E. M. Hacizadə


Sosial siyasətin imperativləri



Yüklə 5,12 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə15/25
tarix05.05.2017
ölçüsü5,12 Kb.
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   25

 
6.4 .Sosial siyasətin imperativləri 
 
Sosial-iqtisadi həyatın tənzimlənməsində dövlətin apardığı siyasət, normativ-hüquqi 
mühim təminatı və təkmilliyi, beynəlxalq təcrübəyə inteqrasiya və adaptasiya meyli mühüm şərt 
kimi sosoial sferanın mobilliyində  təcəssüm olunur. Bu funksionallıq bazar iqtisadiyyatının 
kompleksili sosial xarakter aldığı yeni institusional sisteminin formalaşması mərhələsində daha 
optimallığı  və adekvatlığı ilə  fərqlənir. Dövlətin sosial və iqtisadi sferanın tənzimlənməsi 
istiqamətində məqsədyönlü fəaliyyəti sosial siyasət prinsiplərini şərtləndirir. 
Sosial siyasət dövlətin digər iqtisadi subyektlərin həyat və  əmək  şəraitinin dolğun 
təminatına yönəldilmiş  fəaliyyətidir. Sosial sferada aparılan islahatlar sosial siyasət zəminində 
qurulur və  ərsəyə yetir. Məhz analoci siyasət düzümü sosial yaşayış keyfiyyətinə yetişməni 
şərtləndirir. Lakonik interpretasiyada sosial siyasət  dövlətin, yerli hakimiyyət orqanlarının, 
müəssisə  və  təşkilatların  əhalini işsizlikdən, istehlak qiymətlərinin artımından müdafiə edən 
kompleks sosial iqtisadi tədbirlər sistemidir. 
Sosial siyasət hər bir dövləti sistemdə iqtisadi uklad və model, siyasi quruluş və baxışlər 
çevrəsi, milli-mental motivasiyaya uyğun olaraq nizami mənbə alır. Belə asılılıq və  əlaqəliyə 
baxmayaraq sosial siyasətin ümumi olan prinsipləri də mövcuddur. Bir sıra inkişaf etmiş 
ölkələrdə sosial siyasət özünün daha mükəmməl formasını nümayiş etdirir. Postsosialist 
məkanında da keçid çətinliklərinə baxmayaraq sosial sferada islahatlar universal standartlara 
yaxınlaşır və müəyyən ölkələr də isə yeni yaranış və modeldə intişar tapır. 
Sosial bazar funksionallığını hədəf seçən ölkələrdə sosial siyasət özünün başlıca məqsədləri 
aşağıdakı geniş həlqədə ehtiva edir: 
 
ən ümdə sosial və rifahi təminatları  bərqərar edən vətəndaş  cəmiyyətinin 
formalaşdırılması və təkmilləşdirilməsini; 
 
vətəndaşların təhsil hüquqların reallaşmasına müvafiq şəraitin yaradılmasını; 
 
əhalinin  ən geniş  təbəqəsinə real səhiyyə yardımının göstəilməsinə, tibii xidmətin 
keyfiyyətinin yüksəldilməsinə, idman və  bədən tərbiyyəsinin kütləfi inkişaının  əldə 
olunmasını; 
 
mədəni potensialın inkişafı və ölkənini mədəni irsini qorunmasını; 
 
mədəni mühit vahidliyinin və  mədəni dəyərlərin geniş  əhali təbəqəsi istifadəsində 
 
113

 
 
təminatlılığını; 
 
effektiv və sivilizasion əmək bazarının yaranışını; 
ətli tələbləri  əsasında sosial standartlı  mənzil  şəraitinin 
talın sosial fondların, sosial 
frastrukturun yaranışı  və genişlənməsində  iştirakını  və  həmçinin sosial ədalətin təminat 
rinsiplərinin əhatə edir. Uğurlu sosial siyasət ədalətli cəmiyyət quruculuğunda təcəssüm olunur. 
 olaraq müasir ədalətli cəmiyyət yüksək sosial qaratlı, 
əmiyyət quruculuğu aşağıdakı prioritetləri əks etdirir: 
say
sı  nəticəsində  əmək 
 
sosial təminatlar sfırasında mütəmmadi maliyyə dayanaqlılığının təminatını; 
 
əhalinin ödənişqabiliy
yaradılmasını; 
 
dövləti gəlirləri, büdcəvi vəsaitlərinin təkrar bölgüsünü sistem transformasiyasında 
obyektiv səbəblərdən müstəqil olaraq özlərini sərbəst təmin edə bilməyən ən ehtiyaclı 
əhali təbəqəsinə yönəldilməsi və  əhalinin sosial müdafiəsində ünvanlılıq institutunun 
möhkəmləndirilməsini; 
 
aztəminatlı  əhalinin mənzil-kommunal, nəqliyyat, təhsil, tibbi xidmətlərdən geniş 
istifadəsinin təminatı; 
 
sərbəst gəlir əldə etmək şəraiti yaratmaqla peşəkar kadr hazırlığının effektiv sisteminin 
formalaşdırılması; 
 
müxtəlif əhali təbəqələri üçün ölkə daxilində və xaricdə vakansiyalar haqqında ümumi 
imkanlı informasiyalara girişin təminatı  və yeni peşələrə yiyələnmə proqramlarının 
hazırlanması. 
Sosial siyasət cəmiyyətin rifahi yüksəlişində sosial sferanın tənzimlənməsində  məqsədlər 
sistemi kimi çıxış edir. Sosial sfera ictimai münasibətlər konteksində  əmək münasibətlərinin 
tənzimlənməsini, insanların istehsal prosesinin idarə edilməsində  iştirakını, kollektiv müqavilə 
şəbəkəsini, sosial təminat, sosial xidmətlər kompleksini, şəxsi kapi
in
p
Utopik baxışlar sistemindən fərqli
al amal və istəklərə əsaslanır. Ədalətli c
re
 
sosial müdafiənin ünvanlı sisteminin inkişafı; 
 
əlillərin cəmiyyətə inteqrasiyası; 
 
uşaq fəqirliyinin xəbərdarlığı və məhdudlaşdırılması; 
 
pensiya sisteminin təkmilləşdirilməsi; 
 
keyfiyyətli təhsil və səhiyyə xidmətinə giriş; 
Sosial müdafiənin ünvanlı sisteminin inkişafı aşağıdakıları əhatə edir: 
 
aztəminatlı vətəndaşları enerjidaşıyıcıların tarif yüksəlişindən qoruyan mexanizmlərin 
işlənməsi; 
 
minimal sosial standartlar metodikasının mütəmmadi təkmilləşdirilməsi; 
 
maddi rifahın yüksəlişi üçün əhalinin sosial səfərbərliyi. 
Əlillərin cəmiyyətə inteqrasiyasını, onların sosial müdafiəsinə bir sıra amillər 
məhdudiyyətlər gətirir və bu amillər aşağıdakıları ehtiva edir: 
 
əlillərin sosial və əmək reabilitasiyasının qeyri-qənaətbəxşliyi; 
 
iştimai təyinatlı sosial-mədəni obyektlərə əlillərin giriş çətinliklərinin mövcudluğu; 
 
əlillərin peşəkar təhsil təminatının qeyri-qənaətbəxşliyi; 
 
əlillərlə bağlı işə düzəlmə çətinlikləri; 
 
əlillər işləyən müəssisələrin dövlət tərəfindən maliyyələşməsinin məhdud imkanlılığı. 
Uşaq fəqirliyinin aradan qaldırması üçün tədbirlər sisteminə daxildir: 
 
sosial yetimlik göstəricilərinin məhdudlaşdırılması üzrə qanunvericilik bazasının 
formalaşdırılması və təkmilləşdirilməsi; 
 
neqativ proseslər təzahür edən ailələrə  /təcavüz, alkoqolizm, narkomaniya/ dövlət 
qayğısının artırılması; 
 
ratronat /himayəçi/ ailələrin yaradılması. 
Pensiya sisteminin təkmilləşdirilməsi istiqamətində  əsas xətt bölgü sistemindən yığım 
sisteminə keçidin təmin olunması ilə bağlıdır. Pensiya fondunun artırılması üçün iş yerlərinin 
ı çoxalmalıdır kı, sosial sığorta ayırmalarının diapazonu genişlənsin. 
Məşğulluğun təminatı problemi iqtisadiyyatın struktur yenidənqurma
bazarında tələb və  təklifin qeyri mütənasib yüksəlişi ilə bağlıdır. Belə hal öz növbəsində 
 
114

 
 
i
bəb olmuşdur. Məşğulluğun təminatı üçün işsizlik göstəricisi 
parılmalı  və müvafiq olaraq yeni iş 
t
iət olunmalıdır. Məktəbə  qədər təhsil sistemi qorunmalı  və inkişaf 
m
islah
d
fiyyətli səhiyyə xidmətinə giriş, səhiyyə infrastrukturunun 
nimal gəlirlərinin qorunmasına, onların xəstəlik,  əlillik, qocalıq 
yard
əst təmini etmək iqtidarında olmayan hissəsinə yönəldilməlidir. 
keyfiyy
öd
əhsulun keyfiyyəti,  əmək məhsuldarlığı,  əməyin fond təminatı, 
fondh
mərh
 
ı tapır. Onun mahiyyətini bazar 
ompleks istifadəsi təşkil edir. Dövlət mövcud bazar 
  həmçinin qanunların yaranışı, 
zarət, maliyyə kredit siyasəti funksiyalarını da 
bəkəsində dövlət üç vəzifəni: 
ə-kredit siyasəti vasitəsi ilə makroekonomik sabitlik yaratmaq, işsizliyi, 
illəşir, aparılan strategiyaya 
uyğunl
sətinin prioritet baxışlar sistemini 
  hər hansı bir ölkədə 
si 
ir ki, islahatlar strategiyası 
isteminə  əsaslanan aydın sosial məqsədlilikdə 
sosia
ırılması; 
aşlıca prinsipləri varlının kasıba, güclünün 
li qruplarının geniş  və 
şsizliyin artmasına sə
dəqiqləşdirilməli,  əsaslandırılmalı,  əmək bazarının təhlili a
yerləri açılmalıdır. 
Keyfiyyətli təhsil və  səhiyyə xidmətinə giriş islahatlar tendensiyasının dərinləşməsi və 
əkmilləşməsi ilə müşay
etdirilməli, aztəminatlı ailələrin bütün uşaqların oxunmasına qayğı artırılmalı, xüsusən də ali 
əktəblərdə pullu təhsil sistemində bu kateqoriyalı ailələrə güzəşt edilməlidir. Təhsil sferasında 
atlarda peşələrin kəmiyyət və keyfiyyətinin əmək bazarının tələblərinə müvafiqləşdirilməsi 
ə mühüm addımlardandır. Key
inkişafı, tibbi sığortanıın genişləndirilməsi ilə təmin olunacaqdır [58, 134]. 
Sosial siyasət  əhalinin mi
və işsizlikdən sosial müdafiə olunmasına təminatlıdır. Burada prinsip ondan ibarətdir ki, dövləti 
ımlar əhalinin özünü sərb
Sosial siyasətdə sosial səmərəliliyə qovuşma mühüm rifahi təzahürlərdəndir. Həyati 
əti ehtiva edən sosial səmərəlilik cəmiyyətin xidmət və sosial sferasında tələblərin dolğun 
ənilməsini səciyyələndirir. M
əcmi, fondverimi, mənfəət və  zərərlər, aktivlərin rentabelliyi, həyat səviyyəsi 
göstəricilərini xarakterizə edən sosial səmərəlilik iqtisadi səmərəliliklə qarşılıqlı rabitə, təmas və 
asılılıqdadır. 
Bəşəriyyətin iqtisadi fəaliyyət sferası maddi nemətlər istehsalında insanlarla münasibətləri 
əks etdirən iqtisadi qanunlara tabedir. Bu qanunlardan biri də dövlətin təsərrüfat həyatına, 
iqtisadiyyata müdaxiləsi, onun tənzimləyici funksiyalara malikliyində ifadə olunur. Müasir 
ələdə bazar iqtisadiyyatı şəraitində iqtisadçılar dövlət tənzimlənməsini qanunvericilik, icra 
və  nəzarət ölçüləri sistemi kimi xarakterizə edirlər. Yüksək səviyyəli dövlət tənzimlənməsi
strateci düşünülmüş iqtisadi problemlərdə  təyinatın
iqtisadiyyatının qlobal məqsədlərə müvafiq k
mexanizmlərinin normal vəziyyətinin təmin olunması ilə yanaşı
ədalətliliyin qarantı, hüquq-məhkəmə sisteminə nə
yerinə yetirir. Bazar iqtisadiyyatının müxtəlif imkanları şə
o
 
rəqabəti dəstəkləməklə səmərəliliyin artırılmasını; 
o
 
vergi və bölgü recimi ilə ədalətin təminatı; 
o
 
fiskal və maliyy
inflyasiyanı azaltmaq və iqtisadi artıma nail olmanı həll edir. 
İslahatlar konteksində  hər üç vəzifə struktur baxımdan təkm
aşdırılır.  İqtisadi plyüralizm, islahat tendensiyasına praktiki və  tətbiqi aspektdə utlitar 
yanaşma, sosial və iqtisadi məsuliyyətin artırılması dövlət siya
təşkil etməlidir. Resurs parametrindən asılı olmayaraq ayrıca götürülmüş
aparılan sosial və iqtisadi islahatların uğuru təkcə onların taktikası ilə deyil, həm də siya
recimin xarakteri ilə bağlıdı. Digər bir reallıq isə ondan ibarətd
çoxmüddətli təcrübəyə, təyin olunmuş  dəyərlər s
daha səmərəli və nəticəlidir. Fikrimizcə sosiallaşan bazar iqtisadiyyatı kontektinidə dövlətin əsas 
l məqsədlərini aşağıdakılar təşkil etməlidir: 
o
 
bütün hakimiyyət və hüquqi institutlar tərəfindən vətəndaş azadlığını ehtiva edən 
sosial təhlükəsizliyin təminatı; 
o
 
effekli mülkiyyətçi, təşəbbüşkar sahibkar qismində iqtisadi münasibətlərin yeni 
subyektlərinin formalaşd
o
 
iqtisadi, sosial, siyasi, əsaslar yaratmaqla b
zəifə, sağlamın xəstəyə qarşılıqlı yardımları üzərində qurulan təminatlarla cəmiyyətdə 
sosial konsensusa, barışa nailolma; 
o
 
birləşmə hüququ əsasında müxtəlif sosial təbəqə  və  əha
fəaliyyətli nümayəndəliklərinin yaradılması. 
«Xalqların sərvətlərinin təbiəti və səbəblərinin tətbiqi» əsərində klassik iqtisadi irsin lideri 
 
115

 
 
kimi tanınan A.Smit müəyyən etdiyi «görünməz əl» prinsipinə görə, insan öz xudbin maraqlarını 
təqib edərək görünməz  əllə ictimai maraqlara xidmət edir, dövlətin isə bazar rəqabəti 
mexanizminə müdaxiləsi neqativ nəticələrə  gətirir. Onun fikrincə, bazarın görünməz  əli 
ictim
ur.  İqtisadiyyatın bir 
sahəs
adi 
məsu
 sınanmışdır. Çağdaş iqtisadiyyat quruculuğu prinsipləri iqtisadi həyata dövləti 
müda
raitinin 
 fövqündə əhalinin sosial müdafiəsi 
i azadlıq, iqtisadi artım, iqtisadi 
tin özəkləri dövlətin bu 
istiqa
ı atributları komplektləşdirir: 
aşdırılması; 
 sosial müdafiəsi; 
inin tənzimlənməsi; 
aiyyati optimal iqtisadi nəticələrə  gətirməsinə baxmayaraq, ayrı-ayrı adamlar öz eqoist 
maraqlarının hayındadırlar. Real dünyada heç bir iqtisadiyyat həqiqətdə özünün ideal aləminə 
müvafiq deyildir. Bütün hərəkətlərə bazar iqtisadiyyatının qeyri-mükəmməlliklərdən və onun 
nəticələrindən doğan  ətraf mühitin çirklənməsinə, işsizlik, kasıb və  zənginləşmədə artım 
yaranışlarına görünməz əl rəhbərlik edir [127]. 
İnstitusional struktur bazarın mühüm elementidir. Bütünlükdə iqtisadiyyatda iqtisadi 
islahatlar institusional təməli dəyişikliklərlə müşaiət olunmaya məhkumd
i əski inzibatçılıq, digər hissəsi psevdobazarçılıqla işləyə bilməz. Dünya təcrübəsi göstərir 
ki, bazar iqtisadiyyatı keçid mərhələsində bütün sulları cavablandırmır. Sistemin bazar 
stasionarlığı bütün seqmentlərin vahid orbitdə nizamlı düzlüşü ilə effektlidir. Sosial və iqtis
liyyətin artırılması isə burada vacib şərtlər sırasındadır. Xalq təssərrüfatının dövlət 
diricorluğu ilə idarə edilməsi keçid dövründə xüsüsi zəruriliklə  fərqlənir. Burada dövlətin qəti 
müdaxiləsi labüddür. Biz üç əsr öncə məşhur iqtisadçı A.Smitin görünməz əl prinsipini diqqətə 
çəkməklə heç də hər şeyi kor-koranə olmaqla bazarın ixtiyarına verilməsini təqdir etmirik. Ötən 
çoxəsrlik müddət  ərzində xeyli emprik nailiyyət  əldə olunmuş, yeni iqtisadi tənzimləmə 
mexanizmləri
xiləni labüd edir. Lakin bu müdaxilə vurğulandığı kimi bazarın reallıqlarının nəzərə 
alınması fonunda əhəmiyyətlidir. Bazar iqtisadiyyatının müxtəlif imkanları şəbəkəsində rəqabəti 
dəstəkləməklə səmərəliliyin artırılması, vergi və bölgü ilə ədalətin təminatı, işsizliyi, inflyasiyanı 
azaltmaqla iqtisadi yüksəlişin, makroekonomik sabitliyin əldə edilməsi məsələləri dövlət fiskal 
və maliyyə kredit siyasəti vasitəsilə həyata keçrilir [67]. 
Sosial siyasət həmrəylik ideyalarını özündə birləşdirir. Cəmiyyətdə  həmrəylik ideyaları 
pensiyaçılara,  əlillərə, kiçik gəlirlərə malik uşaqlı ailələrə, öz künahı üzündən olmadan əmək 
qabiliyyətinini itirənlərə maliyyə dəstəyində reallaşır. 
Sosial infrastrukturun yaradılması, müvafiq iqtisadi resursların bölgüsünü sosial siyasət 
xəttinin tələbləri əsasında qurulur. Dövlətin digər iqtisadi subyektlərin həyat və əmək şə
dolğun təminatına yönəldilmiş fəaliyyət kimi, sosial siyasətin
dayanır.  İstiqaməti sosial təyinatlı sosial siyasət iqtisad
təhlükəsizliyə istinad olunan tam məşğulluq, qiymət stabilliyi, sosial sabitlik və  ədalətli 
vergiqoyma kimi mühüm komponentləri cəmləşdirir. Sosial siyasə
mətdə formalaşdıraraq reallaşdırdıqi sosial-iqtisadi alət və mexanizmlərdə  əks olunur. 
Empirik və nəzəri aspektdə dövlətin sosial-iqtisadi fəaliyyəti iki sistemaltıda təzahür edir: 
 
proaktiv model - əhalinin iqtisadi vəziyyətinin yaxşılaşdırılmasını  təmin edən 
kompleks ölçülər sistemi; 
 
reaktiv model - bazar iqtisadiyyatı şəraitinin dəyişkənliyi və adaptasiyasına nisbətən 
bağlı sosial qrupun müdafiə sistemi. 
Bazar şəraitində hərəkət edənlər və sosiallaşma oriyentasiyasını hədəf seçən dövlətdə sosial 
siyasət bir sıra müqabil ictimai-iqtisadi infrastruktur elementləri üzərində qurülaraq reallaşır. Bu 
çevrədə ən zəruri elementlər düzümü aşağıdakılar
 
adekvat normativ-hüquqi mühitin formalaşması; 
 
ictimai xidmət və rifahın formal
 
xarici effektlərin tənzimlənməsi; 
 
rəqabətin qorunması; 
 
təbii inhisarın  əsas elmentlərinin sosial-iqtisadi sistemin stabilləşdirilməsi üçün 
birbaşa dövlət nəzəratinə keçrilməsi; 
 
bazarın qeyri-təkmilliyindən əhalinin
 
gəlirlərin yenidən təkrar bölgüsünə rəğmən sosial-transfert funksiyası; 
 
məşğulluq şəraitinin optimal təmin mexanizm
 
minimum yaşayış həddinin ölkə üzrə təyinatı; 
 
116

 
 
 
fundamental elmin müdafiəsi, ümumi elmi-texniki, innovasion siyasətin aparılması; 
 
ekoloji funksiya [97, 108]. 
Müasir Qərb iqtisadi təfəkkürü nəzəriyyəsində keçid iqtisadiyyatı  mərhələsinin 
qaçılmazlığına və mövcudluğuna da yer verir. Keçid mərhələləri prinsipcə həmişə özünü neqativ 
özəlliklərdə büruzə verir. İqtisadi qanunların kortəbii fəaliyyəti şəraitində təsərrüfatın plansızlığı 
nizamsızlığa, ictimai əmək bölgüsünün proporsionallığına pozucu təsir edir. Tələb və  təklif 
arasında uyğunsuzluq yaranaraq dərinləşir. Belə gerçəkliklər orbitində olan dövlətin, millətin, 
ictimaiyyatin halı məmnunluq doğurmur. Keçid iqtisadiyyatı ölkələrində sosial siyasət aparılan 
sosia
dürüst siyahısının tərtibi. Müvafiq 
əftiş və nəzarəti həyata keçirirlər. Belə 

nın artırılmasını; 
 nail olunmanı; 
illiyinin əldə edilməsini; 
asiyalara girişin yüksəldilməsini və yeni peşələrə yiyələnmə 
ılığının təminatınının 
i [134]. 
l islahatlar vasitəsi ilə reallaşır. Bu islahatlar üstün konservativ meyarlar və  həm də yeni 
yaranışlar üzərində  təşəkkül tapır. Transformasiya mərhələsindən keçən dövlətləri üçün labüd 
sosial islahatların əsas elementlərini aşağıdakılar səciyyələndirir: 

 
dəqiq anlamlı olaraq iştimai nəzarətin  şəffaflıq meyarları  əsasında yoxsul əhali 
təbəqəsinə ünvanlı maliyyə yardımı edilməsi sisteminə keçid. Ünvanlı maliyyə sosial 
çətinliklər keçirən təbəqənin marketinqinin qurulası  və  dəqiq ünvanlıq  əsasında 
yardımın gerçəkləşməsini hədəf seçir; 

 
qanunvericilikdə «yoxsul», «sosial müdafiə olunmayan vətəndaş», «yoxsulluq həddi» 
kateqoriyaların tətbiqi. Bu kateqoriyalar yaş  həddi, cari gəlir, məşğulluq, yaşayış 
mənzil təminatlılığı, qohumlar və  qəyyumların mövcudluğu, himayəsində olanlar, 
əmanətlərin akkumlyativ həcmi, professional hazırlıq səviyyəsi, sərbəst iş tapma 
imkanı, daşınmaz əmlaka və torpağa sahiblik indikatorlarını əhatə edir. Sosial müdafiə 
olunmama indeksi nəzərdə tutulan hər bir komponentin müvafiq metodika ilə 
hesablanmasını şərtləndirir. Ünvan təminatlı əhali siyahısında vətəndaşın ümumi gəliri 
BMT-nin yoxsulluq həddi meyarlarından ən azı 50% yüksək olmalıdır; 

 
dövlət yardımı alan əhali kateqoriyasının 
informasiya mətbuatda nəşr edilir və ya ictimai auditlə yerli icrayyə orqanlarının 
sərəncamına verilir. Onlar proses üzrə daimi monitorinq təşkil edir və  hər rüb 
korrektələr aparır. Yuxarı orqanlar isə müvafiq t
quruluş öz növbəsində müxtəlif dövlət proqramlarının dublikasiyasını  təcrid edir və 
sosial sistemin admistrativ xərclərini gödəldir; 

 
subsidiyaların real xərclərə uyğunluğunun təminatı. Subsidiya siyasətinidə ödənişləri 
real xərclər kateqoriyasının optimal uzlaşdırılması əsas götürülür. 
Beləliklə sosial siyasət  ədalətli vətəndaş  cəmiyyətini, rifahi yüksələişləri kommulyativ 
birləşdirərək özünün imperativləri ilə çıxış edir. 
Sosial bazar funksionallığını hədəf seçən ölkələrdə sosial siyasət özünün başlıca məqsədləri 
geniş həlqədə ehtiva edir. Bu imperativlər aşağıdakı düzümdə formalaşdırılır: 

 
dövləti gəlirlərin, büdcəvi vəsaitlərinin optimal və  ədalətli təkrar bölgüsününün 
reallaşdırılması; 

 
 vətəndaşların təhsil hüquqların gerçəkləşməsi şəraitinin yüksəldilməsini; 
bii xidmətin keyfiyyətinin və real səhi

 
ti
yyə yardımının artırılmasını; 

 
aztəminatlı əhalinin mənzil-kommunal və nəqliyyat sferasında imtiyazlılıq hüquqlarının 
təmin olunmasını; 

 
sivilizasion irsin qorunmasını, mədəni potensialın inkişaf etdirilməsini

 
tibii xidmətin keyfiyyətinin və real səhiyyə yardımı

 
bədən tərbiyyəsi və idman və kütləfi inkişafına

 
sosial infrastrukturun keyfiyyət təkm

 
əhalinin imkanlı inform
proqramlarının hazırlanmasını 

 
sosial təminatlar sfırasında mütəmmadi maliyyə dayanaql
artırılmasını; 

 
əhalinin sosial müdafiəsində ünvanlılıq institutunun möhkəmləndirilməsin
 
 
 
117

 
 
6.5. Gəlirlər funksional bölgüsü 
 
Bazar iqtisadiyyatı əhalinin müxtəlif təbəqələri arasında gəlirlərin bölgüsündə əhəmiyyətli 
qeyri-bərabərliyə yol verir. Elə bu məqsədlə də dövlət apardığı müvafiq sosial siyasətlə müvafiq 
bölgü prosesinə mülayimlik gətirir. 
Əhalinin gəlirləri müəyyən zaman kəsiyində alınmış  və ya ev təsərrüfatında istehsal 
olunmuş
 
material rifah və pul vəsaitlərini əks etdirir. Əhalinin istehlak səviyyəsi birbaşa gəlirlər 
ölçülərinə müqabildir və bu reallıq gəlirlər mahiyyətini səciyyələndirən başlıca funsionallığı 
xarakterizə edir. 
Gəlirlər pul və natural formada təsnifləndirilir: 
Əhalinin pul gəlirləri  əmək haqqları, sahibkar mənfətini, təqayüd, müvainət, dividend və 
toplum
nem
t
üm
g
n
ç
sı mərhələsində 
budc
m
ba
t
olundu
c
. Onların bölgüsü isə 
əmlak
lə  sıx təmaslıdır.  İctimai həyatda gəlirlərin 
differ
qar
və sosial tərəfləri şərti və mücərrəd olaraq ayrılmışlar. 
kan verir ki, 
aras
  səmərəlilik və  bərabərlik arasındakı  əlaqəlik problemi ilə uzlaşır. 
ğırış edir. 
i quruluşun ideal 
 tədqiq edir. Normativ və 
münasib
ünü biruzə verir. 
i
l statusun birmənalı identifikasiyası  şəraitində daha real məntiqlidir. 
unun 
yni zamanda, həm də kapital mülkiyytçisi kimi çıxış etməsi ilə bağlanılır. 
Əhalinin məcmui gəlirləri müxtəlif mənbələrdən formalaşaraq ölçü və  tərkibindən asılı 
faizlər, renta, xidmət haqları, sığorta ödənişləri və sair bu kimi valyuta ifadəli gəlirlər 
undan ibarətdir. 
Natural gəlirlər isə öncə olaraq ev təsərrüfatında  şəxsi istehlak üçün hazırlanmış 
ətlərlə əhatə olunur. 
Gəlirlər həmçinin məcmui, nominal, real və  sərəncamda olan düzümdə  də müvafiq 
əsnifatdan keçir. Məcmui gəlirlər bütün mənbələrdən daxil olan natural və pul gəlirlərinin 
umi məbləğini,  nominal gəlirlər vergiqoyma və qiymətlər dəyişməsindən asılı olmayan pul 
əlirlərinin səviyyəsini,  real gəlirlər  pərakəndə satış qiymətlərini və tarif dəyişkənliklərini 
əzərə alan nominal gəlirləri, sərəncamda olan gəlirlər silsiləsi isə vergilər və digər ödənişləri 
ıxılmış nominal gəlirləri ifadə edir [67. 84]. 
Əhalinin gəlirlər məcmui istehsal, bölgü, təkrar bölgü və istifadə prizmasında əhatə olunur. 
Gəlirlərin bölgüsü istehsal faktorlarının sahiblərinin gəlirlərinin formalaşma
ərsəyə yetir. Nominal gəlirlərin fərdi bölgüsü təkrar bölgünün nəticəsi kimi qiymətləndirilir. Ailə 
əsindən keçərək adambaşına düşən gəlir onun struktur və ölçüləri fonunda dəyişmələrə 
əruz qalır. Real gəlirlərin ölçüləri həm də infilyasiya proseslərdən asılı olur. Təkrar bölgünün 
şlıca kanalı isə prosesin dövlət tənzimlənməsi ilə müəyənləşir. Vergi sistemi, dövlət 
rasfertləri, sosial təminat və sığorta şəbəkəsi müasir dövlətin gəlirlərin təkrar bölgüsünə səfərbər 
ğunu dəyərləndirir. 
Əhalinin gəlirlər toplumu, onun səviyyəsi, strukturu, əldə edilmə üsulu və differensasiyası 
əmiyyətin iqtisadi və sosial firavanlıq göstəricisi qismində çıxışda bulunur
 və sosial differensasiyanı təyin edən sosial-siyasi mahiyyət daşayır. 
Gəlirlərin bölgüsü resursların bölgüsü i
ensasiyası vasitəsi ilə resurslar bölgüsündə daldalanan qapalı qarşılıqlı rabitəliyə aydınlıq 
gəlir. 
Bütün iqtisadi proseslər təyin olunmuş sosial mühitdə cərəyan edir. Buna görə də ictimai 
şılıqlı əlaqənin iqtisadi 
Gəlirlərin bölgüsü kontekstində istehsal nəticələrinin paylaşmasının təhlili im
cəmiyyət «kim üçün» məsələsinin düzgün həllini tapa bilsin. 
Gəlirlərin bölgüsü sferasında dövlət tənzimlənməsinin tərəfdarları  və  əlehidarları 
ındakı  ənənəvi mübahisə
Bərabərlik probleminin qoyuluşu özü-özlüyündə normativ iqtisadi nəzəriyyəyə ça
Normativ iqtisadi nəzəriyyə müxtəlif dünyagörüşlü çevrədən ictima
modelinin şərhini məqsəd olaraq qarşıya çıxarır. 
Pozitiv iqtisadi nəzəriyyə isə mövcud olan münasibətlər sistemini
pozitiv nəzəriyyənin vahidliyi və  fərqliliyi daha böyük dairədə  bərabərlik və  səmərəlilik 
ətlərinə köklənmiş debatlarda öz
Gəlirlərin vətəndaşlar arasında funksional bölgüsü müzdlu əməyin və kapital sahibinin də 
ştirakçısı olduğu sosia
Müasir şəraitdə sosial statusun sərhədlərinin hesablanmasında çətinlik törədən faktor, muzdl
e
 
118

 
 
olaraq ailələr arasında bölüşdürülür. Bərabərlik və qeyri-bərabərlik səviyyəsinə rəğmən statistik 
yinatda  gəlirlərin personal - fərdi bölgüsü ailələr, ayrı-ayrı  əhali kateqoriyası arasında gəlir 
bölgü
i məktəbinin məhşur nümayəndəsi Vilfred Paretonun /1848-
1923
istifadə etmişdir. O, bazarın elə vəziyyətini tapmışdır ki, bu zaman heç kəs 
ziyyətini pisləşdirmədən özünün şəraitini 
ki məlumatları  əsasında öz adı ilə bağı olan müvafiq qanun 
n alıcıları arasında geriyə asılılıq mövcuddur. Başqa sözlə  gəlirlərin 
 interpretasiya müəllifidir. «Lorens əyrisi» adlanan 
bu qr
gəlir 

sü ilə ölçülür. Gəlirlərin fərdi bölgüsü özünün qeri-bərabərliyi ilə  fərqlənir və bu qeri-
bərabərliyin ölçülməsi Pareto-Lorens-Cini metodologiyası əsasında aparılır. 
İtalyan iqtisadçısı Lozan riyaz
/ bazar tarazlığı konsepsiyasının inkişafında mühüm rolu olmuşdur. O, faydalılığın 
ölçülməsində  şübhələr olduğunu yəqin edərək qaydalı faydalıq ideyasını irəli sürmüşdür. 
F.Edcuortun «biganələr  əyrisi»ni V.Pareto bazar tarazlığının təhlili üçün 
digər bir sövdə  tərəfdaşının və
yaxşılaşdıra bilməz. Elmdə bu vəziyyət «Pareto optimumu» adlanır [72, 
100]. Bununla belə XX əsrin  əvvəllərində V.Pareto gəlirlər bölgüsünün 
fakti
formalaşdırmışdır. «Pareto qanununa» uyğun olaraq gəlirlər səviyyəsi ilə 
onları
fərdi bölgüsü dayanaqlı olaraq qeyri-bərabərdir. Bu qeyri-bərabərliyin 
səviyyəsi isə alimin yenə  də adı ilə bağı  «Pareto  əmsalı» ilə ölçülür. Pareto konsepsiyasında 
gəlirlər diferensasiyasına ölçünün sosial və siyasi faktorlarından asılı olmayan rakursunda 
baxılır. 
Amerikan iqtisadçısı  və statistiki Maks Otto Lorens /1876-1959/ cəmiyyətdə  gəlirlər 
bölgüsündə qeyri-bərabərliyi ifadə edən qrafik
afik təyinat gəlirlər qeyri-bərabərliyinin bölgüsündə faydalı bir alət kimi istifadə olunur. O, 
ölçüləri  əsasında formalaşan müxtəlif  əhali qruplarına düşən müvafiq gəlir payının 
təcəssüm etdirir. «Lorens əyrisinin» köməyi ilə konkret olaraq mütləq hipotetik bərabərlikdən 
fərqli əhaliyə hansı faizdə məcmui gəlir düşdüyü müəyyənləşir. 
 
119

 
 
İtalyan iqtisadçısı, statistik və demoqrafı Korrado Cinni /1884-1965/ sələfi 
Maltus kimi əhali artımının tsiklilik nəzəriyyəsi ilə məhşurdur. K.Cinnini tskilik 
nəzəriyyəsinə görə hər bir əhali qrupu iqtisadi inkişafla bağı üç - sürətli artım
stasionar vəziyyətə qədər yavaşıma və ixtisarlaşma fazalarından keçir. Üçüncü 
fazay
K.Cinninin el
a keçiddə K.Cinni xarici iqtisadi faktorlardan istifadəni məsləhət bilir. O, 
bu yanaşmanın normal iqtisadi inkişafı patoloci vəziyyətdən ayırmağa yardım 
etdiyi qənaətini bölüşür. 
mi fəaliyyəti gəlirlərin bölgüsü şəbəkəsində formalaşdırdığı 
 
120

 
 
«Cinn
lirlərin faktiki 
östəricisi kimi 
ıfıra bərabər 
östərici vahidə 
br bölgüsündən 
lir 31$ trilyonu 
aşmış
ə isə 2,8 
milyard insan il ərzində 700$ -də az gəlirə malikdir ki, onların da 1,2 milyardı gün ərzində 1$-da 
az qazanc əldə edir. Bunun nəticəsidir ki, inkişaf etməkdə olan ölkələrdə hər gün 33 mindən çox 
uşaq, hər dəqqiqə doğum vaxtı bir qadın tələf olur. Yoxsulluq 100 milyon uşağı, əsasən qızların 
məktəbə getməsini məhdudlaşdırır. 
 
Gəlirlər differensasiyası  şəxsi nailiyətlər və onlardan asılı olmayan iqtisadi, demoqrafik 
sosial-biolocı və siyasi səciyyəli müxtəlif amillərin təsir altında qatlaşır və onların qeri-bərabər 
bölgüsü səbələri aşağıdakı faktorlarla müəyənləşir: 
 
fiziki və intellektual, təhsil səviyyəsi və peşə bacarığı fərqlililiyi; 
 
təşəbbüskarlığı və riskə meyllilik; 
 
əməksevərlik və motivasiya; 
 
peşə oriyentasiyası; 
 
ailənin mənşəyi, ölçü və quruluş xarakteristikası, bazardakı mövqeyi, onun uğur və 
diskriminasiya əlamətliliyi; 
 
əmlaka sahiblik diapozonu. 
Gəlirlərin yığım mənbəyi kimi fərdi qənətçilik, sahibkar fəaliyətdən qazanc, və vərəsliklə 
əldə olunmuş kapital çıxış edir. Əksər insanlar gəlirlərinə qocalıq zamanında məsrəf etmək üçün 
qənaət edirlər. Tədqiqatlar göstərir ki, şəxsi gəlirin çox az hissəsi - təxminən 20%-i həyat boyu 
yığılan hissəyə əsaslanır. Bunula belə əmək haqqının mühüm hissəsini illərlə ayrıca sərvət kimi 
toplamaq müşkül bir işdir. Bu sırada sahibkar fəaliyyət daha uğurlu vasitə sayılır. Tədqiqatlar 
göstərir ki, əksər varlı adamlar məhz həyatlarını riskə ataraq kapital sahiblərinə çevrilmişlər. 
Gəlir toplamının irsi keçməsi faktoru isə o qədər də formalizə olunmur. Bununla belə bütün gəlir 
differensasiyaları şəxsi səylərin hesabına akkumlyasiya olunur. 
İctimaiyyatin gəlirlər məcmusu hər bir cəmiyyət üzvü üçün ədalətli olaraq rifahın iqtisadi 
göstəricisi kimi qiymətləndirilir.  Əhalinin  əldə etdiyi gəlirlər isə qabarıq  şəkildə onun həyat 
səviyyəsini ölçüləndirir. Həyat səviyyəsi göstəriciləri BMT tərəfindən tədqiq edilən 
konsepsiyaya malikdir və bu silsilədə indikatorlar sistemi geniş diapozonludur: 
 
əhalinin doğum, ölüm və digər demoqrafik göstəriciləri; 
 
həyatın sanitar-gigeyenik şərtləri; 
 
ərzaq mallarının istehlakı; 
 
yaşayış, əmək və məşğulluq şəraiti; 
 
əhalinin gəlir və xərcləri; 
 
həyat dəyəri və istelak qiyməti; 
 
nəqliyyat vasitələrinə maliklik; 
 
istirahətin təşkili; 
 
sosial təminat; 
 
insan azalığı 
Vurğulandığı kimi gəlirlərin  ədalətli bölgüsü və  təkrar bölgüsü dövləti tənzimləmə 
strategiyasından keçir. Sosial siyasətin tərkib hissəsi olan dövlətin gəlirlər siyasəti aşağıdakı iki 
mühüm məsələnin həllini hədəf seçir: 
 
sosial təminat sistemi vasitəsi ilə əhalinin ehtiyaclı təbəqəsinə birbaşa yardımların 
göstərilməsi; 
 
əhalinin gəlir və əmanətlərinin infilyasion qiymətsizləşməsinin neytrallaşmasını. 
İstənilən dövlət tənzimlənməsi material, institusional və konseptual strukturda ehtiva 
i  əmsalı» ilə inkişaf tammışdır. «Cinni  əmsalı» 0-1 intervalında gə
bölgüsünü mütələq bərabərlik və qeyri-bərabərlik bölgüsündən kənarlaşması g
xarakterizə olunur. Əgər butun vətəndaşların gəlirləri eynidirsə «Cinni əmsalı» s
olur. Hipotezə edilsə ki, bütün gəlirlər bir adamın əlində cəmləşmişdir, onda bu g
bərabər olacaqdır. Əmsalın vahidə yaxınlığı müvafiq ölkədə gəlirlərin qeyri-bəra
xəbər verir [53, 83, 86]. 
 
Yaşadığımız müasir dünyanı varlı hesab etmək olar. İndii qlobal bəşəri gə
dır. Kürreyi ərzin bir qütbündə orta insan ildə 40000$ qazanır. Digər qütbünd
 
121

 
 
olunur. Qeyd olunmalıdır ki, sosial tənzimləmə dövləti müstəsna imtiyazı hesab edilmir. O, 
gəlirlərin bölgüsü və digər həyat səviyyəli göstəricilərlə  əhatə olunur. Sosial tənzimləmənin 
obyektini  ətraf mühitin mühafizəsi və istehlakçı hüquqlarının müdafiəsi kimi məsələlər təşkil 
edir. Sosial tənzimləmə həmkarlar ittifaqları, dini təşkilatlar və digər qeri-hökumət təsisatlarına 
da sirayət olunur [67]. 
Dövlət tənzimlənməsinin  material  əsasları milli istehsalın həcmi və onun dövlət 
üdcə
 itirilməsi, doğum, işsizlik, yenidən ixtisaslaşma və sair bu 
kim  
t xeyriyyəçiliyinin 
institutlar
əsinin formalarından bir kimi əhali gəlirlərinin 
i
ə indeksasiya prosesi II Cahan savaşından sonra 
B
baş
ölk
ərdən başqa indeksasiya süzgəcindən keçir. Təqaüdlər 
isə bi
lak statusu alır. 
ı 
çıx
rdinasiyasının elastik sisteminin formalaşması 
təzad
timai tərəqqi, iqtisadi artım mülahizələrində 
ya
stemlərdə sosial-iqtisadi siyasətin öncül məsələlər 
sistem
əmiyyətdə  gəlirlər siyasətinin reallaşması bank 
sistem
ırkı məqamda banklar və eləcə də bütün maliyyə-
kredit sistem
əsələ kimi əhalinin pul vəsaitlərini bu institutlarda 
akkum
n edən etibarlılığın qazanılması strategiyası dayanır. 
va
ça
b
sidən keçən təkrar bölgüsü ilə aparılır. İnstitusional əsas isə təkrar bölgü prosesinin təşkili 
və müvafiq təsisatların fəaliyyəti ilə əlaqələndirilir. Dövlət tənzimlənməsinin konseptual əsasları 
dövlət doktrinasının nəzəri status alması ilə formalaşır. 
Gəlirlərin dövlət tərəfindən təkrar bölgüsünün büdcə-maliyyə tənzimlənməsi mexanizmi ilə 
həyata keçirilir. Dövlət sosial siyasətin prioritetləri və  məxsusi proqramlar vasitəsi ilə sosaial 
ödənişləri pul, natural transfertlər və digər xidmətlər formatında ünvanlaşdırır.  Pul ödənişləri 
əmək qabiliyyətinin, ailə başçısının
i vəziyyətlərin kompensasiyaları ifadə edir. Sosial transfertlər tam və qismən səhiyyə, təhsil, 
mənzil və  nəqliyyat sektorlarının xidmətləri ilə  əhatə olunur. Bütün sosial transfertlər  əsasən 
birdəfəlik xarakter daşıyır və ya təsbit olunmuş zaman çevrəsində verilir. Sosial transfertlər həm 
də vergi güzəştləri formasında tətbiq olunur. Sosial ödənişlər tam olaraq dövlə
inin sferasını əhatə edir [55, 84]. 
ı - sosial təminat və sosial sığorta sistem
lənm
İnkişaf etmiş ölkələrdə dövlət tənzim
əlir növü üzr
ndeksasiyası çıxış edir. Bir neçə g
öyük Britaniya, ABŞ, Norveç, Avstriyada qiymətlərin sıçrayışlı artımı ilə  tətbiq olunmağa 
lanılmışdır.  İndi bu sistem Avroatlantik məkanın  əksər ölkələrində intişar tapmışdır. Bu 
ələrdə bütün sosial yardımlar təqaüdl
r qayda olaraq korrektivləşməyə məruz qalır. Lakin bütün bunlara baxmayaraq pensiyalar 
əksər ölkələrdə istehlak qiymətlərinə müqabil olaraq indeksasiya da olunur. Bir sıra ölkələrdə 
gəlirlər indeksasiyası  təşkilatdaxili səviyyədə  həmkarlar təşkilatları ilə mövcud müqavilələrdə 
tətbiqini tapır. 
Sosial-iqtisadi mobillik ictimai tərəqqinin yedəyinə alır.  Əməyin mobilliyi zaman və 
məkanlı, funksional və  məzmunlu olaraq müasir bazar zəruri  əlamətinə çevrilmişdir. Mobillik 
anlayınşı digər istehsal resurslarına da şamil oluna bilər. Sosial mobillik isə cəmiyyətin sosial-
iqtisadi ierarxiyasının hərkətlilik səviyyəsini xarakterizə edir. Cəmiyyətin sosial-iqtisadi 
differensasiyasının bütün formaları  əhalinin  əmlak gəlirləri differensasiyasında fokuslaşır. Hər 
bir cəmiyyətdə onun inkişaf səviyyəsi və funksionalığından asılı olmayaraq varlı və kasıb təbəqə 
mövcuddur. Obrazlı deylimdə bu vəziyyət elə  əmlak /gəlir/ statusunu mənalandırır. Sosial 
mobillik yüngülləşdirici bir səviyyə olaraq insanın ictisami statusunun dəyişməsinə yardımçı 
olur, ictima st
ndə əma
i  atus bazar sistemində əsas struktur komponenti keyfiyyəti
 forması kimi sosial statusun diversifikasiyas
Mobilliyin çağdaş situasiya şəraitdə mühüm
l subo
ış edir. Vətəndaş  cəmiyyətinin sosia
lı  və qeri-bərabər ahəngdə keçir. Belə ki, ic
 çağırış verir 
şlı nəsil keçmiş xoş əyyamlara nastalci
Gəlirlərin tənzimlənməsi bütün iqtisadi si
ini təşkil edir. Bununla belə müasir c
ağlanılır. Haz
inin mükəmməlliyi ilə də b
ühüm m
i qarşısında m
lyasiya olunmasını təmi
Müasir ümumi rifaf dövlətinin məramı müəqqəti və dövrü özünü adekvat gəlirlərlə təmin 
etmək iqtidarında olmayanalara yardımlar etmək fəlsəfəsi və reallığı təşkil edir. Bu məram geniş 
əhali kütləsi arasında yaşanan qeyri-bərəbərlik mövcudatı  səbəblərindən irəli gəlir. Belə 
gerçəklik isə sosial yönümlü dövlət quruculuğuna keçid niyyətli ölkələri daha çox düşündürməyə 
dar edir, onu müvafiq istiqamətdə sosial proqramlar və konsepsiyalar işləməyə  səfərbərliyə 
ğırır. 
Demekrativ təşəkküllü ölkələrdə gəlirlərin qeyri-bərabərlik sindromunun təcridinə bərabər 
 
122

 
 
siyasi hüquqlar prinsipi əsasında cəhd edilir. Bu prinsip söz, vicdan azadlığı, səs vermək şüqüqu 
kimi konstitusiya şərtlərini əhatə edir. 
Ötən  əsrin 60-cı illərində bir sıra filosoflar insanların hamısının  eyni iqtisadi imkanlara 
malik  olması konsepsiyası ilə  çıxış etdilər. Başqa sözlə kospetual prinsip bütün insanların 
meydanlarda eynən qaydalarla oynaması şərtliliyini mənalandırırdı. Bu isə o demək idi ki, dini 
və ir
 ağlından, fiziki və  mənəvi enerjisindən 
asılı 
tli və  kəskin 
bərab
kt müasir zamanda sivilizasiyanın  ən mühüm qaynaq elementlərinin ümumi 
favor
tləq normativlərinin təyinatı; 
 davam edən 
pulsu
ühüm rol oynayacaqdır [67, 97]. 
qi mənsubiyyətindən asılı olmadan hər bir fərd yüksək ixtisaslı  təhsil və  iş almaya 
hüquqludur. 
Bərabərliyin bərqərar olmasının üçüncü bucağında isə iqtisadi nəticə prinsipi dayanır. Bu 
«utopik baxışı» ideal cəmiyyət üzvülərinin hamısının -
olmadan eyni səviyyəli istehlak imkanları qazanması ideallaşdırılır. Müqabil ideya 
marksizm fəlsəfəsində «hər kəsin bacarığı və istehlakına görə» prinsipi kimi də çıxış edir. 
İqtisadi  ədəbiyyatlarda «bölgü iqtisadiyyatı» adlanan konseptual istiqamət də geniş 
yayılmışdır. Bununla yanaşı bu sferada paralel «paylaşdırıcı» iqtisadiyyat anlayışından da 
istifadə olunur. Paylaşdırıcı iqtisadiyyatda iqtisadi sistem aşağıdakı əlamətlərə görə verilir: 
o
 
mülkiyyət ictimai xidmət xarakteri daşıyır. 
o
 
iqtisadi təşkilatın əsasını xidməti əmək təşkil edir. 
Gəlirlərin bölgüsünün hər tərəfləri qaneedici optimal sistemi və forması  bəşər övladı 
tərəfindən icad olunmamış qalır. Ümumi qənaət belədir ki, son dərəcə  qətiyyə
ərlik istənilən iqtisadi sistemdə iqtisadiyyatın funksionallığına xələl gətirmiş olar. Lakin 
bütün bunlara baxmayaraq sosiallaşan iqtisadiyyatı hədəf seçmişlər bu sahədə elmi axtarışlarını, 
riyazi və kompyuter model qurmalarını insaların rifahı və sosial bərabərliyinin təmin olunmasına 
rəğmən davam etdirirlər [83, 84, 134]. 
 
 
6.6. Sosial təminatlar şəbəkəsi və əlverişli sosial infrastruktur 
 
Sosial aspe
itinə çevrilmişdir. Hər bir nemət və  sərvətin bəşəri ehtiyacların artan tələblərinin dolğun 
təmin edilməsində  əks olunan çağdaş  cəmiyyət quruculuğu məhz sosial sferanın son dərəcə 
təkmil strukturda təşəkkülünə əsaslanır. İnsanın təbii, ictimai hüquq və azadlığını tam bərqərar 
etmək səyləri sosial dirçəliş vektorunda genişlənərək tərəqqi edir. Artan bəşəri tələblər sosial 
təminatlar sisteminin daim təkmilləşən çevrədə, adekvat konstruksiyada inkişafını  şərtləndirir. 
Bu baxımdan sosial təminatlar sisteminin müasir paradiqmasının mahiyyət və motivasiyasını 
təhlil edərək inkişaf senarisinə uyğun onun yeni indikatorlarının müəyyən olunması aktual 
səciyyə daşayır. 
Əhalinin sosial təminatlar sisteminin əsasını aşağıdakı struktur komponentləri təşkil edir: 
 
ümumi sosial transfertlər; 
 
əmtəə və xidmətlər üzrə subsidiyalar; 
 
istelak mallarının hədli indeks qiymətləri; 
 
pərakəndə ticarətin mühüm əmtəələrinin mü
 
kvotalaşdırma kimi müxtəlif kateqoriyalı imtiyazlar həlqəsi; 
Bununla belə müvafiq sistem prinsip etibarı ilə  ən ehtiyaclı  əhalinin problemlərini 
resursların təkrar bölgüsü kontekstində tam həll etmir. Sosial təminatlar büdcə sistemində yüklü 
vahə tutaraq real sektorun özünün rəqabətqabiliyyətini məhdudlaşdırır. 
Keçid sisteminin yaşayan postsosialist ölkələrinin bir qismində ətalətli olaraq
z təhsil və  səhiyyənin formal mövcudluğu isə heç də yüksək sosial təminatlılığı  əks 
etdirmir. Yeni sosial təminatlar sistemi isə daha konkretlik tələbində bulunur. Bu istiqamətdə 
aztəminatlı vətəndaşların say tərkibini azaltmaq üçün xüsusi dövlət proqramlarının hazırlanması, 
yoxsul təbəqənin ehtiyaclarını ödəmək üçün ünvanlı qayğını təmin edən sosial-iqtisadi konturlu 
mexanizmin yaradılması vacib amil hesab edilir. Yeni sosial islahatlar strategiyasında isə ünvanlı 
sistemə keçid m
Sosial təminatlar sisteminin obyektiv görüntüsünü və inkişaf perspektivlərinin təhlili onun 
 
123

 
 
struktur və mahiyyətinin, mühüm indikatorlar şəbəkəsinin araşdırılması diapazonunda 
səmərəlidir. Bu araşdırma isə sosial siyasətin məqsəd və  məramının müqayisəli təhlil 
kontekstind
siallaşan bazar strukturu yaratmaq tələbi dayanır. 
şərtlər 
sırası
qları 

yetkinləşdirən  şərtlər olaraq sosial 
müdafi
nteqrasiyası, uşaq fəqirliyinin 
xəbər
di münasibətlərin yeni subyektlərini formalaşdırılması, 
tisadi, sosial, siyasi, əsaslar yaratmaqla başlıca prinsipləri varlının kasıba, güclünün zəifə, 
ğlamın xəstəyə qarşılıqlı yardımları üzərində qurulan təminatlarla cəmiyyətdə sosial 
rın geniş və fəaliyyətli 
ümayəndəliklərinin yaradılması təşkil etməlidir. 
diyyatının inkişaf etdiyi müasir mərhələdə əməyə münasibət əsaslı dəyişiliklərə 
məru
 
rilməzliyi, istirahət,  əmək haqqı  və ümumiyyətlə bütün 
 etməlidirlər. Həmkarlar təşkilatları  təsərrüfat 
 bazar ölkələrində mövcud tələblərə, 
dan və  mənfəətdən eyni 
ölçüd
iyaların keçirilməsinə diqqət artırılmalıdır.
 
İqtisa
ə elmi interpretasiyasına əsaslanır. Burada həmçinin lokal çevrədə sosial islahatların 
gedişini açıqlamaq, mütərəqqi sayılan xarici dövlətlərdə intişar tapmış müvafiq sosial modellərlə 
paralellər aparmaq, sosial prioritetləri rəhbər tutan, vətəndaşlıq mövqelərinə istinad edən ədalətli 
cəmiyyət quruculuğunda ictimai təminatın təkmil və daim mütəmmadi təkmilləşən optimal 
sistemini - so
Yeni sosial təminatlar sisteminin təşəkkül quruculuğunda daha yetərli konkretlik tələb 
olunur. Vurğulandığı kimi aztəminatlı vətəndaşların say tərkibini azaltmaq istiqamətində xüsusi 
dövlət proqramlarının hazırlanması, yoxsul təbəqənin ehtiyaclarının dolğun ödənilməsi üçün 
ünvanlı qayğını  təmin edən sosial-iqtisadi konturlu mexanizmlərin yaradılması vacib 
nda dayanır. Sosial təminatlar sisteminin əsasını sosial müdafiə  təşkil edir. Ayrıca 
götürülmüş ölkə çevrəsində sosial müdafiə problemləri müxtəlif cür həllini tapır. Burada mühüm 
şərt dünyəvi qəbul olunmuş hüquqi dövlət prinsiplərinə  əsalandırılır, insan haq
yannaməsinin rəhbər tutulmasıdır. Sosial təminatı 
ənin ünvanlı sisteminin inkişafı,  əlillərin cəmiyyətə i
darlığı və məhdudlaşdırılması, pensiya sisteminin təkmilləşdirilməsi, əhali məşğulluğunun 
təminatı  və yeni iş yerlərinin açılması  və keyfiyyətli təhsil və  səhiyyə xidmətinə giriş kimi 
priortitetlər təşkil edir. Burada daha mühüm cəhət pensiyon tarazlığın əldə olunmasıdır. 
Sosial praqmatizmin əsas sosial məqsədlərini bütün hakimiyyət və hüquqi institutlar 
tərəfindən vətəndaş azadlığını ehtiva edən sosial təhlükəsizliyin təminatı, effekli mülkiyətçi, 
təşəbbüşkar sahibkar qismində iqtisa
iq
sa
konsensusa nailolma və birləşmə hüququ əsasında müxtəlif sosial təbəqələ
n
İqtisadiyyatın bazar sferasında inkişafını  təmin edən mühüm amillərdən biri də 
məşğulluğun mülayimləşdirilməsi, effektli əmək bazarının təşkili və  əməyin ödəniş sistemi 
təkmilləşməsi ilə bağlıdır. Əməyin ödəniş sistemi ilə bağı tədqiqat nəticələri belədir ki, işçinin 
peşəkarlığı və şəxsi töhvəsində ehtiva olunan, ləyaqətli həyat səviyyəsinə təminat verən ödəniş 
ölçüləri təyin edilməli, mərhələli olaraq büdcə sferasında işləyənlərin orta əmək haqqı 
ölçülərinin xalq təsərrüfatında çalışanlar səviyyəsinə qaldırılmalı, işçilər qeyri-ödəniş qabiliyətli 
iş verənlərdən müdafiə olunmalı  və vergi sisteminin iqtisadi reallıqlara uyğun mütəmmadi 
təkmilləşdirilməsi həyata keçirilməlidir. 
Bazar iqtisa
zqalmalıdır. Bu sahədə həmkarlar ittifaqları xüsusilə fərqlənməli,əməyin təşkili, mühafizəsi,
iş rejimi, işçilərin istismarının yolve
sosial müdafiə  məsələlərin həllində aktiv iştirak
subyektlərinin bir şöbəsinə çevrilməməli, klassik
standartlara uyğun olaraq sosial müdafiənin yardımçısı olmalıdırlar. 
Bir sıra Qərb ölkələrində tibbi və pensiya sığortası  əmək haqqın
ə götürülür. ABŞ-da muzdlu işçilərin  əmək haqqında bu məqsədlər üçün 7,5% vergi 
tutulur. İsveçdə sosial fondlar tam olaraq dövlət tərəfindən formalaşdırılır. Yaponiyada isə sosial 
sığorta ödənişləri orta əmək haqqının 7%-i həcmindədir [127, 134]. 
Əldə olunan mənfəət hesabına müxtəlif fondlar, iqtisadi həvəsləndirmə, sabitləşmə, sosial 
iqtisadi inkişaf və digər fondların yaradılmasına ehtiyaclar vardır. Bu fondlar hesabına 
personalın sosia vəziyyətini mümkün qədər yaxşılaşdırmaq, məhsuldarlığım artırılmasında 
stimullar  əldə etmək mümkündür. Bununla beləbu fondların məzmununda da dəyişikliklər 
aparılmalı, onların funksional qayəsi bazar prinsiplərinə adaptasiya olunmalıdır. ETT-nin yüksək 
inkişafetdiyi qayğı ilə yanaşılmalı  işçilərin təhsil və ixtisas səviyyəsinin yüksəldilməsinə 
müəssisə  və  təşkilatlarda müntəzəm attestas
diyyatın maksimal dövlətsizləşdirilməsi və onun struktur yenidənqurmasının təminatı, 
 
124

 
 
mülkiyyət və  təsərrüfat formalarının iqtisadi bərabər hüquqluluğu, maliyyə, kredit, pul 
infrastrukturunun sağlamlaşdırılması, inflyasiya proseslərinin təcridi, qiymətyaratmada xərclər 
modelindən mərhələli uzaqlaşma, iqtisadiyyatın elmi təminatının inhisarsızlaşdırılması, milli 
bazarın yenidən təşkili, təhsil və peşə hazırlığında qeyri-bazar təzahürlü oriyentasiyanın ləğvi 
kimi aspektlər bu çevrənin özəklərini təşkil edir. 
Sosial infrastruktur elementlərini sosial siyasətin əsas məqsədlərində ifadə olunan əhalinin 
həyat keyfiyyətinin yüksəlişi, onun rifahı  və uzunömürlülük səviyyəsinin artımı, sağlam, aktiv 
yarad
rın həyat 
ömrü
göstərirlər. Sosial yüksəliş kortəbii faktorlar 
çevrə
sosial sferanın yüksəliş templəri ilə ahəngdarlıq təşkil 
edir. 
fiyyət yüksəlişini daha irəli 
plana
tasiyasından aslı olmayaraq 
insan
ıcı nəslin formalaşması və təkrar istehsalı səciyyələndirir. Sosial infrastruktur problemləri 
həmçinin insanın artan sosial tələblərinin dolğun təminatı fonunda mənzil  şəraitinin keyfiyyət 
yüksəlişi, kommunal məskunlaşmanın ləğvi, məqsədyönlü fəaliyyətə, həyat və əməyin ekoloji və 
erqonomik  şəraitinin yaxşılaşmasına rəğmən yeni mədəni sferanın təşkili, məhsuldarlığın 
artımında peşəkar təhsilin yüksəlişi,  əmtəə  və xidmətlərin həcm genişliyi,  əhalinin 
ödənişqabiliyyətinin artımı, gənclərə  və  təqaüdçülərə qayğının və  həmçinin  əhalinin bütün 
qrupları üzrə sosial müdafiənin gücləndirilməsində ehtiva olunur [12, 55, 67]. 
Bazar iqtisadiyyatı  şəraitində aztəminatlı  əhali qruplarının həyat səviyyəsinin 
yaxşılaşdırılmasında dövlətin, ictimai təşkilatların rolu daim artmaqdadır. Bu baxımdan hər iki 
istiqamətdə sosial çətinliyin mülayimləşdirilməsi sahəsində  işlər davam etdirilməlidir. Kiçik 
biznesi təşviq edən bazar iqtisadiyyatında çoxfunksiyalı işküzar mərkəzlərin yaradılması, sosial 
oriyentasiyalı praqramların işlənib hazırlanması da əhəmiyyətlidir. Dövlət öz vətəndaşla
nün artırılmasına yardım edən  ən çətin tədbirləri hədəf seçməli və onun reallaşmasında 
əlindən gələni əsirgəməməlidir. 
Sosial təminatın yaxşılaşdırılması, təqaüdlərin artırılması yaşlı  əhali nəslinin ümümi 
problemlərinin önündə gedir. Həyati sağlam normal yaşayış ahıl  əhalinin uzun illər aktiv 
çalışdığına rəğmən təqayüdə  çıxdıqda da əsaslı  çətinlik çəkməməsində sosial təminatın 
yüksəlişini şərtləndirir. Təqyüdçülərin sosial problemlərinin öyrənilməsi, arşdırılması ilə dövlət 
orqanları ilə yanaşı ictimai təşkilatlar da səylər 
sində  təşəkkül tapmır. Burada ön yerdə iqtisadi imkanlar, resurslar faktoru və qayğı 
konteksində dövlətin tənzimləyici funksiyaları  qərar tutur. Dövlət sərəncamında olan bütün 
resursları  dəyrləndirməli və  səfərbər edərək səmərəli reallaşmaya nail olmalıdır. Sosial rifah 
məşğulluq probleminin tam həll etmədən yüksəliş tapa bilməz. Yeni iş yerlərini açılması, inkişaf 
tendensiyasına uyğun olaraq hər il nə qədər yeni iş obyektlərinin açılması və onu kerçəkləşdirən 
şarait və şərtlər müəyyən olunmalıdır. İndiki aktiv resurslar müqabilində diqqət və qayğı əhalinin 
pul və digər maddi gəlirlərin artırılmasına yönəlməlidir. 
Sosial infrastruktur komponentləri 
Bu baxımdan sosial sferanı xarakterizə edən mühüm iqtisadi göstəricilərin artımına nail 
olunmalıdır. Sosial sferanın  əsas iqtisadi göstəriciləri sırasında adambaşına düşən mənzil və 
sosial obyektlərin normal və optimal səviyyəyə çatdırılması, ticarət, xidmət və servisin 
yüksəlişini səciyyələndirən komponentlər durur. Bununla belə konret olan xarakterik 
xüsusiyyətlər də diqqət mərkəzində olmalıdır. Mənzil-kommunal təsərrüfatının, məişət 
xidmətinin, bədən tərbiyyəsi və idmanın, səhiyyənin, nəqliyyatın key
 çıxaramaq kərəklidir. Əhalinin komfortunun qayğısına qalmaq, onun yüksək sosial şəraitli 
həyatını təmin etmək vətəndaş cəmiyyəti quruculuğunun ayrılmaz prinsiplərindəndir [67]. 
Bəşəri yaşayışın müasir zərurətləri və inkişaf təmayülü rifahi tələblər yeni sosial sferanın 
formalaşmasını  şərtləndir. Bütün mütərəqqi ölkələrdə sistem oriyen
 yer üzünün əşrəfi kimi ön cərgədə qərar tutur. Böyük yaradanın himayəsi altında heç nə 
insan varlığından irəli deyildir və yaranışlar insanın təbii tələblərinin dolğun tərənnümünə 
xidmət etməlidir. 
 
 
6.7. Sosial müdafiə və effektivli pension təminat 
 
Sosial müdafiə problemləri konkret ölkə və sosial-iqtisadi formasiya kontekstində müxtəlif 
 
125

 
 
cür həll edilir. Burada mühüm şərt dünyəvi qəbul olunmuş hüquqi dövlət prinsiplərinə 
əsaslandıran insan haqqları bəyannaməsinin rəhbər tutulmasıdır. Bununla belə sosial müdafiəni 
dövlətlə yanaşı sahibkar və müəssisələr, həmkarlar təşkilatları və muzdlu işçilər özləri də təmin 
etməlidirlər. 
Əhalinin sosial müdafiəsini ümumiləşmiş nəzəri və praktiki kontekstdə aşağıdakı təsnifatda 
qrupl
r
unu dayanaqlı, differensiallaşmış qrupların vəhdəti təşkil edir. 
Hazır
m meyli güclənir. Yeni cəmiyyət 
quruc
 baza 
pensi
komponenti ilə tamamlayan, statistik yaşayış dövrünə uyğun yığım pensiya 
hüquqlarını ifadə edən pensiyalar isə ikinci səviyyəli koteqoriyanı səciyyələndirir. 
çüncü səviyyəni  təşkil edən pensiyalar qeyri-dövlət pensiya sığortası prinsiplərinə 
Pensiya təminatının əsas göstəriciləri aşağı akılarda ehtiva olunur:  
arı əhatə edir: 
 
işsizlər; 
 
məcburi köçkünlər; 
 
əlillər; 
 
təqaüdçülər; 
 
qaçqınlar; 
 
təbii fəlakətlə üzləşənlər; 
 
veteranlar; 
 
uşaqlı analar; 
 
yetim uşaqla . 
BMT-nin konvensiyalarına uyğun olaraq bu göstəricilərin hər hansı optimal 
konfiqurasiyası dolğun qarantlı sosial təminatlarda təsbit olunduqda dəyərli hesab edilir. Maddi 
nemətlər və xidmətləri  əhatə edən sosial müdafiə obyektləri dövlət və  vətəndaşların simasında 
onun subyektləri ilə uzlaşır. /Əlavə 6-də  əyani təsvirdə sosial müdafiənin obyekt və 
subyektlərininin sxemi verilmişdir/. 
Cəmiyyətin sosial struktur
kı çağdaş  məqamda struktur diferensiasiyası ierarxik xarakter alır və proses sosial 
stratifikasiya ilə müşayiət olunur [58. 108]. Sosial təminat problemi vətəndaş cəmiyyəti qurmuş 
hər bir sivil ölkədə  həyati  əhmiyyətli məsələ kimi çıxış edir. İqtisadi quruculuğun sosial 
prioritetliyi də məhz yüksək təminatlı sosial mudafiə və dayanaqlı pensiya təminatı ilə ölçülür. 
Buna görə də sosial strukturun ən mühüm tərkib elementini kimi pensiya təminatı çıxış edir. 
Uzun illər Sovetlər İttifaqının vahid pensiya strukturu üzrə formalaşmış sistem böyuk bir 
məkanı əhatə etmişdi. Hesab olunurdu ki, bu sistem ən mütərəqqi və kamil bir sitemdir. Əslində 
müvafiq zaman və məkan orbitində total və alternativsiz yaşanan bu sistem daha sosial təminatlı 
olmuşdur. Burada pensiya sisteminin təkmilləşməsi bir sıra illərdə davamlı islahatlar prosesi ilə 
müşayiət olunmuşdur. Lakin cəmiyyətin artan tərəqqi meylləri daha mütərəqqi sosial təminatlı 
pensiya strategiyasını  şərtləndirmişdir.  İndi dünyanın  əksər inkişaf etmiş  məmləkətlərində 
pensiya fondunun akkummuliasiyasında fərdi yığı
uluğunun məntiqi belədir ki, hər kəs öz pensiyasını sərbəst olaraq yaratmaq imkanını təmin 
etməlidir. Qarşıda strateci vəzifə kimi pensiya sığortası institutunun əsaslı formalaşması 
prinsiplərinin bərqərar olması vəzifəsi də dayanmaqdadır. Müvafiq təsisatın səmərəli fəaliyyəti 
inkişaf etmiş ölkələrdə artıq aprobasiya olunmuşdur. 
Sosial və baza, könüllü, kollektiv və  şəxsi sığorta üzrə  təqayüdlər beynəlxalq təcrübədə 
pensiya təminatı növləri kimi çıxış edir. Pensiyaların vurğulanan növləri ümümi toplumda 
mövcud üç səviyyəvi pension şəbəkəni əks etdirir. 
Sosial və baza pensiyalarını ehtiva edən birinci səviyyə yoxsulluqdan müdafiə funksiyasını 
yerinə yetirir. Sığorta stacının davamlığından və qazancın həcmindən asılı olmayaraq
yası bütün məşğul  əhaliyə universal xarakterli təqayüdün yaşayış minimumu ilə 
tutuşdurulmasına rəğmən eyniölçülü pensiyanı ifadə edir. Onun maliyyə  mənbəyi kimi vahid 
sosial verginin bir hissəsi müəyyən edilir. 
Mütləq pensiya sığortası prinsipləri ilə  təşkil olunan baza pensiyalarına  əlavə  və  həmən 
təqayüdü sığorta 
Ü
əsaslanır. 
d
 
pensiyaçıların sayı; 
 
126

 
 
 
bir pensiyaçıya düşən məşğul əhali sayı; 
 
qocalığa görə minimal pensiya həddi; 
 
qocalığa görə minimal pensiya ilə minimal əmək haqqının nisbəti; 
 
təyin olunmuş pensiyanın orta aylıq ölçüsü; 
nmuş pensiyanın orta aylıq ölçüsü ilə pensiyaçının yaşayış minimum 
əti; 
ensiya fonduna sığorta ödənişlərin daxil olunması; 
ətən faizlə dövlət pensiya və müavinətlərinin pensiya fondundan ödənişi; 
r mexanizmlərinin tam inkişaf etməməsi, real əmək bazarının 
olma
nə  qədər qazanacağını,  əməyinin dəyər ölçüsünün hədlərini dəqiq 
bilm
k haqqı işçi qüvvəsinin qiyməti kimi çıxış edərək əmək 
bazar
 götürən isə bu reallıqla hesablaşmağa məhkumdur. Müasir 
təs
mətlər nə  qədər məlum olsa da, əməyin, işçi qüvvəsinin dəqiq 
qiym
 [108]. 
dır. Gerçəkləşmiş dayanaqlılıq hər an dəyişir, təbii ahəngdə 
əhalin
 bu 
sistem
ınması  və  səhmlərdə yerləşdirilməsi 
təcru
01]. 
rinin məbləği olan sıgorta staci, pensiya yığımı üzrə 
hesab
 
pensiyaçının yaşayış minimum həddi; 
 
təyin olu
həddinin nisb
 
ÜDM-ə nisbətən faizlə p
 
ÜDM-ə nisb
Təsərrüfatçılığın baza
ması  şəraitində  işçi 
ir. Gerçək bazar iqtisadiyyatında əmə
ında formalaşır,  İşə
ərrüfatçılıq sistemində qiy
ət sistemi tam aydın deyil
Bir çox ölkələrdə hazırda pensiya sisteminin problemlərindən  əsası maliyyə  vəsaitinin 
çatışmamazlığı ilə bağlıdır. Hüquqi və fiziki şəxslər tərəfindən həyata keçirilən ayırmaların 
yığımı, vəsaitlərin toplanması, vətəndaşların pensiya hüquqlarının qeydiyyatı, uçotu və 
pensiyaların təyinatı, ödənilməsi məramlarını yerinə yetirən pensiya sisteminin yeni, daha sosial 
srukturlu təbəlludatlara ehtiyacı var
in qocalma prosesi kedir. Yaşlı əhalinin aktiv əhaliyə nisbətən artması meyli nəzərə çarpır. 
Proses isə  şübhəsiz ki pensiyaçıların sayının artması, eyni zamanda onların işlək  əhaliyə olan 
mövcud proparsional nisbətinin dəyişməsi ilə davam edir. 
Pensiya sistemində geniş yayılmış  və artıq klassikləşmiş - nəsillərlin pensiyaçılar 
qarşısında milli mənəvi öhdəlikləri olan  həmrəylik prinsipi çıxış edir. Müvafiq prinsipə görə 
çağdaş nəsil əvvəlki nəslin pensiya təminatını maliyyələşdirməlidir. Mərkəzçi səciyyə daşıyan
i Rusiyada bölüşdürücü adlandırırlar. Müvafiq prinsip Fransa pensiya sistemində  də 
möhkəm yer tutmuşdur. Mürəkkəb sxemli olan bu sistemin Fransa modeli 100-dən çox baza və 
300-dən çox əlavə recimli pensiya ödənişlərini birləşdirir. Baza recimi sənaye, ticarət, kənd 
təsərrüfatının muzdlu işçilərinə  şamil edilir. Xüsusi səhalərin işçiləri, hərbiçilər, dövlət 
məmurları, dənizçilər,  şaxtaçılar, dəmiryolçular və müvafiq kateqoriyalı digərlərinə  fərqli 
pensiya təminatı recimi tətbiq olunur. Ölkədə pensiya orta aylıq əmək 80%-i həddində müəyyən 
edilir. Bununla yanaşı Fransada mutləq və könüllü əlavə recimli pensiya təyinatı da tədbiq 
olunur.  İstənilən ölkənin pensiya sistemində müvafiq fondların səmərəli təşkili və 
fəaliyyətləndirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Resursların zəruri həcmdə, maksimal ölçüdə 
yığımı  və optimal bölgüsü xüsusi vacib şərt hesab olunur. Dünya ölkələrinin bir qismində 
pensiya fondunun vəsaitlərinin qiymətli kağızların al
bəlindirilir. Sosial təminatda nailiyyətlər  əldə etmiş müvafiq Qərb ölkələri mütəxəssisləri 
hesab edirlər ki, pensiya ayrımalarının  kapitallaşma sisteminə keçidi 30-40 il müddətli 
aprobasiyasından sonra özünü doğrulda bilər [98, 1
Gələcəkdə mövcud bölgü sisteminə alternativ olan qarışıq pensiya təminatlı sistem də 
tədbiq oluna bilər. Sosial müdafiə sisteminin gücləndirilməsində  işverənlərin könüllük əsaslı 
köçürmələri də mühüm və səmərəli olacaqdır. Bu sistemdə isə daha çox əmək pensiyasına diqqət 
yetirilməli və müvafiq əmək pensiyasının ölçüləri sığorta əlamətləri olan yaş həddi, işçinin bütün 
əmək fəaliyyəti dövründə  sığorta ödənişlə
lanmalıdır. Bununla bekləç vurğulanmalıdır ki, pensiya islahatlarını  səmərəli həyata 
keçirilmək üçün ümüdlü nəzarət sistemi də yaradılmalıdır. 
 
127

 
 
Yüklə 5,12 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   25




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə