E. M. Hacizadə


V FƏSİL  DEMOQRAFİYA VƏ MƏŞĞULLUQ



Yüklə 5,12 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə13/25
tarix05.05.2017
ölçüsü5,12 Kb.
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   25

V FƏSİL 
DEMOQRAFİYA VƏ MƏŞĞULLUQ 
 
5.1. Demoqrafik təbəllüdatlar 
 
Çalışan insanlar cəmiyyətin  əsas istehsal gücü hesab olunurlar. İstehsal isə bütün ictimai 
münasibətlərin daşıyıcı qismində çıxış edir. Bununla belə insanlar istehsalçı olmaqla yanaşı həm 
də istehlakçıdırlar. Ona görə  də müvafiq prosesdə  cəmiyyət inkişafının qanunauyğunluqları da 
onların subyektiv fəaliyyəti vasitəsilə dövr edir. 
Yaranışlar sosial, iqtisadi və ümümi sivilizasion olmaqla bəşəri  şüurun məhsulu kimi 
ümumilikdə insanın fiziki və mənəvi ehtiyaclarına səfərbərdir. Bu sırada insan fərdi və kollektiv 
fəaliyyəti ilə proseslərin fövqündə hərəkətdə olur. 
Əhalinin təhlili, onun say tərkibi və yerləşməsi, sosial təşkili və  təsərrüfat fəaliyyəti 
mühüm sosial-iqtisadi tədqiqatların fəaliyyətidir. Əhali sayı hər bir ölkənin təsərrüfat həyatının 
ayrılmaz hissəsidir. Müvafiq prosesləri isə demoqrafiya adlanan elm tədqiq edir. 
qdimatda  demoqrafiya  /yunanca demos - xalq + qrafiya/ - əhali haqqında 
Lakonik tə
elmdir. Konkret 
dipazonda baş v
Demoqrafiya  əha
və bütünlüklə Ye
sərlərində demoqrafik təbəllüdatları  əks etdirən 
mülahizələrlə  çıxış etmişdir. Buna baxmayaraq demoqrafiya elminin kolubu A.Qiyar sayılır 
[106, 135]. 
Marksizm-leninizm təliminə  əsaslanan demoqrafiya müvafiq proseslərdə sosial-iqtisadi 
amillərin həlledici, bioloji və coğqrafi amillərin isə asılı  əhəmiyyətə malikliyindən çıxış edir. 
Burcua demoqrafiyasının xarakterik xisusiyyətini isə  fərqli olaraq demoqrafik dəyişiklikləri 
biolojiləşdirmək, yəni hadisələri bioloji amillərlə əlaqələndirmək ifadələndirir. 
Demoqrafiyada mahiyyəti müvafiq əhali qanunlarında təzahür olunan əhali nəzəriyyəsi 
mühüm  əhəmiyyət kəsb edir. Əhali nəzəriyyəsi müəyyən demoqrafik siyasətin aparılmasına 
zəmin olur, əhali sayı,  əmək ehtiyatları, həmçinin ayrı-ayrı kontingentlər: körpələr, məktəb 
yaşına çatmamış  uşaqlar, pensiyaçılar və digərlərinin proqnozunu formalaşdırır, doğum, ölüm, 
kəbin, miqrasiya və əhalinin yerləşdirilməsi sahəsindəki əsas proseslərə tənzim verir. 
İqtisadi transfomasiya qlobol proseslərin daha təsirli atributu olan demoqrafik təbəllüdatları 
nəzərə almadan optimal səviyyəyə yetişə bilməz. Qlobal demoqrafik proseslər dünya 
iqtisadiyyatının inkişaf tendensiyasını  təyin edən, iqtisadi artımı stimullaşdıran mühüm 
resursdur.  Əhalinin sayı  hər bir ölkənin yaşayış durumu və  təsərrüfatının vacib səciyyəvi 
elementidir. 
Demoqrafiya haqqında nəzəri  şərhləri yekunlaşdıraraq onun praktiki həyatda durumu 
haqqında müasir statistik tendensiyaya nəzər yetirmək zəruridir. Bu zərurət həm də  nəzəri və 
praktiki konsensusu bir daha əyani səciyyələndirməkdən irəli gəlir. 
Müasir zamanda dünya əhalisinin sayı daha çox artımla müşaiyət olunur. Bizim eranın 
əvvəllərində Yer əhalisi təqribən 150-200 milyon nəfər təşkil edirdi, bizim eranın 1000-ci ilinə 
yaxın isə 300 milyona qədər olmuşdu. yer kürəsinin əhalisi 1850-ci ildə bir milyarda, 1930-cu 
ildə iki milyarda, 1960-cı ildə üç milyarda, 1976-cı ildə isə dörd milyarda çatmışdı. Hazırda isə 
bus ay 7-ci milyona doğrü irəliləməkdədir. 
Əhali artımı sürətinin yüksəlməsi istehsal üsullarının dəyişilməsi səbəbi deyil, əksinə 
nəticəsidir. Əhalinin artması bilindiyi kimi, ölümlə doğumun nisbətindən asılıdır. Bu proseslərin 
hər ikisinə sosial xarakterli bir çox amillər, sosial və iqtisadi münasibətlər,  əhalinin rifah 
olaraq isə o, əhalinin strukturu, yerləşməsi, dinamikası, miqrasiyasını  və bu 
erən sosial-iqtisadi, bioloji və cooqrafi amil, səbəb və  şərtləri tədqiq edir. 
li nəzəriyyəsini, əhali siyasətini işləyib hazırlayır. Ölkə,  şəhər, vilayət, region 
r kürəsi əhalisinin dəyişməsi perspektivini verir. 
Demoqrafiya bir çox ictimai elmlər: sosiologiya, siyasi iqtisad, tarix, hüquq, etnoqrafiya, 
sosial gigiyena, statistika və digərləri ilə  sıx baglılığı vardır. Elmi məzmunda 
«demoqrafiya» terminini ilk dəfə Fransız alimi Can Klod Aşil Qiyar /1799-1856/ 
dövriyyəyə  çıxartmışdır /1855/. Lakin A.Qiyardan da öncə 1662-ci ildə ingilis alimi 
Con Qrauntanın /1620-1674/ ə
 
94

 
 
səviyyəsi, mənzil  şəraiti, təbabətin, səhiy
fı  və sair təsir göstərir.  Əhalinin təkrar 
istehsal tipləri də sosial
ra demoqrafik təhillərə 
saslan proqnozlara görə
ır. 
 ümumi əhalisinin 90%-i inkişaf etməkdə olan ölkələrin 
əvvəlinə/ planetin əhalisinin 60%-dən çoxu 100 milyondan 
ox s
yənin inkişa
 iqtisadi şəraitdən asılıdır. Buna görə  də bir sı
 bəşər əhalisinin mütəmmadi artımı davamlı olacaqd
ə
Qeyd olunmalıdır ki, planetin
ayına düşür. Hazırda /2005-ci ilin 
p
ç
ayı ifadə edən 10 nəhəng ölkədə yaşayır: 
 
Çin 
  1300 
milyon nəfər
 
Hindistan   1100 
milyon nəfər; 
 
ABŞ 
  270 
milyon nəfər; 
 
İndoneziya  
210 milyon nəfər; 
 
Braziliya   170 
milyon nəfər; 
 
Rusiya 
  150 
milyon nəfər; 
 
Pakistan   150 
milyon nəfər; 
 
Yaponiya   135 milyon nəfər; 
 
Banqladeş  
130 milyon nəfər; 
 
Nigeriyada  
130 milyon nəfər. 
Digər 13 dövlətin hər birində isə 50-100 milyon əhali sayı vardır [135]. 
Planetdə insanların məskunluğu bərabər ölçülü deyildir. Antarktida və mütləq  əksər 
Qrelandiya adası daxil olmaqla planetin quru hissəsinin təxminən 10%-i oykumenə - yer 
kürəsinin insan tərəfindən məskunlaşmış sahələrinə aiddir. Quru hissənin yarısında 1 km
2
-ə 1 
adam, 
1
/
4
 hissəsində 10 adam və qalan hissəsində isə 10 adamdan çox əhali düşür. Sıx  əhali 
arealına 1 km
2
-ə 50 adam düşməklə  Mərkəzi Avropa, Şərqi-Çin, Yaponiya, Cənubi Amerika 
əraziləri və Hind-Qanq, Nil çayları vadiləri fərqlənir. 
Hazırki dünyanın  əhalisinin yarıdan bir qədər çoxu kənd  ərazilərində yaşayır
şəhərlər siyasi-iqtisadi mədəni həyatda mühüm rol oynamaqda davam edirlər.  Şəhər  əha
artımı, urbanizasiya prosesləri və miqrasiya ilə  əlaqədar olaraq artmaqdadır. Urbanizasiya 
prosesləri Asiya, Latın Amerikası və Afrikada surətli tempdədir. 
. Lakin 
lisinin 
 ilə  fərqlənirlər. Ona görə  də  məcbüri miqrasiya proseslərində  və ya demoqrafik 
strate
r ki, bir çox dağlı xalqları 
möht
rolu mühümdür. Müasir dünyada miqrasiya meylləri 
daha 
Bir sıra iri şəhərlər genişlərək  ətraf sahələrdə yerləşən kəndləri ağuşuna alır, 
suburbanizasiya və reurbanizasiya proseslərlə müşayiət olunuraraq yeni aqlomerasiyalar 
yaradırlar. Bununla belə aqlomerasiyanın kortəbii formaşaması bir sıra neqativ nəticələr də 
yaradır. Belə  fəsad ilk növbədə  nəqliyyat kommunikasiya, sanitar-gigiyenik və su təchizatı 
sferasinda özünü göstərir [4]. 
Demoqrafik proseslərin coğrafi sferasının strukturu da mühüm əhəmiyyətlidir. Dünya 
əhalisinin təxminən 70%-i, quru parçasının 8%-lik sahəsində  cəmləşmişdir. Onların 60%-i 
planetin şimal yarımkürəsində yaşayır, 30% əhali isə dəniz sahili ərazidə məskunlaşmışdır. Bir 
çox xalqlar və etnoslar isə dağları özlərinə  məskən seçmişlər. Hazırda  əhalinin məskunlaşma 
arealı dağlara tərəf də genişlənməkdədir. Bununla belə vurğulanmalıdır ki, dağ və qeyri-dağlıq 
ərazidə yaşıyanlaraın bir çox fərqli mental xüsüsiyyətləri vardır. Müvafiq fərqlilik  Şimal və 
Cənub, Şərq və Qərb qütbülüyündəki, kimi genişdir. 
 
Milli mənsubiyyətinə varmadan bütün dağlılar fərdiyyətçiliyi, qonaqpərvərliyi və  hətta 
qisasçılıqları
giyalarda təbii fərqlilik amilinin nəzərə alınması vacibdir. Bu sahədə yetərli empirizm 
mövcuddur. Rusiya imperiyasının və elə cə də SSRİ dövlətinin demoqrafik siyasətində bu meyl 
nəzərə çarpmışdır. Belə ki, sovet kosmopolitizmi ona gətirmişdi
əşəm ölkənin iri şəhərlərinə yerləşdirilmişlər. Bu isə öz növbəsində şəhər və dağ arasındakı 
həyat tərzinin prinsipial fərqliliyindən irəli gələn təbii sosial tarazlığı pozaraq inkişaf 
proseslərinə təsir etmişdir. 
 
Demoqrafik proseslərdə miqrasiyanın 
da güclənməkdədir. Planetar miqrasiya 1965-ci ildəki 70 milyondan 2003-ci ildə 140 
milyona çatmışdır. Bu sıraya 15 milyondan çox emiqrant daxil deyildir. Digər tərəfdən 
qloballaşma prosesi də mühacirət axınını gücləndirir. Yaranmış situasiya isə öz növbəsində 
 
95

 
 
miqrasiya probleminin fenomenal xarakter aldığını göstərir. 
Üçüncü ölkələrdə  əhali artımının, iqtisadi inkişafla uyğunsuzluğu yoxsulluğun artımına 
səbəb olur, zəif inkişaf etmiş ölkədən yüksək inkişaf etmiş ölkələrə qastarbayterlərin axınını 
güclə
ğu  şəraitdə müəyyən işçilər tez-tez iş yerlərini 

ir edilmir. Tez-tez iş yerlərini dəyişən 
qastrolyorlar is
ələri xaricində yaşayırlar. Bunun da 
təxm
r və fövqəladə hadisə qurbanları təşkil 
edir. B
kk olunaraq insanların doğum və ölüm 
əlaq
oqrafik səbəblər təsir edir. Burada 
əhalin
hümdür. Lakin bütün bunlarla yanaşı 
sosial-iq
əri, dini baxışları, rifah halı  və savad 

in xarakteri, iqlim xüsusiyyətləri və 
ekoloji am
 iqtisadi böhranlar, işsizlik isə doğum 
prose
 nə  səviyyədə  təsir 
aspek
əziyyətindədir 
 Belə ki, bir sıra ölkələrdə din 
və din
ı illərində çökməsəydi, demoqrafik 
bəllüdatlar 2010-2020-ci ill
ərdəki rolundan danışaraq vurğulanmalıdır ki, dünya yalnız 
konfe
ndirir. Bu proses iqtisadi qanunlar görüntüsündən təbii olsa da, nəzarətə götürülməyə 
məhkumdur. Bununla belə, qeyd olunmalıdır ki, fərdi işçi psixologiyası da əmək prosesində 
mühüm yer tutur. Hətta izafi iş yerləri oldu
yişirlər. Hərəkət yaxşı iş axtarışı ilə bağlı olsa da, təqd
ə fəaliyyətin ümumi ritminə təsir edir. 
Çağdaş zamanda 40 milyondan çox əhali öz ölk
inən yarısına qədərini siyasi motivlərlə bağlı qaçqınla
əşəriyyətin inkişaf prosesi nəsillərin varisliyində hə
əliyində  təyinat alır. Doğum səviyyəsinə xalis dem
in cins tərkibi, yaş həddi və nigahlılıq cəmiyyət mü
tisadi faktorlar, xalqların milli və  mədəni  ənənəl
viyyəsi, qaçqınların ictimaiyyatdə yeri, əhali səpgisin
illər doğum tempində əks olunur. Müharibələr,
sinə neqativ təsir göstərir. Bu çeşidli faktorlar çevrəsində hansı amilin
tinə təyinat vermək mürəkkəb məsələdir. 
Ölüm səviyyəsi isə ilk növbədə insanların rifah halı, ictimai səhiyyənin inkişafı, tibbi 
yardıma çıxış, əhalinin mənzil şəraiti, qidalanma xarakteri və ətraf mühitin vəziyyəti ilə bağlıdır. 
Qlobal miqyasda ölüm göstəricisinə planet əhalisinin bir milyarddan çoxunun yoxsulluq 
içərisində yaşaması, pis qidalanaraq aclıq keçirməsidir.  Əslində müasir dünyanın bir sıra 
ölkələrində əhalinin əksər hissəsinin yarısı yoxsulluq v
Müasir dünyada ictimai inkişafa etnik proseslər milli özünü təsdiq ambisiyası, millətçiliyin 
artımı və digər bu kimi amillər və ondan yaranış alan konfliktlər təsir edir. 
Milli tərkibi köklü - avtoxon etnosa və imiqrasiyadan yaranmış etnoslara bölürlər. 
Əhali tərkibində dini faktorun nisbəti də əhəmiyyət daşıyır.
i mənsubiyyət siyasi və iqtisadi həyata ciddi təsir göstərir. 
Mərkəzi Vatikanda yerləşən katolik kilsəsi sərəncamında küllü miqdarda kapital 
cəmləşdirərək bir sıra ölkələrin ictimai-siyasi hayatında mühüm rol oynayır. Bu vektorial 
gerçəklik daha çox demoqrafik proseslərdə özünü nümayiş etdirir. Katolizm doğum səviyyəsinə 
təsir edir. 
Eynən olaraq İslam dininin də demoqrafik proseslərdə təsir və müdaxiləsi böyükdür. 
Dini faktor buddizmin və induizmin məskəni olan ölkələrin, xüsusən də Hindistanın 
iqtisadiyyatında əhəmiyyətli mövqeyə malikdir. Analoci adekvatlıq iudaizmə də şamildir. 
Dini baxışlara bağlılıq dinamikası müxtəlifdir. Müşahidələr göstərir ki, katolizm enişə 
meyllənir və daha çox orduda itkilərə  məruz qalır.  İslam və induizm isə genişlənməyə doğru 
istiqamətlidir. Hazırda dünya siyasətində  İslamın təsiri daha çox artmaqdadır. Belə ehtimal da 
irəli sürülmüşdür ki, nəhəng Sovetlər İttifaqı ötən əsrin 90-c

ərdə müsəlmanların hakimiyyəti tutması ilə sonunclaqacaqdı. Yəni 
SSRİ kimi möhtəşəm bir dövlət milli və konfessial konfiliktlər nəticəsində dağılacaqdı. 
 
Müasir Rusiyada hazırda da müsəlman faktoru demoqrafik prosesləri yedəyinə almışdır. 
Burada indi 20 milyondan çox müsəlman yaşayır. Yaxın xaricdən rusların vətənlərinə intensiv 
axınına baxmayaraq slavyan əhalisi azalır, müsəlmanlar isə sürətlə artırlar. Rusiyanın mühüm 
mərkəzlərində müsəlmanların təsirini yüksəlir. Hazırda Moskvada milyona yaxın tatarın 
yaşadığı qeyd olunur. Yamal-Nen muxtar vilayətinin zarafatyana Tatar-Donesk adlandırırlar. 
 
inin demoqrafik prosesl
D
sial təbəqədən ibarət deyildir. Belə ki, müasir dünyada milyard yarımdan çox saylı ateist 
təbəqə  də mövcuddur. Hesablamalar belədir ki, planetin əhalisinin təqribən 25-30%-i ateist 
baxışlıdır. 
Hazırda dünyada əhali sayının stabilləşməsi prosesi yaranmışdır. Belə ki, planetdə 1950-ci 
 
96

 
 
ildə 80-dən artıq yaşı olanların sayı 1%, 65-dən çox olanların sayı 8%, 14 yaşa qədər olanların 
sayı 
ıq insan həyatının motivləri ilə bağlıdır. 
Müas
nliyi zaman dəyişikliyinin ciddi proporsiyasında 
övr 300 il (III) və nəhayət 
 2,5-3 dəfə kiçikdir. 
yir ki, 
35% olmuşdur. 2150-ci ildə isə  uşaqların sayı yaşlıların sayına nisbətdə  kəskin 
dərinləşəcəkdir. Belə ki, proqnozlara görə bu zamanda yaşlı əhali sayı ümumi əhalinin 40%-ni 
təşkil edəcəkdir. Bu proses ölkələrin inkişaf konfiqurasiyasından asılı olmayaraq müəyyən 
fərqlərlə hamı üçün eyni olacaqdır. Ümumiyyətlə götürdükdə 2006-ci ildə bütün bəşəri tarix 
ərzində yaşamış insanların sayı 90 milyarda çatacaqdır. 
Qət edilən sivilizasiyalar ərzində insan potensialının inkişafı  əhali artımı ilə  həmahəng 
olmuşdur.  İndi anoloci vəziyyət yoxdur. Belə reall
ir zamanda istehsal münasibətləri, iqtisadi struktur təbəllüdatlara uğramaqdadır. Nümunə 
kimi göstərmək olar ki, 1900-cı ildə ABŞ-da əhali sayının təxminən yarısı 45%-i aqrar sektorda 
çalışırdı, sənayedə 20%-i, xidmətdə 30%-i. Hazırda bu proporsiya müvafiq olaraq 3% kənd 
təsərrüfatında 10%, sənayedə 80% xidmətdədir. Göründüyü kimi kütləvi problemlər yaşadığımız 
zamanda daha çox demoqrafik vəziyyətlərdən asıldır. 
Müasirimiz olan məhşur rus alimi Sergey Kapisa /1928/ planetin demoqrafik tarixi inkişaf 
senarisinin tədqiqini araşdırarkən, son dörd minilliyin tərəqqi düzümünü ifadə edən dialektik 
sistem yaratmışdır. Aparılan təhlilin nəticələrindən biri də odur ki, alim zamanla əhali kəmiyyəti 
arasında simmetrik riyazi uzlaşmanı  təyin edilməsinə müvəffəq olmuşdur. Bu o deməkdir ki, 
əhali artımının nisbi dəyişkə
qərar tutur. Onun fikrincə insan hər növbəti mərhələdə epoxadan-epoxaya 
daha tez keçid etmişdir. Öz təyinatını qrafik illistürasiyada təqdim edən alim 
həm də qeyd edir ki, bizim eradan 2000 il öncədən eramızın V əsri, Roma 
imperiyasının çökməsinə  qədər  əhatə olunan dövr 2500 il (I), sonrakı orta 
əsrlər daha min il (II), növbəti yeni tarix adlanan d
ən yeni tarix zamanı 120 il (IV) davam etmişdir. Belə bölgüyə nəzər etdikdə 
görürük ki, hər növbəti mərhələ  əvvəlkinə nisbətdə
Təyinatını tapan əmsaldan çıxış edərək alim göstərmək istə
 
97

 
 
 
98
bəşəriyyətin hədəf seçdiyi mərhələyə gedişdə zaman ölçümüz daim gödəlməkdədir. Bu 
sistemdən çıxış edərək məntiqlə növbəti (V) mərhələ 90 ildən artıq olmayacaqdır. Yeni zaman 
kəsiyini isə  bəşəriyyətin milyon illik yaş durumu fonunda bir an kimi qiymətləndirmək olar. 
Çağdaş  nəsl bu zaman məqamının qatı ortasında qərar tutmuş  və  həmən dövrün orta hissəsi 
2000-ci ilə təsadüf etmişdir [58, 106, 135]. 
Bəzən sual doğur ki, Yer planeti nə qədər əhaliyə hesablanmışdır? İnsan artımının son say 
həddi
əsinin məhdudlaşmasının insani şüurun 
və əm
Müasir texnokratik
Proqnozlar çətin, d
ABŞ professo
və üçüncü dünya ölkələrində sabitləşmə 2075-ci ildə yaranacaqdır [94, 129]. 
Planetin məskunlaşmasının təkamülü də urbanizasiya genişliyi ilə 
müşahidə ediləcək.  şəhər və  kənd arasında  əlaqəlik yenə  də 
kommunikasiyaların inkişafın nəticələrindən asılı olacaqdır. Hesablamalara 
ərzində dünya əhəlisinin yarıdan çoxu şəhərlərdə yaşayacaq və 2025-ci ildə  
əhali sayı 20 milyonu ötəcək 30 super şəhərdə cəmləşəcəkdir. 
Gələcəkdə  işçi qüvvəsi ilə bağlı problemlərinin kəskinləşəcəyi də istisna olunmur. 
Proqozlar belədir ki, 2025-ci ildə inkişaf etməkdə olan ölkələrdə  işçi qüvvəsinin 2,5 milyarda 
çatacaqdır. 
XXI  əsr miqrasiyanın yeni artımı ilə müşayiət olunur. Bu ilk öncə bir sıra ölkələrdə 
istiqlalla bağlı yeni iqtisadi sistemlərin yaranışı, bütün planetdə  həyatın beynəlmiləşməsi, 
çoxmillətli dövlətlərin süqutu, kapital mobilliyinin artımı, əmək bölgüsü ərazisinin dərinləşməsi 
və nəqliyyat və rabitə sisteminin təkmilliyi ilə bağlıdır. Miqrasiya prosesində dövlətin iqtisadi-
siyasi sisteminin və hakimiyyət reciminin səviyyəliliyi də mühümdür. Demoqrafik proqnozlara 
görə yaxın gələcəkdə miqrasiya prosesləri bir qədər də artacaqır. 
Məhşur macar filosofu Ervin Laslo da /1933/ mübahisə doğuran məntiqi bir sıra 
demoqrafik və sosioloji baxışları ilə fərqlənmişdir. Alimin fikrincə insanların 
müvafiq psixi keyfiyyətlərinin inkişafı  gələcəkdə sivlizasiyanın material 
şəraitini köklü dəyişikliklərə  uğradacaq, «psixologizm və subyektivizm», 
«elm və dində liderlik» inkişaf senarisini «həqiqət yoluna» çıxaracaqdır [129. 
135]. 
Demoqrafik vəziyyətin inkişafının orta proqnozlarına görə yaxın 40-50 
ildə dünya əhalisinin sayı 10 milyarda çatacaq və əksər əhali inkişaf etməkdə 
olan ölkələrdə  cəmləşəcəklər.
 
İndiki tendensiyalar bu müddət  ərzində 
Yaponiyada 20%, Rusiyada 17%, Almaniyada 9% həcmdə  əhali azalmasına 
proqnostik  əsaslar verir. Bu sırada ABŞ-ın vəziyyəti isə inkişaf meyllidir. Belə ki, əsasən 
nin sərhəddi harada bitir? Demoqrafik senarinin XXI əsr proqnozları necədir? 
Əhali artmımı özü-özlüyündə kortəbii prosesdir. Lakin burada dövlətin siyasəti - doğumu 
həvəsləndirməyə  və ya, əksinə, məhdudlaşdırmaya yönəldilən hüquqi və digər tədbirlər 
mexanizmi tənzimləyici rolunu ifadə etmədədir. 
Bəşəri sosial və iqtisadi məsuliyyətinin sərhəddi tükənməzdir. Empirizm belədir ki, say 
artımında «maltusçuluq» keçməmişdir. Proqnozlar isə böyük yaradana sığınan dünyamızda artıq 
heç nəyin olmadığını, proporsiyalarda təbiət tənzimlənm
əyin stimulu sahəsində normallaşacağı qətiyyətini verir. 
XX əsrin 60-70-ci illərindən başlayaraq dünya inkişafının proqnozlaşdırılması daha aktual 
səciyyə daşımağa başlamışdır. Bu ərəfə energetik, ərzaq, xammal, ekoloji problemlər prioritetliyi 
ilə daha da qabarıqlaşmış, dünya ölkələri və xalqlarının geniş maraq dairəsinə daxil olmuşdur. 
 problemlər yalnız birgə  səylərin səfərbərliyi ilə  səmərəli həllinə qovuşur. 
aha çox insan faktoru ilə bağlı olan məsələlərdəndir. 
ru, kibernetik D.L.Medouza /1920/ «Dünya dinamikisı» əsərində XXI əsrdə 
mümkün qlobal faciələrin, demoqrafik sarsıntıların baş verəcəyini, resurslar 
potensialının tükənəcəyinə diqqət yönəltmiş və sonradan BMT-nin tanınmış 
iqtisadçı alim V.Leyontevin başçılığı ilə ekspertlər qrupu bu ideyalara 
tənqidi yanaşaraq «Dünya iqtisadiyyatının gələcəyi» adlı yeni layihə 
işləmişlər. V.Leyontev təsdiqləmişdir ki, əhali artımı eksponensial proses və 
partlayış deyildir. Alimin fikrincə 2025-ci ilə qədər artım proqressiv olacaq 
əsasən yaxın 20-25 il 

 
 
imiqrantlar hesabına burada 2050-ci ildə əhali sayının 420 milyon nəfərə yüksələcəyi gözlənilir. 
Planet  əhalisinin yüksək artım templəri - 55% həcmində, vurğulandığı kimi daha çox inkişaf 
etməkdə olan ölkələrdə,  ələxsus Afrikada və  Cənubi Asiyada daha yüksək səviyyədə olacağı 
təxmin edilir. Bununla belə bir daha qeyd etmək lazımdır ki, planetin quru sahələrin 10%-də 
qədəri hələ  də  məskunlaşmamış qalmaqdadı.  Əsrin sonunda planetin əhali sayı 11-12 milyard 
civar
 
 isə istehsalı  təmin edən bütün 
vasitə
Əmək və  işçi 
daşıyan spesifik əm
əmtəələr kimi, əmək
Əmək bazarı m
səmərəli funksionall
infrastrukturuna dax

 
dövlə

 
məşq

 
şirkə
 
işçi qüvvəsinin qiyməti; iş  təqdim edənlər, işə  qəbul olunanlar və muzlu işçilər 
ünyanın bir çox 
 əhali anlamını 
işçi qüvvəsinin 
ksər ölkələrdə beynəlxalq statistik standartlara görə əmək potensialında işləyənlərin sayı - 
«işçi 
çot göstəriciləri 
ir. Lakin bununla 
şsizliklə ölçürlər. 
ında sabitləşmə əldə edəcəkdir. Demoqraflar hesab edirlər ki, bu sabitlik sürəkli olacaqdır. 
 
5.2. Əmək bazarı və məşğulluğun optimal təminatı 
 
Sosial-fəlsəfi interpretasiyada əmək  tərkib hissəsində yaradıcılıq, ictimaiyyatin, insanın 
tarixən yaranmış  və qurulmuş  tələblərinin təmin olunması, təbii və sosial güclərin 
mənimsənilməsində  məqsədyönlü fəaliyyətdir.  Əmək mahiyyətcə ustalıq məsuliyyətdə ifadə 
olunan nəticələrin keyfiyyəti, fəaliyyət  şəraiti, ümumiyyətlə
lər əhatəsində pərvəriş tapır. 
Ekonomiksdə əmək 5 əsas isteh faktorundan biri kimidəyərləndirir. 
Əmək prosesi özündə üç əsas amili ehtiva edir: 

 
insanın məqsədəuyğun fəaliyyəti; 

 
əməyin istiqamət predmeti; 

 
əmək vasitəsi. 
bazarı iqtisadi sferada və ictimai sosial-siyasi həyatda mühüm əhəmiyyət 
təə olan işçi qüvvəsinin alqı-satqısının iqtisadi sistemini təşkil edir. Bütün 
 bazarı da tələb və təklif üzərində qurulan quruluşa malikdir. 
üqabil infrastruktura malikdir. Bu infrastrukturu əmək bazarını daha üstün 
ığını  təmin edən normativ-hüquqi mühit təcəssüm etdirir. Əmək bazarının 
ildir: 
t təsisatları; 
uluqa yardım edən qeyri-dövlət təşkilatları; 
t və müəsissələrin personalının idarə edilməsinin kadrlar xidməti; 

 
ictimai fond və təşkilatlar. 
Əmək bazarının əsas komponentlərini aşağıdakılar ifadə edir: 

 
işçi qüvvəsinə tələb və təklif; 

 
işçi qüvvəsinin dəyəri; 

arasında rəqabət. 
Əmək bazarının subyektləri isə aşağıdakı təsnifata məruz qalır: 

 
işə kötürənlər və onların nümayəndələri - /ittifaqlar/; 

 
işçilər və onların nümayədələri - /həmkarlar ittifaqları/; 

 
dövlət və onun orqanları - /Əmək və sosial müdafiə nazirliyi, əmək və məşqulluqla 
bağlı departamentlər və sair/. 
Əmək bazarı daxili və xarici, həmçinin açıq və bağlılığı ilə də fərqləndirilir. 
Əmək bazarının  əsas  əmtəəsi kimi işçi qüvvəsi çıxış edir. Qlobal d
mələkətlərinin iqtisadi terminologiyalarında  işçi qüvvəsi  əsasən iqtisadi aktiv
verir. Başqa sözlə, iqtisadi aktiv əhali  əmtəə  və xidmətlərin istehsalı üçün 
təminatının təklifidir. Məhz bu qrup məşğul və işsiz əhali hissəsini özündə cəm edir [17, 83]. 
Ə
qüvvəsi» /iqtisadi aktiv əhali/ və «işləmək istəyənlər» /əmək bircalarında qeydiyyatdan 
keçənlər/ göstəricilərindən istifadə olunur. Müəyyən ölkələrdə belə u
aparılmadığı üçün müvafiq sistem müəyyənlik baxımından qüsurlu hesab edil
belə inkişaf etmiş ölkələrdə işsizliyi əsasən «işçi qüvvəsi» arasındakı mövcud i
Bu göstərici Yaponiyada 2%, ABŞ-da 6%, Qərbi Avropada9%-dir. BƏT-in məlumatlarında yeni 
 
99

 
 
əsrin astanasında dünyada 150 milyon işsizin ölduğu bildirilir. Bununla belə müvafiq statistikaya 
görə inkişaf etməkdə olan dövrlətlərdə 700-800 milyon qismən işsiz mövcuddur. 2004-cü ilin 
məlumatlarına əsasən dünyada 2 milyard adam işçi qüvvəsi hesablanır. 2005-2007-ci illərdə bu 
rəqəmin 3,2milyarda çatacağı  və onun da 95%-inin inkişaf etməkdə olan ölkələrin payına 
düşəcəyi proqnoz edilir. İşsizlikdən qurtulmaqüçün isə hər gün 130-140 min iş yerinin açılması 
gərəkdir. 
İşsizlik müasir cəmiyyətin  əsas sosial problemi olaraq qalır vəonunmikrocografiyası 
lduqca təzadlıdır.  İşsizliyin səviyyəsi yarımfuksional,  əmək bazarı nisbətən iri həcmli və 
oskva kimi sosial infrastrukturlu 
eqopolislərdə kiçik  və mulayimliyi ilə fərqlənir. Bununla belə planetin bütün qütblərində şəhər 
əhalis
n fəaliyyət mövcudluğunu xarakterizə edən meyarlardan biri 
də on
. Bu meyara görə əgər 
pensi
üstələyirsə o şəxsi fəaliyyət,  əksinə isə 
qəyyum
yətlə məşğul olan əksər əhali aktiv faydalı 
əməkl
an digər aktiv əhali qrupları - psevdoəmək 
kateqoriyas
ətkarlar, lümenlər, dilənçilər, 
türkə
 müəyyən olunmamış şəxslər kimi təsnifləşdirilir. 
llərtəxminən 10% əhalini təşkil 
edirl
tatistikada 
işçi q
u göstəricidən çixiş edərək 
müəy
iki iqtisadi aktiv əhali aşağıdakı konfiqarasiyanı 
yaratm
ə - 16%; 
 [83-84]. 
dirən iqtisadi kateqoriyadır. 
Buraya t
ə ahıllara baxmaq kimi 
fəaliyy
 gstəricilər fərqləndirir: 
ə 
harm
o
müxtəlif olan mərkəzlərdə, konkret-London, Paris və M
m
inin sayı artmaqda urbanizasiynın səviyyəsi yüksəlməkdə davam edir. 
İşsizlərin və yarımişsizlərin  əksər hissəsi vurğulandığı kimi, iqtisadi zəif inkişaflı 
ərazilərdəvə böhranlı  vəziyyətli xüsusi regionlarda cəmləşir. BƏT-in son məlumatlarına 
əsasənişçi qüvvəsi ümumdünya əhalisinin 45%-ni təşkil edir. Buradakişilər 57,5%, qadınlar 
32,3% çəkiyə malikdirlər. İnsanları
ların özfəaliyyət və qəyyumluqda olan kateqoriyalara bölünməsidir
yaçının  əmək haqqı onun pensiya məbləğini 
luqda olanlar qisminə aid edilir. Şəxsi fəaliy
fik ol
ə ictimai istehsalda iştirak edirlər. Spesi
aya rantyelər, professional cinay
ı da mövcuddur. Bur
çarələr, falçılar, sütinyorlar və onlarla bağlı olanlar kimi neqativ peşə sahibləri də aid edilir. 
Əmək potensialının hesablanması metodikası Rusiya müstəvisində bir qədər mütərəqqi 
sayılır Burada əmək resursları insanların sayı,  əmək qabiliyyətində olanlar, böyük və kiçik 
işləyən yaşlılar aid edilir. Sosial və peşə strukturuna görə BMT-nin, BƏT-in statistikasında və 
digər beynəlxalq təşkilatlarda ictimai sinfi struktur sahibkarlar, kiçik mülkiyyətçilər, təsbit 
olunmamış əmək haqqı ilə işləyən ailə üzvləri, muzdlu işçilər, istehsal kooperativlərinin üzvləri, 
ictimai istehsal sistemində yerləri
Əmək ehtiyatları kateqoriyasına  əlillərdaxil deyildir. Əli
ər və onların 80%-i inkişafetməkdə olan ölkələrin payına düşür.  
Əmək ehtiyatlarını  işçi qüvvəsinə nisbətdə daha dəqiq ölçməkolar Beynəxalq s
üvvəsi yaşı 15-dən 65-ə  qədər  əhali qrupuna aid edilir. B
yənetmək olar ki, əhalinin605-dənçoxuişçi qabiliyyətlidir. 
BƏT-in son məlumatlarına görə fakt
ışdır: 
 
Kənd təsərrüfatında və ona yaxın sahələrdə - 48%; 
Sənaye və tikintid
 
 
Xidmət sektoru və məşğulluqun digər sferalarında - 36%
Məşğulluq  əhalinin  əmək fəaliyyətində  iştirakını  səciyyələn
əhsil, orduda xidmət, ev təsərrüfatının aparılması, uşaq v
ətlər də daxildir. 
İqtisad elmində məşqulluğun aşağıdakı
o
 
ictimai istehsala əhalinin aktiv hissəsinin tamılıqla daxil edilməsi
o
 
iş yerlərinin və əmək ehtiyatlarının balanslaşdırılmış səviyyəsi; 
o
 
məşqulluğun əhalinin sosial-iqtisadi tələbləri ilə uzlaşması. 
Mümkün məşğul əhali sayının ictimaiyyətin digər kontingentlərinə nisbəti hər faktiki işçi 
üzrə  iqtisadi yüklənmə göstəricisi ilə müəyyənolunur.
   
Məşğulluq amili əmək resursları il
oniya təşkil edir. Əmək resursları  zəruri fiziki inkişaf, bilik və praktiki səriştə ilə 
təsərrüfatda işləmək üçün ölkə  əhalisinin  əsas hissəsini təşkil edir. Buraya məşğul və  həm də 
potensial işçi qrupları aid olunur. 
Qeyri-istehsal sferasında məşğul əhalinin artımı, əmək məhsuldarlığı və ümumilikdə sosial-
iqtisadi tərəqqi ilə bağlıdır.  İnkişaf etməklə olan ölkələrdə  əhalinin  əksər  hissəsi istehsal 
sferasından kənarda fəaliyyətgöstərir. Bu da müvafiq ölkənin inkişaf səviyyəsi və iqtisadi 
 
100

 
 
durumu ilə xarakterixə olunur. Bununla belə, müvafiq konteksdə  təəssüfedici bir faktor da 
mövcuddur. Beləki, dünya əhalisinin 25 milyondan çoc dinc məhsuldar  əməkdən kənarda 
qalaraq hərbi işlərə  cəlb olunmuş, bundan da artıq  əhali isə bu hərbi qüvvələrin xidmətinə 
səfərbər edilmişlər. 
Əmək bazarını təhlil edərkən iqtisadçılar işsizliyin mövcudluğunun çoxnövlüyünü diqqətə 
gətirirlər. 
 
Friksion - insanların regionlarda fəsli yerdəyişməsini xarakterizə edir; 
 
İntitusional  - işçi qüvvəsi bazarının quruluş xüsusiyyətlərinə  rəğmən hüquqi 
normalardan törənən,  ətalət zəifliyi və informasiya qıtlıqı  şəraitində transformasiya 
çətinliyi ilə yaranır; 
 
Könüllü - könüllü olaraq işləmək istəməyənlərə aid edilir; 
 
Texnoloi - müəyyən ölkələrdə ETT ilə yüksək gəlirlərin uzlaşması kombinasiyasında 
iş yerlərinin ixtisarı ilə nəticələnən işsizlik; 
 
Regional - coğrafi və təbii faktorların əlverişli olmadığı şəraitdəizafi işçi qüvvəsinin 
yaranması ilə baş verir; 
 
Gizli - əmək mexanizmlərinin dərin deformasiyası, stimullaşdırma və məhsuldarlığın 
zəif olduğu ölkələrdə baş verir; 
 
 Struktur işsizlər  - işçi qüvvəsinin tələb və  təklif strukturunda qeyri-mütənasibliyi 
ifadə edir. İxtisas, demoqrafik, coğrafi və digər meyarlar struktur işsizliyinin 
əlamətləridir; 
 
 Tsikli  işsizlik  –  əməyə olan ümumi tələbin azaldılması  və konyuktur təzahürlərdə 
özünü göstərir 
Planetin sosial və professional strukturunda vətəndaşların məşğulliyyəti, onların sinfi və 
əmək bölgüsü də əsas şərtlərdəndir. BMT-in və BƏT-in statistikasında cəmiyyətin sinfi strukturu 
aşağıdakı kimi hesablanır: 
 
Sahibkarlar - İstehsal vasitəsilə malik və geniş muzdçu əmək istifadəçiləri
 
Kiçik mülkiyyətçilər - Əsas istehsal fəaliyyətini ailə əməyi təşkil edir
 
Mülkiyyətçilərin ailə üzvləri - təsbit edilməmiş əmək haqqı ilə işləyənlər
 
Muzdlu əmək insanları - fəhlə və qulluqçular
 
İstehsal koperativlərinin üzvləri; 
 
İctimai istehsalda yerləri təyin edilməmişlər - yarımişsizlər və sairlər
Kürreyi  əsrin müxtəlif nöqtələrində istehsalın inkişaf spesifikası  cəmiyyətin sinfi 
struk
 insanlarının nisbəti və eyni zamanda fəhlə və qulluqçuların dövlət və özəl sektorda 

əaliyyət genişliyini material istehsal sferasında  əmək 

inda 
iqtisad
  rəqabət peşəkar işçi qüvvəsini formalaşdıraraq  əmək bölgüsünün yeni 
xarakte
 də lokal kontekstdə əmək 
təklif
, iqtisadiyyatın 
struktur yenid
ı, gizli işsizliyin, 
əm
urur. Bununla belə 
məşğ
turunda əks olunur. Cəmiyyətin sinfi differensasiyasının başlıca əlamətini mülkiyyətçilər və 
muzdlu əmək
lgüsü ifadə edirlir [18, 108]. 
İnsanların qeyri istehsal sferasinda f
hsuldarlığının miqyası təyin edilir. ABŞ-da və digər inkişaf etmiş ölkərdə material sferas
i aktiv əhalinin yarıdan azı çalışır.  İnkişaf etmiş ölkələrdə isə çox az saylı  əhali qeyri-
material sferasında çalışır. 
Əmək bazarındakı
rini stimullaşdırır. Burada vacib şərt olaraq həm qlobal və həm
inin yeni sferalarını yaratmaq zəminində bazar həcminin genişləndirilməsi
ənqurmasını, səmərəli investisiya proqramlarının hazırlanmasın
ək bazarında qeyri-formal münasibətlərin ləğvini təmin etmək d
ulluqla bağlı siyasətin özünün də daha aktiv formaya keçidi şərtləndirilməlidir [31]. 
İşçinin stasus yüksəlişinin təminatı istiqamətində mühüm addım olaraq gəlirlər sferasında 
islahatları dərinləşdirmək vacib amillərdən sayılır. Bu isə o deməkdir ki, əməyin ödəniş sistemi 
daim təkmilləşməli, onun ölçü və miqyası real insanı yaşayışla dolğun adekvatlıq təşkil 
etməlidir. 
Bu strategiya isə daha dolğunluqla işçinin peşəkarlığı  və  şəxsi töhvəsində ehtiva olunan, 
ləyaqətli həyat səviyyəsinə  təminat verən ödəniş ölçülərinin təyinatı, mərhələli olaraq büdcə 
sferasında işləyənlərin orta əmək haqqı ölçülərinin xalq təsərrüfatında çalışanlar səviyyəsinə 
 
101

 
 
qaldırılmasının təminatı, işçilərin qeyri-ödəniş qabiliyətli iş verənlərdən müdafiə edilməsi və 
vergi sisteminin iqtisadi reallıqlara uyğun mütəmmadi təkmilləşdirilməsi arqumetasiyası 
üzərində qurulmalı və təkmilləşməlidir. 
 
 
ulluq və əhalinin marginallaşmasi problemləri 
bir s
olunur. Bel
nü yoxsulluq probleminin ləğvində təzahür etdirir. BMT-nin dərc 
ar silsiləsində problematik 
dünya 
ə iki dollardan az vəsait sərf edir. Məhdud 
qar
ə  məhkumdurlar. Çox zaman onlar ərzaq, təmiz içməli su, 
al qeyri-stabillik, ümidlərin puç olması, planların 

edilmi
qalınlaşdırır, ölçüləri bilinməyən «sosial dib» adlanan təbəqəni 
ehtiva o
şdürür: 
lar; 
 dominant 

spesivik 

 yoxsulluq içərisində yaşamasına baxmayaraq 

şür. İnkişaf 
etmək
adə edə bilmir. Hər il beş yaşınadək 11 milyon uşaq qarşısı alına 
bilən
ək imkanına malik deyil [134-135]. 
əks 
etdirə
ışdır. Bu sırada «yaşayış minimumu», «aztəminatlılıq səviyyəsi» kimi yoxsulluqu 
«işıql
5.3. Yoxs
 
Sosial tərəqqi problemi ümumbəşəridir. Buna görə də sosial qayğını hədəf tutan məsələlər 
ıra nüfuzlu beynəlxalq təşkilatların, başlıca olaraq isə BMT-nin fəaliyyət missiyasında əks 
ə meyl daha çox özü
etdirdiyi yoxsulluq və minilliyin inkişaf məqsədləri haqqında faktl
formada qeyd olunur ki, Yer üzərində 1,2 milyard insan gündə bir dollardan az vəsaitlə dolanır, 
əhalisinin yarıya qədəri isə dolanmaq üçün günd
seçim imkanlarına malik olmaqla bu insanlar aclıq, xəstəliklər, savadsızlıq, işsizlik və ümidsizlik 
şısında aciz olan həyat sürməy
kanalizasiya, təhsil, səhiyyə və müasir enerji xidmətləri əldə etməyə belə çətinlik çəkirlər. 
Yoxsulluq, işsizlik, iqtisadi və sosi
pozulması  əhalinin marginallaşması prosesini intensivləşdirən amillər cərgəsini təşkil edir. 
ticəvi olaraq bu hal çoxluğu cəmiyyətin sosial pauperlər /hər cür yaşayış vasitəsindən məhrum 
ş yoxsul/ qatını 
formalaşdırır və möhkəmləndirir. Tədqiqatlar «sosial dib» təbəqəsinin dörd tip insan qrupunda 
lduğu qənatini bölü
 
dilənçilər; 
 
kimsəsiz və evsiz-eşiksizlər; 
 
sahibsiz uşaq
 
asosial həyat tərzi sürənlər. 
Bu insanlar sosial eksklyuz vəziyyətində, sosial resurslardan və sosiumun
yərlərindən məhrum olunanlardırlar. Bununla belə  hər bir qrup əlahiddə olaraq öz 
ciyyəsini xarakterizə etdirir. 
İnkişaf etmiş ölkələrdə  də xeyli insanın
skin yoxsulluq səviyyəli kontur əksərən inkişaf etməkdə olan ölkələrin payına dü
də olan ölkələrdə yaşayan 4,6 milyard insanın demək olar ki, 800 milyonu normal, sağlam 
və fəal həyat tərzi sürmək üçün kifayət qədər ərzaq əldə edə bilmir. Bu arealda 850 milyon əhali 
savadsızdır, bir milyarddan çoxu təmiz içməli sudan, təxminən 2,4 milyard nəfəri isə  əsas 
kanalizasiya qurğularından istif
 xəstəliklərdən tələf olur, təxminən 325 milyon oğlan və qız övladı isə məktəbə getmir. Orta 
hesabda təxmini olaraq 36 milyon insan HIV/AIDS-lə yaşayır. Bununla belə, bu ölkələrdə 
kontraseptiv vasitələrdən istifadə etmək niyyətində olan təxminən 120 milyon 
insan həmən vasitələri əldə etm
Gerçək olan məhdudiyyətlər təxirəsalınmaz qlobal miqyaslı  tədbirlərin 
görülməsini  şərtləndirir. Bu situasiyada dövlətlər başlıca olaraq donor və 
ehtiyaclı qruplarda təmsil edilirlər. Burada şərtlilik ondan ibarətdir ki, yaşayış 
minimumunu təmin edən resurslar maksimal olaraq ehtiyaclılara 
çatdırılmalıdır. Məlum həqiqət belədir ki, yaşayış minimumu təkcə insanın 
ləyaqətli həyat sürməsinin göstəricisi kimi deyil, həm də onun fizioloci mövcudluğunu 
n reallıqdır. 
Yoxsulluq problemlərinin həlli sivilizasiyanın cağdaş zamanında daha aktual əhəmiyyət 
kəsb edir. Artıq müvafiq sferanı  tədqiq edən ayrıca təlimlər, uyğun indikatorlar sistemi 
formalaşm
andıran» kateqoriyalar geniş tətbiqini tapmışdır. Bu kateqoriyalar insanın bioloji və sosial 
tələbləri kontekstində minimal hududları müəyyən edir. Bu göstəricilər sisteminin təşəkkül 
məqamları ötən  əsrin  əvvələrinə yönəlsə  də Sovetlər  İttifaqında yalnız XX yüzilliyin 60-ci 
 
102

 
 
illərində dövriyyəyə  çıxarılmışdır. Nəhayyət ki, totolitar cəmiyyət ölkəsində bu sosial 
göstəricilərin mühümliyi də anlaşılmışdır. 1965-ci ildə ilk dəfə yaşayış minimumu 40 rubul, 
minimum əmək haqqı isə 60 rubul həcmində müəyyən olunmuşdur. İttifaqın çökməsi ərəfəsində 
üvafiq göstəricilərin parametrləri müvafiq olaraq 100 və 165 rubul təşkil etmişdir. 
Sivilizasiyanın inkişaf trayektoriyasının genişliyi yoxsulluq kontengetinin idikatorlar 
ış minumumunun büdcəsi», 
minimal yaşayış büdcəsi» kimi kateqoriyalar daha çox məhşurluq və  şöhrət  əldə etmişlər. 
Bunu
axşı  dərk olunur ki, əgər inkişaf etməkdə olan dövlətlərdə 
yo
lini tapmazsa onların özlərinin pis aqibəti düçar olmaları reallığa 
çevril
on kütlənin nizamsız miqrasiyüasına rəvac verəcək, 
əld
zulacaqdır. Buna görə  də müvafiq istiqamətdə  təxirəsalınmaz 
tədbirl
umplanetar xarakter alır. 
arı ilə  fərqlənmişdir. Dünyanın 191 dövlətini təmsil edən 147 
dövlə

ərliyini təmin etmək; 
maq; 
lmaq və yayılma 
n həyat şəraitinin 
ə sosial çətinliklərlə bağlı problemlərin kəskinliyinə baxmayaraq BMT 
hesab
m
sistemini daha bir neçə  bənd artırmışdır.  İndi bu sırada, «yaşay
«
nla yanaşı yaşayış minimumunun da strukturu dəyişikliklərə uğramışdır. Bununla belə yeni 
sosial reallıqlar yoxsulluğu iki - «dayanaqlı» və «üzən» formatda təzahür etdirmişdir. Dayanaqlı 
yoxsulluq daha radikal təbiətli olaraq aşağı  səviyyəli material təminatlıdır. Onun davamlı 
mövcudluğu sağlamlığın, peşəkarlığın pisləşməsinə  və son olaraq fərdi deqredasiyaya aparır. 
Yzən yoxsulluq şəriti isə nisbət aşağı ağrılıdır. Bu onun epizodik təbiətindən irəli gəlir [58, 97]. 
Yoxsulluğun hududlarının müəyyən edilməsi bir sıra şərtləri ehtiva edir. Bununla belə bu 
təyinatın məxsusi metodologiyası da mövcuddur. Bu metodologiya üç praktiki formatı sitez edir: 
 
mütləq; 
 
deprivasion; 
 
subyektiv. 
Mütləq format gəlir və  xərclərin yaşayış minumumuna uzlaşmasına,  deprivasiyon 
yoxsulluğun cəmiyyətin istehlak tələblərinə uyğunlüğüna və  nəhayət  subyektiv  format  əhalinin 
pul resursları fonunda özlərinin hesablamalarına əsaslanır [108]. 
Yoxsulluğun ləğvi probləri lokal çərçivələri aşaraq qlobal - ümümbəşəri səciyyə almışdır. 
İqtisadi inkişaf tapmış ölkələrdə y
xsulluq problemləri hə
əcəkdir. Aclıq və səfəalət milyon-mily
ə olunmuş sosial tarazlıq po
ərə əl atılır, yoxsulluğa mübarizə üm
Bəşəri çətinliklərin məhdudlaşması istiqamətində  əsrlərin və minilliklərin qovşağının 
ifadəsi olan 2000-ci ilin sentyabrında keçirilmiş Minillik Sammiti yoxsulluq probleminin 
həllində daha qətiyyətli qərarl
t və hökumət başçısının iştirak etdiyi sammitdə yoxsulluğun ləğvi sahəsində konkret 
hədəfləri müəyyənləşdirən Minillik Bəyannaməsi qəbul olunmuşdur. Bu dövlətlər 2015-ci ilədək 
öz üzərlərinə aşağıdakı öhdəlikləri götürmüşlər: 
 
gündə bir dollardan az vəsait hesabına dolanan əhalinin payını yarıbayarı 
azaltmaq; 
 
aclıqdan əziyyət çəkən əhalinin payını yarıbayarı azaltmaq; 
 
təmiz və münasib içməli su əldə edə bilməyən  əhalinin payını yarıbayarı 
azaltmaq; 
 
bütün oğlan və qızların icbari təhsili başa vurmasını təmin etmək
 
təhsil xidmətlərinin əldə olunmasında cinslərin bərab
 
ana ölümü əmsalını dörddə üç dəfə azaltmaq; 
 
beş yaşadək uşaqlar arasında ölüm səviyyəsini üçdə iki dəfə azalt
 
HIV/AIDS, malyariya və digər təhlükəli xəstəliklərin qarşısını a
səviyyəsini aşağı salmaq; 
 
2020-ci ilədək gecəqondularda yaşayan ən azı 100 milyon insanı
əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşmasına nail olmaq. 
Yoxsulluq v
atlarında irəliləyiş faktorlarının mövcudluğu da diqqəti cəlb edir. Belə ki, artıq bütün dünya 
üzrə orta ömür uzunluğu artmış, körpə ölümü səviyyəsi hər min diri doğuşa 100 haldan 50 hala 
düşmüşdür. Pis qidalananların sayı təxminən 900 milyondan 800 milyona enmiş, yaşlı əhalinin 
savadlılıq səviyyəsi də 60%-dən təxminən 80%-dək artmışdır.  İnkişaf etməkdə olan ölkələrdə 
kontraseptiv vasitələrdən istifadə  səviyyəsi isə  təxminən 50%-ə çatmışdır. Ticarət və 
investisiyalar, həmçinin maliyyə, idarəetmə, infrastruktur və hüquq sistemləri sahələrində 
 
103

 
 
islahatlar vasitəsilə dünya iqtisadiyyatına uğurla inteqrasiya olunmuş ölkələrdə 1990-ci illər 
ərzində adambaşına düşən gəlirin artımı ildə 5% təşkil etmişdir. Şərqi Asiyada yoxsulluq əmsalı 
1990-cı ildə mövcud 28%-dən 2004-cü ildə 15%-ə enmiş  və bunun nəticəsində yoxsulluq 
içərisində yaşayan insanların sayı 418 milyondan 267 milyona düşmüşdür. Səhradan cənuba 
doğru

realla
yetirilm
r. Bu çox xalqların zərb məsəlində olduğu kimi, «fəqir qonşuya 
gündə
nu bu azuqələri kifayət miqdarda sərbəst qazanmaq imkanları 
verən vasit
əmərəlidir. Bu təfəkkürdən çıxış edərək böyük dövlətlər 
sosia
etməlidir. 
 yerləşən Afrika ölkələrində yoxsulluq əmsalı 48% təşkil edərək son on il ərzində dəyişməz 
qalmaqdadır. Burada yoxsulluq içərisində yaşayan insanların sayı 1990-cı ildəki 220 milyondan 
2004-cü ildəki 300 milyon nəfərə çatmışdır. 
Çin, Hindistan, Uqanda və Vyetnam kimi ölkələr qlobal yoxsulluq səviyyəsinin 
azaldılmasında aparıcı rol oynamışlar. Ötən  əsrin sonlarında Çin kəskin yoxsulluq içərisində 
yaşayan  əhalinin sayını 360 milyondan 210 milyonadək azaltmağa müvəffəq olmuşdur. 
Uqandada yoxsulluq 40%, Vyetnamda isə yarıbayarı azalmışdır. İnkişaf etməkdə olan ölkələrin 
çoxu həm oğlanlar, həm də  qızlar üçün ümumi ibtidai təhsili təmin etmiş  və ya bun
şdırmaq ərəfəsindədirlər [28, 108]. 
Görülən tədbirlərin nəzərə çarpacaq səmərəsinə baxmayaraq daha miqyaslı  işlərin yerinə 
əsi gündəmdə duru
lik azuqə verməkdənsə, o
ələrlə  təmin etmək daha s
l ehtiyacların təmin edilməsində bölüşdürücü və  təminatçı funksiyaları ilə yanaşı  həmən 
dövlətlərdə mütərəqqi konseptual siyasətə  əsaslanan təkmil sosial infrastruktur yaratmalıdırlar. 
Bu yaranışın əsas qayəsini isə avtonom fəaliyyət və siyasət təşkil 
Tarixi təcrübə sübut edir ki, yoxsulluqla mübarizə, xüsusilə gəlirlərin bölgüsündə müxtəlif 
sosial qrupların rolunun dəyişilməsinə iqtisadi münasibətlər sisteminin inkişafı kontekstindən 
kənarda baxıla bilməz. Əhalinin sosial müdafiəsi məsələləri dövlətin iqtisadi siyasətinin əsasını 
təşkil edir. Vəbuna görə də müvafiq sahədəardıcıl səmərəli iş aparılmışdır. 
 
104

 
 
Yüklə 5,12 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   25




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə