdudiyyətlər qoyurlar və bu məhdudiyyətlər əsasən həmin ölkələrdəki davamlı iqtisadi 
sabitliklə diqtə olunur. Əski proteksionizm və neoproteksionizm meyllərlə müşayət edilən belə 
vəziyyət həmin ölkələrin hökumətlərinin, ayrı-ayrı siyasi qüvvələrin və bu kimi müəyyən 
dairələrin maraqlarından da asılıdır. Elə buna görə də gömrük rüsumları, qeyri-tarif maneələri, 
xarici kapitalın məhdudlaşdırılması, ixracata subsidiyaların ayrılması  və sair bu kimi anoloci 
meyllərin tətbiqinə səylər edilir [30, 48, 106]. 
Dünyanın liberal düzümündə TMK-lar və onların yaradan ölkələr arasında sıx  əlaqələrin 
saxlaması təqdirdə «İmperialist modelin» yaranması ehtimalı böyükdür. Bu cəhət inkişaf etmiş 
ölkələrin nisbətən zəif inkişaf etmiş ölkələrə TMK-lar vasitəsi ilə təsir etməsində özünü göstərir. 
TMK-ları yaradan ölkələrlə onlar arasındakı əlaqələrin zəifləcəyi tədqirdə dünyanın bölgüsündə 
nəhəng TMK-ların bir başa hakimlik modeli formalaşar. TMK-ların öz ana ölkələri ilə 
rabitəsinin saxlanılması  və eyni zamanda dünya qaydalarının tənzimlənməsi perspektivində isə 
ölkələrin xarici iqtisadi əlaqələrdən maksimal mənfəət  əldə edilməsi neomerkantilist modeli 
kerçəkləşəcəkdir. Əgər dünya qayda
lkələrlə əlaqəsi zəifləyədə bilər. Belə olan tədqirdə dünya iqtisadiyyatını koordinasiya edən 
«çoxmilli assosiasiyalar» qaydası yaranar ki, bu da dünya iqtisadiyyatının müvafiq beynəlxalq 
 
90

 
 
tərəfindən səmərəli bazar mexanizmləri vasitəsi ilə tənzimlənməsini reallaşdırar. 
TMK-ların inkişafı, gücü və beynəlxalq təsir dərəcəsinin artan sürəti 1972-1975-ci illərdə 
BMT üzvülərini bu nəhəng qurumlarda onların fəaliyyətini izləyən, müşahidə edən və müəyyən 
dərəcə də nizamlamağa səy göstərən xüsusi daimi mərkəzin yaradılmasına sövq etdi. İndi TMK-
ların nəhəng birliyi - «500-lər Klubu» dünyada ÜDM istehsalının 30-35%-ni, ticarətin yarıdan 
çoxunu, yeni texniki və texnologiyaların patentinin 80-85%-ni nəzarətdə saxlayır. Müasir 
mərhələdə TMK-larda ərazi diversifikasiyası güclü inkişaf etmiş çoxminli filiallar şəbəki 
yaradılmış  və onlar öz gəlirlərinin 70-80%-ni «ana» ölkələrdən kənarda  əldə etməkdədirlər. 
Beləl
n istismar zonası ilə yanaşı Şərqi 
Sibiri
 Qloballaşma, dünya rentasının artımı şəraitində şəraitində müvafiq 
təbii 
asiya təminatı təşkil etmədədir. İndiki iqtisadi təfəkkürdə informasiya iqtisadi resurs və 
iqtisa
öz material daşıyıcılarından uzaqlaşdırılaraq 
elektr
iklə milli kapitalın fəaliyyətinin beynəlmiləlləşməsinin  əvəzinə transmilli kapitalın 
maraqlarının qloballaşması gəlmişdir [82, 106]. 
Təbii sərvətlərin bolluğu dayanaqlı iqtisadi inkişafa nail olmuş bir sıra ölkələr beynəlxalq 
münasibətlərin yeni səviyyəsinə  qədəm qoyaraq bu resursların reallaşması  şərtlərini və 
qaydalarını diktə etməyə gətirmişdir. İngilis korporasiyası «Bitriş petroleum» 2003-cü ildə TNK-
BP  şirkətini yaratmaqla Rusiyanaın TNK və «Sidanko» neft kompaniyaları üzərində  nəzarət 
qurmağa müvəffəq olmuşdur. Bu kompaniya fəaliyyət göstərə
n neft-qaz yataqlarını,  ələxsus nəhəng qazkondensat stukturu «Kovıktinski»ni da əhatə 
edərək ölçülərinə görə Rusiyada üçüncü neft kompaniyasına çevrilmişdir.  Əgər təcili olaraq 
Rusiya bu sahədə  təxirəsalınmaz tədbirlərə baş vurmazsa bu ekspansiya dərinləşərək digər 
sahələri də əhatə edəcəkdir.
resurslarıın bölgüsü TMK mexanizminə rəğmən inkişaf etmiş ölkələrinin hesabına ayrılır. 
Sivilizasion portnyorluqa keçid şəraitində isə müavaiq rentanın yenidən bölgcüsü qaçılmaz 
olacaqdır. 
 
 
4.7. İnformasiya texnologiyalari və innovasiya nailiyyətləri 
 
Qloballaşma konteksində istehsalın məhdudlaşması, xidmətin artması, texniki dünyanın 
sosiallaşma ilə  əvəzlənməsi, deindustriallaşma,  şəhərdən  ətraf  əyalətə, təbiətin qoynuna axınla 
deurbanizasiya meylinin güclənməsi yeni postindustrial cəmiyyətin həyati yaşayış  tərzinə 
çevrilmişdir. Yeni cəmiyyətin strukturun ən mühüm funksional komponentini isə vurğulandığı 
kimi inform
diyyatın son məhsulu kimi inkişaf üçün daha mühüm əhəmiyyət kəsb edir. İnsan sosiumunun 
tərəqqisi nəticəsində gerçəkləşən informasion inqilab çağdaş zamanda səmərəli kapital artımını 
qaynaqlandıran əsas mənbəyə çevrilmişdir. İnternet-texnologiyalar, elektron kommersiya və biznes 
genişliyi iqtisadiyyatın bütün sahələrinə nüfuz edərək onu yeni təbəllüdatlara uğratmış və bir qədər 
də virtuallaşdırmışdır. 
Real bazar ölkələrində ÜDM-in dinamik hissəsi informasiya yönümlü sahələr - proqram 
təminatı sferasından, telekommunikasiya, kompüter mərkəzləri arealından hasil olunur. Çağdaş 
mərhələdə  əlavə  dəyər  əksərən informasiya faktorları hesabına təmin edilir. Öz növbəsində 
qeyri-əmtəə  təyinatlı informasiya: maliyyə bazarları, fyüçers, forvart, sığorta və investisiya 
yaranır ki, onlar da öz dövriyyəsinə görə artıq  ənənəvi  əmtəə bazarlarını belə üstələyirlər. 
Pulların demateriallaşması prsesi, onların 
onlaşdırılması vüsət alır. Funksioner pulu virtual ödənişlər sıxışdırır. «İnformasiya 
iqtisadiyyatı» adlanan yeni reallıq dövriyyəyə çıxır. 
Latın mənşəli istilah olan informasiya - informatio bilik, məlumat mənalarını  təcəssüm 
etdirir. İlkin olaraq o insan tərəfindən yazılı, şifahi və digər üsüllar, siqnallarl, texniki vasitələrlə 
verilən məlumat kimi analışılmışdır. XX əsrin ortalarından başlayaraq informasiya anlayışı 
insanlar, insan avtomat, avtomat-avtomat arasındakı məlumat və siqnal mübadiləsi kimi intişar 
tapmışdır [75, 80]. 
Mətn, rəqəm  və  qrafik növlərələ malik olaraq informasiya tstifadə sferasından  iqtisadi, 
texniki  və  genetik çevrədə  təsnifatlandırılır. Ötrülmə spektrində informasiyanı  vizual, audial, 
leptik və maşın informasiyalar olaraq fərqləndirirlər. Yaranış əlamətində isə informasiya cansız 
 
91

 
 
təbiəti  əks etdirən - elementar, canlı  təbiətdə  təcəssüm olunan - bioloji  və insan cəmiyyətini 
ehtiv
sitemdə sirkulyasiya olunan istehsal, maliyyə 
prose
informasiyası təyin olunmuş zaman mərhələsində planlaşdırılmış göstəricilərin faktiki 
həmiyyətini tərənnüm edir. 
Normativ-məlumat informasiyası istehsal münasibətləri ilə əlaqədar normativ və məlumat 
Operativ-statistik informasiyalar isə firmanın yuxarı təşkilat üçün statistik fəaliyyətini əks 
etdirə
onun resursları emalının tətbiqi fənni olan İnformatika elmi predmet 
seçm
vidə  təhlil və  tədqiqatlar üçün informasiya 
mənb
a davam edir. İnternet adi hadisəyə çevrilmiş, təhsil sferasında  hamıya 
imka
a edən  sosial  təsnifatlıdır. Təqdimat formasında isə o fasiləsiz  və  fasiləli olan diskret 
formaya malikdir. Onun əsas xassəsini həqiqilik, dürüstlük, tamlıq, qiymətlilik, aktuallıq və 
aydınlıq kateqoriyaları  təmsil edirlər.  İnformasiya vəziyyətin gerçək təəsüratında  həqiqidir. O, 
zaman  tamdır ki, qərar qəbul etməyə yararlıdır.  İnformasiyanın  qiyməti  onun hansı  qərarların 
qəbul etməsinə yardımı ilə ölçülür. Və  nəhayət informasiya aktuallığı  işin xarakteri ilə 
bağlanılır[52, 80]. 
Sosial-iqtisadi həyatın idarəetmə sferasında  ən mühüm informasiya iqtisadi kateqoriyalı 
hesab olunur. İqtisadi informasiya dedikdə  cəmiyyətdə istehsal münasibətlərini  əks etdirən 
məlumatlar sistemi anlaşılır. Buraya iqtisadi 
slərin əhatə edən idarəetmə məlumatları daxildir. 
İqtisadi informasiyaya dəqiqlik, həqiqilik və operativlik kimi cəhətlər xasdır.  Dəqiqlik 
bütün istehlakçılar tərəfindən eynimənalı qavrayışı  təmin edir. Həqiqilik sistemin funksional 
səmərəliliyini mühafizə edən daxil olan və  nəticəli informasiyanın yalnışlığının buraxılış 
normasına təyinat verir. Operativlik isə  dəyişən  şəraitlər kontekstində lazimi hesablamalar və 
qərar qəbuletmənin aktuallığını səciyyələndirir. 
İqtisadi informasiya idarəetmə funksionallığı  və yaranış  məkanı  əlamətli çevrədə  də 
təsnifatlaşdırılır.  İdarəetmə funksiyasına görə informasiya plan-uçot, normativ-məlumat və 
hesabat-statistik bölgüdə təzahür edir. 
Plan informasiyası direktiv xarakterli olaraq biznes planlaşdırmasının müvafiq 
göstəricilərinə nəzarət etmək üçündür. 
Uçot 
ə
xarakterli materialları birləşdirir. 
n məlumatları akummlyasiya edir. 
İqtisadi informasiya idarəetmə səviyyəsində daxil olan - giriş və çıxan - çıxış informasiya 
kateqoriyalarına bölünərək menecment prosesini stimullaşdırır. Giriş informasiyaları iqtisadi və 
idarəetmə funksiyalarını realaşdırmaq üçün firma xaricində daxil olur. Çıxış informasiyaları isə 
bir sistemdən digərinə keçid edir. Bu dairədə bir informasiya həm giriş və həm də çıxış xarakterli 
ola bilər. 
İstehsalatda, texnikada və idarəetmədə EHM vasitəsi ilə emal olunan informasiya - 
informasiya  resursları adlanır.  İnformasiya resursları ölkə miqyasında «milli informasiya 
resursları» adlandırılır [75, 80]. 
İnformasiya və 
işdir. Fundomental elm kimi informatika informasiyaların xassə  və strukturunu öyrənir, 
insan fəaliyyəti iləlı onların toplanması, emalı və ötrülməsini həyata keçirir. İnformatika təbiət 
və fundomental elm kimi də ayrıca predm sahəsinə malikdir. İqtisadi sferada isə informatika 
İqtisadi informatika  elmi  kimi  tədqiqat sahəsidir.  İqtisadi informatika iqtisadi informasiyanın 
hesablayıcı texnika vasitəsi ilə avtomatik emalını reallaşdırır [75]. 
Müasir iqtisadi sistemdə mahiyyətcə istənilən  əmək ölçüsü maddiləşmiş xarakterli 
informasiya ilə  təyin edilir. Bu baxımdan hər hansı texniki mexanizm, maddi prosesin 
reallaşdırıcısı olmaqla yanaşı, həm də digər müstə
əyi kimi çıxış edir. İndi iqtisadi artım material istehsalının enerjisi və istehlakın kəmiyyəti 
ilə deyil, informasiya istehlakından asılıdır.  İnformasiya prosesləri iqtisadi təfəkkürün  ənənəvi 
stereotiplərini təftiş edərək ona çağdaş reallıqlar konteksində yanaşmağı aşlayır. 
Hazırda rabitənin optik xətlərinin buraxılışı saniyədə bir qiqabitə yüksəlmişdir. Bu 
tendensiya artmaqd
nlı olan asan girişli məzmun almışdır. ABŞ və Yaponiyada praktiki olaraq bütün məktəblər 
«beynəlxalq hörmçək toruna» qoşulmuşlar. 
Naqilsiz rabitə sistemi, rəqəmsal texnologiyalar sürətlə inkişaf etməkdədir. Bunlarla yanaşı 
 
92

 
 
elektronika da vüsətli tərəqqi zolağındadır. Artıq insanın bütün ömrünə kifayət edədək 
informasiyaları  cəm edən disklər hazırlanmışdır. Texnoloji innovasiyalar cəmiyyətin inkişaf 
meylini üstələməkdədir. Belə reallıq isə bir sıra böhranların yaradınması ilə müşaiyət olunur. 
Qlobal axın neqativ təzahürlərində milli dövlətin inkişafını ləngidir. 
Hər hansı bir svilizasion inkişaf texniki-texnoloji innovasiyalarsız mümkün deyildir. 
İnnovasiya fəaliyyətinin inkişaf etdirilməsi onun elmi-texniki potensialının durumu, keyfiyyət və 
kəmiyyət parametrləri ilə  əlaqədardır. Texnologiya istehsalı sferasında və idarəetmədə yeni 
yaran
 çox praktiki tətbiq səciyyəlidir.  İqtisadi 
inkişa
zımi zaman kəsiyində mütərəqqi texnologiyaları 
malları almaq istəmirlər. Məhsulun  əmtəə növünün 
 və inkişaf edən məcraya yönəldir. 
navasiya tərəqqisi təkcə firma reytinqi hədəfi deyil, o başlıca olaraq 
dayan
 
ışları ifadə edən latın mənşəli isim kimi innovasiya  /innovation/ yeniləşmə  mənasında 
interpretasiya olunur. İlk dəfə innovasiya termini Y.Şumpeterin 1912-ci ildə yazdığı  «İqtisadi 
inkişaf nəzəriyyəsi» əsəri ilə dövriyyəyə çıxarılmışdır. Məqsədyönlü, dəqiqləşdirilmiş, kollektiv 
nəticənin məhsulu olaraq innovasiyanın məramı daha
fın ölçüsü artdıqca innovasiya anlayışı daha məzmunlu  əhəmiyyət kəsb edir [51, 75, 90, 
105]. 
Bazar iqtisadiyyatında rəqabət mübarizəsinin üsullarından birinə çevrilən innovasiyanın 
başlıca nəticəsi  əmək məhsuldarlığını artırmaq və  mənfəəti yüksəltməkdən ibarətdir. Bazar 
rəqabətindən o qalib çıxır ki, la
tətbiq etməklə irəliləyişlərə nail olsun. 
   İnnovasiya zamanı yeni tələb formalaşır və bunun müqabilində alıcılar 
mənəvi köhnəlmiş 
yaxşılaşdırılması üzərində aparılan işlər dinamik keyfiyyət yaradır,  əmtəə 
imicini daimi diyəşən
İnnovasiyalar çağdaş zamanda reputasiyalı  təşkilatın fəaliyyət missiyasının leytmotivinə 
çevrilmişdir. Bununla belə in
aqlı inkişafın mühafizəsində, bazar konyukturunun fəth edilməsində daim təkmilləşmən, 
sadiq və çevik təşkilati bir alətdir.
 
93

 
 
Yüklə 5,12 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   25




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə