E. M. Hacizadə


VII FƏSİL  S STRATEGİYASI



Yüklə 5,12 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə16/25
tarix05.05.2017
ölçüsü5,12 Kb.
1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   ...   25

VII FƏSİL 
S STRATEGİYASI 
təş
Mənf
 olan iki qrup amillər müəyyən edir. 
Birbaşa təsir faktorlarına qanunlar, dövlət tənzimləyici təsisatlar, əmək ehtiyatları, təchizatçılar, 
istehlakçılar, rəqiblər dolayı  təsir faktorlarına isə iqtisadi durum, elmi texniki tərəqqi, 
cəmiyyətdə sosial mədəni dəyişikliklər təbii coğrafi və demoqrafik göstəricilər aiddir. 
Biznesin daxili mühitinə  daxili planlaşdırma və idarəetmə prosesində istehsal və satış ilə 
bağlı  şərait təsir edir. Bununla da biznesin daxili və xarici mühit fərqləri yaranır. Belə ki, 
SOSİALLAŞAN BİZNE
 
7.1. Əlve
tləri 
rişli biznes mühitinin adekvat şər
 
Mülkiyyət azadlığı  və bazar subyektinin gerçək müstəqilliyinə  əsaslanaraq iqtisadi, 
kilati, sosial səbəb və tələblərin təsiri qaynaqlanan yüksək risk dəhlizindəni 
keçən  biznes fəaliyyətində başlıca prinsipial cəhət mənfəət götürməkdir. 
ət aspekti başlıca olsa da biznesin məqsəd və  məramının kordinatları 
daha geniş müstəvini  əhatə edir. Bu müstəvini cəmiyyətə lazımı  əmtəə  və 
xidmətlərin təqdim etmək, sahədə  və bazarda qabaqcıl mövqelərə nail olmaq, istehlakçıların 
tələblərini optimal reallaşdırmaq, biznesin inkişafı üçün zəruri vəsait tədarükü qılmaq, öz 
işçilərinə  fəallıq və  səriştə yaratmaq imkanları yaratmaq kimi ümumi prinsipial oriyentirlər 
tamalayır. 
Məşğuliyyət və qayğı kimi ingilis məfhumu  biznes  /business/ kapital formasında dövlət, 
fərdi, korporativ, miqyasında kiçik, orta, iri, həmçinin beynəlxalq və digər subsektorial 
kommersiya funksionallığını  əhatə etdirərək fəaliyyət məqsədini keyfiyyət və  kəmiyyət 
çevrəsində təyin olunmuş zamanla bağlı tapşırıqlara kökləyir. 
Hər bir biznes qrupu öz maraqlarından çıxış edərək müvafiq iqtisadi davranış münasibətləri 
və strategiya əsasında fəaliyyətini tənzimləyir. 
Böyük biznes dövlətin iqtisadi və texniki gücünü nümayiş etdirir. 
Orta biznes daxili iqtisadi konyukturadan asılı olaraq qrupu daxilində rəqabətə istinad edən 
prinsiplər əsasında təşəkkül tapır. 
Kiçik biznes isə əsasən daxili bazara köklənən əmtəə və xidmətləri reallaşdırır. 
Sahibkarlıq potensialı yüksək olan ölkələrdə kiçik və orta biznes aparıcı mövqedə 
dayanaraq iqtisadi inkişafın mühüm təminatçısı rolunda çıxış edir. 
Biznes istehsal, kommersiya və maliyyə tipində növ müxtəlifliyinə görə müvafiq bölgüyə 
məruz qalır: 
 
İstehsal biznesinin siyasi və iqtisadi stabillik şəraitində  və real bazar iqtisadiyyatı 
sferasında məxsusi mövqeyi vardır; 
 
Məramını əmtəə, pul, ticarət mübadilə əməliyyatlarını təşkil edən kommersiya biznesi 
isə ölkə iqtisadiyyatının inkişafında mühüm təminatçısı rolunda çıxış edir. İstehsal 
biznesindən fərqli olaraq kommersiya biznesində mühüm əlamət olaraq nəyi almaq və 
harada yenidən satmaq əhəmiyyət daşayır; 
 
Maliyyə biznesi kommersiya fəaliyyətinin xüsusi növü olaraq mənfəət əldə etmək üçün 
alqı-satqı obyekti kimi spesifik əmtəələr, pul, valyuta, qiymətli kağızlar ticarətini əhatə 
edir. 
Biznes fəaliyyətinin səmərəliliyi onun mühit kompozisiyasının dəyərləndirməsindən keçir. 
Bu baxımdan biznes mühiti həm daxili və həm də xarici mühit əlamətləri üzrə təsnifləşdirilir. 
Biznesin  xarici mühit anlayışı  ətraf mühitin amil və  şərtlərində  əhatə olunaraq, firmanın 
fəaliyyətinə  təsir göstərir və ondan qarşılıqlı reaksiya tələb edərək aşağıdakı xassələrlə 
səciyyələnir: 
o
 
faktorların qarşılıqlı əlaqəsi; 
o
 
mürəkkəblik; 
o
 
dinamiklik; 
o
 
qeyri-müəyyənlik. 
Biznesin xarici mühitinin təsirini - birbaşa və dolayı
 
128

 
 
təşkilati struktur məqsəd və  məramlar, istehsal texnologiyası, insanlar və onların bacarığı, 
tələblər və ixtisas kim
22]. 
Biznesin fəaliyy
şdir. O, adi ticari 
rtimentlərini» və  hətta hərbi biznesidə 
trukturu yuxarıda qeyd olunan üç əsas 
tiqa
Bu mənada risk 
ışdır. Risketmə 
illərində ABŞ-da 
işdir. 
iqtisadi sistemin tələbləri 
əsasın
ini hər bir 
ölkən
inform
müvafiq t
m
xidm
i ilə ədalətin təminatı; 
şsizliyi mülayimləşdirməklə makroekonomik sabitlik və 
əminatı [99, 124, 127]. 
i, biznes fəaliyyətin bazarın son dərəcə azadlığı olduğu  şəraitdə 
belə 
i faktorlar daxili biznesin mühitini təşkil edir [17, 99, 1
ətinin növ müxtəlifliyinin sahəvi məkanı daha geni
əməliyyatlardan başlamış müxtəlif tipik biznes «asso
zündə  əhatə edir. Bununla belə biznes fəaliyyətinin s
ö
is
mət üzərində qurulur. 
Biznes fəaliyyəti risk amilindən xalis formatda «sığortalanmamışdır». 
fenomeni biznes işində ayrıca bir istiqaməti - vençur biznesini formalaşdırm
mənasını ifadələndirən  vençur biznesi  fəaliyyət orbitinə ötən  əsrin 60-cı 
qovuşmuşdur. Növbəti onillikdə onun çevrəsi Avropaya bazarlarını da əhatə etm
Yüksək biznes riskliliyi ilə fərqlənən vençur kapitalı məxsusi sxematik hərəkət strukturuna 
malikdir. Bu sxematik quruluşa görə vençur kapitalisti özəl kompaniya yaradaraq investorlardan 
pul yığımı  təşkilini təmin edir. Sonra isə  cəlbedici biznes layihəsi və onu gerçəkləşdirməyə 
müqabil sahibkar axtarışı aparılır. Müvafiq layihə ekspertizasından sonra investora nizamnamə 
fondu və ya səhmlər paketi müqabilində, bir neçə il müddətinə mübadilə  zəminində  fəaliyyət 
təklif olunur, nəticədə biznes riskini bölüşdürən tərəflər uğur perspektivində  mənfəət sahibinə 
çevrilirlər. Empirik olaraq məhdud zaman kəsiyində yüksək riskli mənfəət üçün hesablanan 
vençur biznesi alim potensialı  və mühəndis istedadını sintez edərək  ən geniş  mənada elmi-
texniki işləmələrin kommersiyalaşmasının sürətləndirilməsi xidmətində bulunur, mürəkkəb 
strukturlu biznes layihələrinin reallaşmasına zəmin yaradır. 
Biznesin mənsub olduğu məxsusi subyektləri vardır və o, ictimai-
da quruluş alaraq insan cəmiyyətinin bütün tarixi formalarında kateqoriya xarakterlidir. 
Biznes subyekti istənilən sövdələşmənin aktiv tərəfidir. O, sövdələşməyə hazırlıq və reallaşma 
prosesində hüquq və  məsuliyyətlərin məcmusu təşkil edir. «Biznes subyekti» term
in normativ-hüquqi sisteminə müvafiq olaraq müxtəlif cür şərh edilə bilər. Lakin bu şərhin 
hamı üçün mumkün ümumi olan cəhətləri vardır. Belə ki, biznes subyekti qismində fiziki və 
hüquqi şəxslər, bələdiyyələr və sair bu kimi təsisatlar çıxış edə, işküzar maraqları rəhbər tutaraq 
müvafiq ərazi qanunverigiliyi şəraitində istənilən kommersiya fəaliyyəti ilə məşğul ola bilərlər. 
İ gü
ş zar münasibətləri ümumi məxrəcə gətirən təşkilati hüquqi formalar məcmu kimi biznes 
infrastrukturu çıxış edir. Biznes infrastrukturu kredit, gömrük sistemi, kommersiya bankları, 
fond, valyuta, əmtəə, xammal, əmək bircalarında vasitəçilik təşkilatlandırılması, qeyri-birca 
vasitəçiliyi, auksionlar, vergi sistemi, sığorta, reklam, auditor, konsaltinq kompaniyaları, 
asiya, agentlikləri və kütləvi informasiya vasitələri, ticarət palataları, fondlar və digər 
əsisatlarla əhatə olunur. 
Məlum olduğu kimi, bazar iqtisadiyyatı rəqabət azadlınqlı sahibkarlıq, korporativ və xüsusi 
mülkiyyət, liberal qiymətlər və başlıca olaraq iqtisadiyyatın idarəedilməsində dövlətin rolunun 
əhdud, lakin effektli nizamlayıcı funksiyasına  əsaslanır. Səmərəli istehsal, keyfiyyətli 
ətlər, çevik idarəetmə strukturu, dayanaqlı maliyyə recimi, optimal kredit siyasəti və digər 
iqtisadi kateqoriyalar mükəmməl bazar funksiyalı iqtisadiyyatın atributları sırasındadır [9, 17]. 
Bazar iqtisadiyyatının müxtəlif imkanları  səviyyəsində dövlət biznes fəaliyyətinin 
inkişafına fiskal, maliyyə-kredit siyasəti ilə üç istiqamətdə yardımçı olur: 
A.
 
Rəqabəti dəstəkləməklə səmərəliliyin artırılması; 
 
B. Vergi sistemi və bölgü prinsip
bitləşdirmək, i
C.
 
İnflyasiyanı sa
ın t
iqtisadi artım
Tarixi təcürbə göstərir k
dövlət dəstəyinə ehtiyaclıdır. Bu ehtiyaclar təkcə normativ-huquqi sferanı  əhatə etmir. 
Dövlətin dəstəyi dünya bazarında çıxışda da özünü göstərir.  Ən nəhəg biznes layihələri dövlət 
dəstəyi olmadan kerçəkləşməsi çətindir. Dövlətin maraqları olmadığı yerdə biznes fəaliyyəti heç 
bir səmərə verməz. 
7.2. Sahibkarliq fəaliyyətinin prinsipal tələbləri 
 
 
129

 
 
Biznes strategiyası haqqında mülahizələrə vargən sahibkar fəaliyyətin təşkilati missiyasının 
da təhili önə çəkilməlidir. Vurğulanmalıdır ki, «biznes» və «sahibkarlıq» anlayışları sıx əlaqəli 
olsalr
ya sövdələşmələri də istisna olunmur. 
lü müasir 
bazar
q isə «sahibkar» ilk dəfə XVIII əsrin 
əvvəl
əxsusi şərh vermişdir. Onun hesabınca sahibkar kimi ayrıca 
insan
ar, hünərlə yox bəxtlə 
atlarında müasirlik qazanmışdır. 

linə arxalanmasını tövsiyə etmişdir. Alimin 
qənaə
ura nail ola bilməzlər. 
tisadiyyatın həm dövlət və həm də özəl 
ktorunda reallaşır.  Dövlət sahibkarlığının  və biznesinin əsasını geniş  mənada informasiya, 
 da fərqləndirici cəhətlərə malikdirlər. Belə ki, kommersiya fəaliyyəti kimi biznes 
sahibkarlığa nisbətdə daha geniş mahiyyət daşıyır. Məxsusi struktura malik sahibkarlıqdan 
əhatəli olaraq biznesin subyektini qeyri-sahibkarlıq təşkilatları  və  təsisatları da ehtiva edir. Bu 
xüsusda epizodik kommersi
Sahibkar çox geiş  həlqədə «biznes» sözünün paronimi olan «biznesmen» anlayışında da 
tətbiqini tapır. Bazar iqtisadiyyatı şəraitində formal surətdə mülkiyyətçi olaraq biznesmen və ya 
sahibkar öz kapitalını artırmaqla yanaşı, eyni zamanda mənsub olduğu ölkənin də milli sərvətini 
yüksəldən fəaliyyətə qatışır. Azadlığın, riskin və imkanların məhz bu tərzdə  təşəkkü
 iqtisadiyyatında işgüzarlıq ruhunun qorunması ilə müşaiyət olunaraq insanların maddi 
rifah yaxşılaşmasına ən geniş imkanlar açır. 
Biznes və sahibkarlıq nəzəri, praktiki və etimoloci kökləri bəşər sivilizasiyasının 
dərinliklərinə gedir çıxır. Əmtəə-pul, ticari münasibətlərinin erkən yaranışları əsaslı olaraq məhz 
biznes işi və sahibkarlıq fəaliyyəti zəminində qurulmuşdur. Böyük təkəmül dövrü keçmiş bu 
oxşar proseslər iqtisadi fikir tarixinin yetkinləşən orta əsrlər zamanında özünün sistemli 
formalaşma mərhələsinə qədəm qoymuşdur. 
İlk dəfə iqtisadi ədəbiyyatlarda  «sahibkar» anlayışına 1723-cü ildə Parisdə kommersiya 
lüğətində rast gəlinmişdir. Bu lüğətdə «sahibkar» istehsal və ya tikinti üçün öhdəlik götürmüş 
insan obrazı mahiyyətində göstərilmişdir. Elmi termin olara
lərində ingilis iqtisadçısı, demoqraf və bankir Riçard Kantilonun /1680-1734/ əsərlərində 
işlənmişdir. R.Kantilon hesab edirdi ki, bazarda tələb və təklif arasında fərqlilik ayrı-ayrı bazar 
subyektlərinə əmtəələrin ucuz alınıb baha satılması üçün imkanlar açır. Məhz bu subyektləri o, 
fransız dilindəki «vasitəçi» sözünü ifadələndirilən sahibkar adlandırmışdır. R.Kantilon diqqət 
yetirmişdi ki, belə insanlar tədavül və istehsal sferasında fəaliyyət göstərirlər və burada onların 
istehsal vasitələri üzərində mülkiyyətçi olması mütləq deyildir [127]. 
A.Smit tədqiqatlarında sahibkarı  fəaliyyətində  gəlir  əldə etmək istəyən müəsissə 
mülkiyyətçisi kimi göstərirdi [127]. 
C.Sey sahibkar fuksionallığını istehsal şərtlərinin kombinasiyalı uzlaşmasının təşkil ilə 
bağlayırdı[127]. 
A.Marşal və onun davamçıları isə sahibkarın təşkilatı funksiyalarına daha çox diqqət 
yetirərək hesab edirdilər ki, müvafiq niyyəti arzu edən hər bir kəs sahibkar ola bilər. Bunun üçün 
yalnız xüsusi sahibkarlıq bacarığına malikliklik yetərlidir [88]. 
Sahibkarlığa Y.Şumpeter də m
la yanaşı, həm də müxtəlif şəxslər qrupu da çıxış edə bilər. Burada şərt deyildir ki, sahibkar 
mütləq istehsal şəraitinin mülkiyyətçisi olsun [127]. 
Sahibkarlara neqativ münasibəti ilə  fərqlənən C.Keynizin fikrincə insanların «pozitiv 
fəallıqı» riyazi hesablamadan deyil, daha çox özüyaranışlı optimizdən asılıdır. Burada iqtisadi 
qərarlar intiutiv olaraq qəbul edilir [11]. 
Sahibkar fəaliyyətinin daha çox bəxtə, uğura istinad etməsi dahi Azərbaycan şairi Nizami 
Gəncəvinin əsərlərində əksini tapmışdır. «Bu cinayət mənə çox eyləyir k
qazanılır var» [27, səh. 32]. 
Biznes və sahibkarlıqla bağlı tədqiqatlar P.Drakerin tətqiq
O, biznes menecmentdə situasion yanaşmanın  əsaslarını formalaşdırmış, düzgün idarəetmə 
rarlarının verilməsində mövcud vəziyyətin təhli
tincə müasir industrial cəmiyyətin inkişafı biznes və sahibkarlığın yüksəlişi ilə bağlıdır 
[124]. 
Müasir bazar iqtisadiyyatının tələbləri belədir ki, sahibkarlar öz fəaliyyətlərini dəqiq və 
səmərəli planlaşdırmadan, müvafiq informasiyalar akumlyasiya etmədən, marketoloci tədqiqatlar 
aparmadan stabil uğ
İqtisadi aktivlilin xüsusi forması kimi sahibkarlıq iq
se
 
130

 
 
intell
zdlu işçilər çıxış edir. Onlar sahibkarlıq prosesinin 
subye
dan heç bir texnologiya faydalı  və heç bir tapşırıq 
yerin
karlıq fəaliyyəti yüksək 
qiym
 
biznes strategiyası 
 
 da adlanan biznes strategiya altı 
eleme
ektual əmək məhsulları, qiymətli kağızlar, pul resursları, istehsal vasitələri üzərində dövlət 
mülkiyyəti təşkil edir. Dövlət sahibkarlığı dövlət və  bələdiyyələ orqanları  tərəfindən onların 
əmlakı  əsasında təsis olunan müəssisələri əhatə edir. Belə müəsissələrin xarakterik xüsusiyyəti 
ondan ibarətdir ki, onlar yalnız tabeçiliyində olan əmlakla öhdəlidirlər. 
Özəl sahibkarlıq isə iqtisadi fəallığın özəl əmlak əsasında qeydiyyatdan keçmiş fərdi əmək 
fəaliyyəti formasından ibarətdir. 
Yetərli fərq xüsusiyyətlərinə malik olsalar da dövlət və özəl sahibkarlıq bir sıra prinsip və 
əlamətlərinə görə ortaq oxşarlıqları bölüşürlər. Bununla belə  hər iki situasiyada dövlət 
sahibkarlığqla qarşılıqlı rabitədədir. O, konyektur düzümdən asılı olaraq sahibkarlıq prosesinə 
maneçilik köstərər, prosesdə müşahidəçi qismində çıxış edər və ya işə təkan vermə ilə müxtəlif 
cür təsirlərə qatıla bilər. 
Sahibkarlığın ideya reallaşmasında mu
ktlər qrupuna aid olaraq məqsədlər reallaşmasının səmərəliliyini və keyfiyyətini təmin 
edirlər. Məlumdur ki, hər bir iqtisadi subyekt öz maraqları çevrəsindən çıxış edir. Sahibkar və 
muzdlu işçinin də kommersiya fəaliyyətində planları üst-üstə düşməlidir. Lakin burada fərqli 
anlar da istisna deyildir. Belə  vəziyyətdə isə kompromis variantlar axtarışına təşəbbüs olunur. 
Ümumiyyətlə isə kollektiv əməkdaşlıq olma
ə yetirilmiş sayıla bilməz. Sahibkar qarşıya qoyulan məqsədləri iasanlar vasitəsi ilə 
reallaşdırır və buna görə dənsanlar uğurun mərkəzi amilini təşkil edirlər. 
   Real  bazar  ölkələrinin təcrübəsi göstərir ki, iqtisadi dirçəliş, investisiyon axın, texnoloji 
tərəqqi, yeni yaranışlar sahibkarlıq potensialının qüdrətindən qaynaqlanır. Əmək, kapital, torpaq, 
bilik kimi iqtisadi resurslar sahibkarlığın unikal mahiyyətində dayanan təşəbbüskarlıq, risk və 
səriştəyə  rəğmən, bazar mexanizmi toplumunda maksimal səmərəli istifadəsini taparaq iqtisadi 
artımı  təmin edir. Sahibkarlığı  hərtərəfli təqdir edən iqtisadi kurs dövlət xərclərinin, onun 
tənzimləyici yükünün azalması xidmətində bulunur. Məhz buna görə  də stasionar sosial 
təminatlılıq  əldə etmiş  məmləkətlərdə biznes işi və sahib
ətləndirilərək daim dövlət tərəfindən stimullaşdırılır. 
 
7.3. Yeniləşən 
Biznes işləmə  və reallaşma kontekstində  fəaliyyət istiqamətini müvafiq strategiyanın 
qurulmasından qaynaqlandırır. Çox zaman rəqabət strategiyası
nt və ya istiqamət  əsasında təyin olunur. Onlardan dördü istənilən biznes növünə  tətbiq 
olunandır. Digər ikisi isə bir neçə biznes vahidinə malik təşkilatda icrasını tapır: 
I.
 
Biznesini rəqabət aparacağı  əmtəə bazarı.  Əmtəə bazarı müvafiq biznes sferası ilə 
nfiliktlərlə  və  şaquli inteqrasiyanın səviyyəsi ilə  təyin 
ənaətin əldə olunmasına imkanlar açır. 
uzlaşır. Biznes sferası kompaniyanın planlaşdırdığı təklif və istehsalından imtina etdiyi 
əmtəələrlə, səy göstərdiyi və ya xidmət etmək istəmədiyi bazarlarla, mübarizə aparacağı 
rəqiblərlə, yayınmaq istədiyi ko
olunur. Bəzən biznes sferasının nisbi mühüm qərarı yayınmaq istdəyiyi  əmtəə  və 
seqmentlər seçiminə müqabil olur. Belə seçim ona resursların digər bazarlarda 
rəqabətində zəruri q
II.
 
İnvestisiyaların səviyyəsi. Burada aşağıdakı  məqsədyönlü variant və yanaşmalar 
konsepsiyalaşdırılır: 
 
əmtəə bazarına çıxış; 
 
əldə edilmiş mövqelərin möhkəmlənməsinə yönələn investisiyalaşma; 
 
 
biznesin divestisiya /satış/ və  ləğvetmədən mümkün maksimal aktivlər həcminin 
qaytarılması. 
III.
 
Seçilmiş  əmtəə bazarında 
investisiyaları minimumlaşdırmaqla biznesin istismarı; 
rəqabət üçün zəruri olan funksional strategiya. 
Rəqabətin konkret üsulu adətən bir və ya bir neçə funksional strategiyalarla 
xarakterizə olunur: 
 
131

 
 
 
əmtəə strategiyası; 
 
kommunikativ strategiya; 
 
qiymət strategiyası; 
 
bölgü strategiyası; 
 
istehsal strategiyası; 
 
informasiya strategiyası; 
 
seqmentləşmə strategiyası; 
 
qlobal strategiya; 
 
internet. 
IV.
 
Biznes strategiyanın strateci aktivləri və kompetensiyalarına əsaslanan dayanaqlı 
rəqabət üstünlüyünün təyinatı. Strateci kompetensiya biznes vahidlərinin mümkün 
güclü olduğu istiqamətlərdə strateci əhəmiyyətlidir.  Strateci aktivlər isə öz 
parametrləri ilə rəqibləri analoci resurslarında üstün resurslrı ehtiva edir. 
V.
 
Resursların biznes vahidlər arasında bölgüsü. Firmadaxili strukturlarda resursların 
mütəşəkkil bölgüsü hətt a kiçik ölçülü biznesin strateci planında da əhəməiyyətli 
mövqedə dayanır. 
VI.
 
Kompaniyalar arası sinerqetik effektlərin mövcudluğu. Bir neçə biznes növü üzrə 
optimal fəaliyyətin sinerqetik səmərəsinə əsaslanır. 
Biznesin strateci istiqamətlərinin təyinatı biznes strategiyasının mühüm səciyyəvi 
Differensasiya strategiyasına görə istehlakçılar üçün firmanın  əmtəə  təklifi rəqiblərin 
üvafiq təklifindən özünün dəyərlər və effektivlik diapozonu ilə fərqlənməlidir. 
ə xidmətin hər hansı bir mühüm elementində 
ayanaqlı rəqabət üstünlüyünə nail olmanı təxmin edir. 
va edir. Burada 
dayanaql
etdirir. 
biznes 
irsə. Onda onlar üçünuüğun 
qovu
əsi və  tətbiqinin kordinasiyasını  təminatlı edir. Ölçü amili 
avtonom
nı  əhəmiyyətli edir. Geniş  həcmlilik avtonom səviyyəyə 
m
 danılmazdır. 
onun
r edən amillərin məcmusudur. Bir sənət kimi, marketinq istehlakçıya 
yüks
kanalı
inform
yəti müstəsnadır. Marketinqdə informasiya sistemi, təşkilatın 
xüsusiyyətləri sırasındadır. Qəbul olunmuş konsepsiyaya görə biznesin aşağıdakı prioritet 
strateci istiqamətləri müəyyən edilir: 
 
innovasiya; 
 
qloballıq; 
 
sahibkarlıq; 
 
qabaqcıl informasiya və istehsal texnologiyalarının istifadəsi. 
Biznesin konsepsiyasında diferensasiya və kiçik xərclər strategiya tipləri  əhəmiyyətli 
istiqamətlərdən hesab edilir. 
m
Kiçik xərclər strategiyası  əmtəənin v
d
Biznes  əksər strateci istiqamətləri diferensasiya və kiçik xərclər strategiyaları  və ya da 
onların sintezi əsasında qurulur. Bununla belə biznes strategiyasının tipologiyasında fokslaşma 
/fokusu tapmaq/, qabaqlamış manevr və sinerqik tipləp daha qabarıq səciyyəli hesab olunurlar. 
Fokuslaşma strategiyası  təşkilati fəaliyyətin miqyas məhdudluğunun ehti
firma fəaliyyətini dar assortimentli və ya böyük olmayan alıcılar qrupuna istiqamətləndirir. 
Qabaqlamış manevr strategiyasında kompaniya ilkin tipik məhsul və xidmətlər yaradaraq 
ı rəqabət üstünlüyü əldə edir və özünün biznes sferasında pionerə çevirir. 
Sinerqizm  strategiyası firmadaxili vahidlərlə optimal və davamlı rabitə yaratmanı  əks 
Biznes aqreqasiyasının səviyyəsi həm də  oxşarlıq   ölçü amillərindən asılıdır.  Əgər iki 
əhəmiyyətli oxşarlıqla istehsal və bölgü sferasında səciyyələn
gəlməməyə yol verməmək mühüm fəaliyyət məsələsinə çevrilir. Onların bir biznes vahidində 
şması strategiyanın işlənm
 fəaliyyətin funksionallığı
iqyasına təyinat verir [38, 99]. 
Biznes fəaliyyətinin planlaşdırılmasında marketinqin əhəmiyyəti
Marketinq menecmentin yaradıcılıq funksiyası olmaqla firma xaricində yaranan meyllərin, 
 istehsal tələblərinə təsi
ək tələbli əmtəə və xidmətlərin təklifini verməklə, qiymətin düzgün təyin olunmasını, satış 
nı seçmək və reklamı  təşkil etməni gerçəkləşdirir. Marketinq tədqiqatlarında isə 
asiya təminatlılığının əhəmiy
 
132

 
 
inteqrasiy
asiyaların qəbulu işlənməsi və qərar üçün menecerlərə 
ötrülməsini 
Bi
kanın da xüsusi yeri vardır. Material təminatının bütün 
sferasını
istehlakçıya çatdırma və sair əhatə edən  loqistik  təlim, 
nəqliyyat, t
formasiyaların işlənməsi sahəsində planlaşdırılmanın 
tərkib hiss
qistik zəncir, loqistik əməliyyat, informasiya axını 
loqistikan
]. 

əliyyatının həyata keçirilməsində biznesmen əvvəlcədən 
düşünülm
ı hazırlamalıdır. Biznesmenin hazırladığı  əməliyyat proqramı 
b
resursund
heç bi
deyil. 
edir. Keyfiyy
etməy
ın inkişaf strategiyasının  şərtləndirən daimi bir sənəd olaraq 
m
təkmill
asını təmin edən müxtəlif inform
əhate edir [59, 72]. 
znesin planlaşdırılmasında loqisti
 - qablaşdırma, hazır məhsul, 
əchizat, ehtiyatlara nəzarət in
əsini təşkil edir. Loqistik xərclər, lo
ın əsas tədqiqat obyektlərindəndir [100
r hansı konkret bir biznes əm
üş  hərəkət proqram
iznes-planda ehtiva olunur. Yalnız real və ümüdlü, bütün mümkün xərcləri və  nəticələri vaxt 
a əhatə edərək yaradılan biznes-plan həmən işin başlanmasına zəmindir. Biznes-plansız 
r partnyor, kompanyon, sponsor tapmaq və həmçinin müvəffəqiyyət əldə etmək mümkün 
Bazar iqtisadiyyatında biznes plan sahibkarlığın bütün sferalarında işçi alət rolunda çıxış 
ət və  əhəmiyyətli tərtib olunmuş biznes-plan firmaya bazarda yeni mövqelər fəth 
ə imkanlar açır. O, firman
üvafiq korrektələrə  məruz qalarır, sistematik təzələnərək, bazar konyekturasına müqabil 
əşərək manevriliyini artırır. 
Biznes-plan aşağıdakı məsələlərin həllini reallaşdırır: 
 
133

 
 
 
firmanın inkişaf strategiyasının iqtisadi məqsədyönlüyünü əsaslandırır; 
 
fəaliyyətin maliyyə nəticəliyinin cəbri hesabını formalaşdırır; 
septual sənədi olaraq mühüm birləşdirici 
keyfi
 modernizasiya və rekonstruksiya dövründə firmanın inkişafı üçün yeni mərhələ açılır. 
Görü
stehsalını modernləşdirir.  Əgər belə proses baş vermirsə 
fəaliy
və iflasa düçar olur. 
Biznes aşağıdakı tsikli mərhələləri təşkil edir. 
 
işgüzar tsikl; 
 
məhsulun həyatı tsikli; 
 
biznes növünün həyatı tsikli; 
 
firmanın həyatı tsikli; 
İşgüzar tsikl - biznesin bir sıra davamlı  vəziyyətlərini  əhatə edir. Buraya bazarın 
öyrənilməsi, məhsul istehsalı  və satışı daxildir. Firmanın təşkilatı strukturunun formalaşması 
onun  ştatının komplektləşdirilməsi özü bir sıra funksional mərhələləri  əhatə edir. Tsiklin 
davamiyyəti onun mərhələlərini dövriyyəsi ilə uzlaşır. Hər bir tsiklin gerçəkləşməsi təyin 
olunmuş mənfəətlə nəticələnir. 
Məhsulun həyatı tsikli - geniş yayılmış model kimi işgüzar aktivliyin sonrakı mərhələsini 
əhatə edir. Bu tsik özü-özlüyündə aşağıdakı dörd mərhələdən ibarətdir: 
 
bazara tətbiq olunma mərhələsi; 
 
artım mərhələsi; 
 
yetkinlik mərhələsi; 
 
enmə mərhələsi; 
Bütün bu mərhələlər qrafik illüstrasiyalarda şişuclu prabolik əyri təsəvvürü verir. 
Biznesin həyatı tsiklinin növləri beş mərhələdən ibarətdir. 
 
başlanğıc mərhələ; 
 
genişlənmə və artım mərhələsi; 
 
optimal fəaliyyət mərhələsi; 
 
işgüzar əməliyyatlərın məhdudlaşması mərhələləri; 
 
biznes növünün dəyişməsi; 
Biznes növünün dəyişilməsi, yeni fəaliyyət növünə keçidi digər başlanğıc mərhələni ifadə 
edir. Burada diversifikasiya, fəaliyyətin ixtisaslaşması, biznesin coğrafiyasının dəyişkənliyi, 
onun transformasiya və modernizasiyası variantları nəzərdən keçirilir. 
Təşkilatın həyatı tsikli də dörd mərhələdən keçir: 
 
yaranış; 
 
artım; 
 
yetkinlik; 
 
eniş. 
Təşkilatın fəaliyyəti həyatı tsiklin ayrı-ayrı  mərhələlərində  dəyişkənliyə  uğrayır. Burada 
fiziki aşınma ilə yanaşı  mənəvi aşınma da özünü göstərir.  Əgər firma həyatı tsiklin ayrı-ayrı 
 
strateqiyaya uyğun olaraq maliyyə mənbəyini təyin edir; 
 
planı müvəffəq reallaşdırmaq imkanlı kadr seçimi gerçəkləşdirir. 
Burada hər bir məsələ digəri ilə qarşılıqlı asılılıq və rabitədədir. Məhz biznes-plan vasitəsi 
ilə kapital artımını qaynaqlandırmaq mümkündür. O, biznes sövdələşmələrinin  əsas protokol 
predmeti, partnyorlarla iş birliyi qurmanın kon
yyətdə çıxış edir. Buna görə də o, yalnız firmadaxili sənəd kimi qəbul olunmur. O, həm də 
investorların cəlb olunmasının mühüm stimullaşdırıcısı kimi də əhəmiyyətni nümayiş etdirir [99, 
122]. 
İstənilən firmanın həyatı canlı orqanizmi xatırladır. Özünün mövcudluğu dövründə bu 
orqanizm yaranır, erkən, kamillik, və həyatı qeyb etmə zamanlarını yaşayır. Köklü dəyişikliklər 
zamanı
ndüyü kimi, firmanın fəaliyyəti təyin olunmuş tsiklindən ibarətdir. Bu həyat daxili və xarici 
mühitin dəyişənlikləri ilə şərtlidir. Hadisələrin sürətli inkişafı dəyişkənlik tempi nə qədər güclü 
olursa, həyatı tsiklin və onun ayrı-ayrı  mərhələlərinin davamiyyəti də o, qədər gödək olur. 
Aydındır ki, hər bir mərhələ özünün strategiya və taktikasını hasil edir. Hər bir təşkilat dövrü 
olaraq bazar tələblərinə uyğun i
yətin səmərəliliyi aşağı düşür, firma tənəzzülə uğrayır 
 
134

 
 
mərhələrinin tələblərinə reaksiya vermirsə, bu zaman ressesiya prosesi başlayır və o, iflasa 
yətinin dayandırılması 
 şansı  və  cəhdləri müşayiət 
əkləşdirilir [53, 99, 
113]. 
ətinin də sosializasiyası ilə eyni ahəngdə  tərəqqi edir. Biznes sosiallaşan bazar 
iqtisa
an latın mənşəli anlam kimi «kürt düşmək» 
m
kin iqtisadi sferada kommersial fəaliyyət - 
biznes m
tor əski interpretasiyasını  dəyişərək 
sahibkarl
dən xüsusi tədbir və xidmətlər 
kom
nal keyfiyyət donu alır. 
 fəaliyyətini gerçəkləşdirmək istədikdə  Bİ-lər onlara lazimi 
inform
i həllini tapmış, müasir 
t
an yeni, təkmil məmulatlar istehsalı və xidmətlər 
qoyulu
idmətindən innavasiya formatlı ideyalara əsaslanan kommersiya 
layih
sində, təcrübi və seriyalı istehsal tsiklinin təşkilində istifadə 
olunur. 
ışdır. Bu 
məka
 qalmış otaqlarda özlərinin Bİ 
ox
yaratmışlar. Müvafiq təcrübədən qaynalanaraq artıq dünya 
t
ci ildə 70, 1992-ci ildə isə 470 Bİ-lər fəaliyyət 
göst
ın beş il ərzində qlobal kontekstdə Bİ-lərin sayının 5-
6 m
 Bİ-lər şəbəkəsi genişlənərək 
ə
tməkdədir. AB ölkələrində  Bİ-ləri «İnnovasiya və 
sahib
yin əsas prinsiplərindədir. 
araq elm-təhsil müəssisləri ilə industrial 
potensiall
ərin inteqrasiyası  və müvafiq mobil infrastrukturun formalaşdırılması 
m
ələrdə  ənənəvi iqtisadiyyat sahələrinin bərpasını, elmi nəticələri 
komm
afiq pilot qurumlarının yaradılmasını, staqnasiya keçən müəssisələrin 
sanasiyas
i nəzərdə tutur [99, 127]. 
yaxınlaşır. Biznesdə iflas nadir hadisə deyildir. O, heç də sahibkar fəaliy
və  təşkilatın ləğvi ilə sonunclanmır. Sahibkarı müəssisəni qorumaq
edir. Bu zaman böhranlı vəziyyətdən çıxış üçün müvafiq plan hazırlanıb gerç
İnkişaf tapan hər hansı bir biznes fəaliyyəti öz strategiyasını daim təkmilləşdirməyə 
məhkumdur. Proses isə biznes strtegiyasının kommersiya paradıqmasını təbəllüdatlara uğradaraq 
daha çox sosial xarakter alma ilə müşayiət olunur. Əslində bazarın özünün soçsiallaşması biznes 
fəaliyyətini sosial atributlarla təchizini tələb edir. İqtisadiyyatın sosiallaşması biznes 
fəaliyy
diyyatının əsas generasiya mənbələrindən birinə çevrilir. 
 
 
7.4. Biznes diversifikasiyasi və genişlənən inkubasiya prosesləri 
 
ETT-nin artan surəti, genişlənən innavasiya nailiyyətləri müasir zamanda biznesin 
diversifikasiyasında, yeni biznes texnologiyalarının inkişafında da əks olunmaqdadır. Bu sırada 
mütərəqqi iqtisadi-texnoloji mexanizm kimi Biznes İnkubatorları adlanan təsisatlara əhəmiyyətli 
yer ayrılır. 
İnkubasiya /inkubator/ quşlar fəsiləsinə aid ol
ənasını ifadələndirir. La
əfhumu sintezində inkuba
ığın davamlı inkişafına yardım e
pleksi formatında yeni institusio
Biznes  İnkubatorları - /Bİ/ ön təyinatda fəaliyyət başlanğıcında 
çətinliklər çəkən kiçik sahibkarlığa ilkin dəstək olaraq icarə  əsasında 
kommunikasiya vasitələri, kompüter, ofis texnikası, inventarlar, iş  və istehsal otaqlarını 
konturagentin sərəncamına vermək missiyasını yerinə yetirir. Sahibkarlar, alim və ixtiraçılar öz 
ideyaları  əsasında kommersiya
asiya, incirinq və konsaltinq xidməti göstərirlər. 
Bir qayda olaraq Bİ-lər bazarda potensial tələbli, məlum texnik
exnoloji proseslər və nou-xaular əsasında qurul
şunu əhatə edir. Onların x
ələrinin ilkin və riskli mərhələ
Beynəlxalq praktikada Bİ-lər ilk olaraq 1959-cu ildə ABŞ-da görünməyə başlanm
nda fəaliyyətini dayandırmış fabrikdə  işsiz insanlar boş
şarlı ilk kiçik müəssisələrini 
əsərrüfatında məhdud çevrədə olsa da, 1985-
ərmişdir. Statistik proqnozlara görə yax
in civarını aşacağı gözlənilir. Müasir dövrdə Avropa qitəsində
həmiyyətli coğrafi bir dairəni  əhatə e
karlıq mərkəzləri» /Centro de Emperesas and Innavacon - CEI və ya Business and 
Innavacon Centre - BIC/ adlandırırlar. Belə  şəbəkəli mərkəzlərin yaranışı AB-nin kiçik biznes 
formatında iqtisadi artımı və xüsusən də regional inkişafı sürətləndirmə
Bİ-lər konsepsiyası regional spektrdə başlıca ol
ı  şirkətlərin d
əqsədi daşıyaraq bölg
ersiyalaşdıran müv
ının təşkiln
İşgüzar fəaliyyətin mikro mühitini, erqonomikasını dolğunlaşdıraraq Bİ-lərin yardımı ilə 
müəssisənin funksional sferası inkişaf edir, dinamikləşdirərək genişlənir, diversifikasiyaya 
 
135

 
 
məruz qalır.  İqtisadi keyfiyyət yükünün kütləsinə baxmayaraq müasir zamandakı say 
məhdudiyyəti fərqliliyi Bİ-lərin iqtisadiyyatın inkişafına  əsaslı makro təsir göstərməsini 
imkansız edir. Lakin bu reallıq onun da keçici-dəbli yeni biznes aksessuarları sırasında qatıldığı 
düşüncəsinə  gətirmir. Beynəlxalq təcrübə informasiyaları  bəyan edir ki, Bİ-lərin texnoloji 
stilistik keyfiyyəti geniş arealda, dəstəkli tətbiqini tapdıqda davamlı regional sosial-iqtisadi 
artıml
Hər bir strategiya olduğu kimi Bİ-lər də  fəaliyyəti zaman parametrləri çərçivəsində 
əhdudlaşır. Burada müəssisələrin təşəkkülü üçün orta göstəricidə 2 ildən 4 ilədək vaxt resursu 
ya ştat düzümü 3-4 
məkdaşla əhatə olunur. Struktur özəllikdə Bİ-lər orları təsnifatı aşağıdakıları əhatə edir: 
qadınlar, milli azlıqlara xidmət göstərənlər; 
əhsullar istehsalına 
natlı  və konsaltinq 
 reytinq göstəricisi 
lk dövriyyədə Bİ-ləri 
dir ki, Bİ-lər nizamnamə fondu, təsisat 
inves
ı şərtlərlə rəğmən torpaq sahələri, maşın və avadanlıqlar, bina və tikililər və digər zəruri 
bizne
bilər. 
rrüfatının möhkənləndirən potensiala çıxış etmək, 
innav
a müşayiət olunur. 
Məxsusi xüsusiyyətlər kontekstində texnopark, sənaye  şəhərciyi, azad iqtisadi zona kimi 
biznes formaları Bİ-lər sferasının varyasiyalarını təşkil edirlər. Sahibkarlığın texnoloji növlərin 
yaradılması, kiçik biznes sferasının genişləndirilməsi və diversifikasiyası, rəqabətədavamlı 
istehsalın və xidmətin qurulması, yeni iş yerlərinin yaradılması  Bİ-lər strategiyasının 
leytmotivini təşkil edir. 
m
ayrılır. Bİ-lərin spesifik işçi heyəti də azsaylıdır və adətən tipik konfiqurasi
ə
 
sosial funksiyanı yerinə yetirərək spesifik məntəqə probleminin həllində müvafiq 
kommersiya layihəsini reallaşdıran yerli təşəbbüs cəmiyyətləri; 
 
bazara müqavimətdə özlərinin zəifliyi ilə xarakterik olan xüsusi qruplara: gənclər, 
 
kommersiya layihələri üzrə icarəni təmin edənlər; 
 
innavasiya texnologiyalarının yaranışına və yeni obrazlı  m
dəstək olanlar; 
 
bütün adi xidmətlərlə yanaşı, xüsusi olaraq informasiya təmi
xidməti göstən virtual Bİ-lər. 
Müəssisələrin formalaşması  və inkişafını  hədəf seçən Bİ-lərin
buraxılmış firmaların sayı və yeni iş yerlərin açılışı ilə xarakterizə olunur. İ
yerli orqanların, sənaye korporasiyalarının, müxtəlif fondların vəsaitləri hesabına fəaliyyət 
göstərir və sonradan icarə haqları müqabilində öz müstəqilliyinə təminatçı olurlar [50, 74]. 
İqtisadi kömək, informasiya yardımı funksiyalarını yerinə yetirən Bİ-lər özləri də kömək və 
yardımlarsız keçinə bilməzlər. Təcrübi reallıqlar belə
tisiyası  qısamüddətli rentabelliyi formalaşdırmaq gücündə deyildir. Buna görə  də ilk 
dövriyyədə Bİ-lər elm, təhsil müəssisələri, icmalar, korporasiyalar və müxtəlif fondların dəstəyi 
ilə fəaliyyət cığırı açaraq geniş prospektə çıxış edirlər. Güvənc rolunda isə məxsusi əhəmiyyətli 
funksiyanı dövlət və  bələdiyyə orqanları  həyata keçirirlər. Məhz onların yardımları  əsasında 
imtiyazl
s sahibkar fəaliyyət atributlarının alınması reallığa çevrilir. Sahibkarlığın mətinləşən 
sonrakı mərhələsində xidmət və icarə haqqları, pay köçürmələri, biznes inkubasiyasından çıxaraq 
uğur qazanmış müəssisələrin mənfəətləri Bİ-lərin fəaliyyət davamlılığını  təmin edir. Təcrübə 
göstərir fəaliyyət uğuru qazanmış Bİ-lər təsisat prezentasiyasından yalnız orta hesabla 5-6 illik 
müddət ötdükdən sonra müsbət saldolu balansı formalaşdıra bilirlər. 
Bİ-lərin fəaliyyəti müvafiq nomativ-hüquqi aktlara istinad edərək formalaşmış  ənənəvi 
müqavilə  şərtləri ilə uzlaşdırılır. Bu cəhət Bİ-lərin yaradılmasının xüsusi texniki-iqtisadi 
əsaslandırma tələbli olması, bahalı  və mürəkkəb layihə quruluşuna və digər bu kimi spesifik 
şərtlərə malikliyi ilə izah edilir. İnkubasiyaya giriş və çıxış müddəti bir qayda olaraq 1 ildən 3 
ilədək müəyyənləşdirilir və bu dövr tərəflərin razılığı əsasında daha geniş diapazonda təyin oluna 
Biznes inkubasiyası ehtiyaclı müəssisələrin də partnyorluq münasibətləri qurmasının 
müvafiq standart və normativləri mövcuddur. Buraya namizədin sahibkarlıq bacarığı  və 
ciddiyyəti, əməkdaşlıq etmək əzmi, əsaslandırılmış biznes-plana malikliyi başlıca şərtlərdəndir. 
Bununla belə, novatorluq göstərərək bölgə təsə
asiyalı ideyalar daşıyıcısı olmaq, mövcud fiksal tələbləri yerinə yetirmək, ekoloji normalara 
riayətdə bulunmaq və azı 5 nəfərlik iş yerinin açılışına təminat vermək də mühüm şərtlər 
 
136

 
 
sırasında hesaba alınır. 
Müasir məqamda kiçik biznes əyani olaraq nəhəng bizneslə müqayisədə özünün 
üstünlüyünü nümayiş etdirir. Mütərəqqi və mükəmməl regional inteqrasiya əldə etmiş ölkələr 
sosiallaşan iqtisadiyyat quruculuğunu yetərli hissəsini məhz kiçik sahibkarlığın tərəqqisi ilə 
əlaqələndirirlər. Bu əlaqəliyin empirik kökləri vardır. Belə ki, son onilliklərdə Avroatlantik 
məkanda iqtisadi yüksəlişin mühüm hissəsini və başlıca olaraq 80% yeni iş yerlərinin açılışını 
mikro
ılması  və  məşğulluğun təminatına nailolma təşkil edir. Praqmatizmə 
köklə
əsinə 

meyl art
nmaqdadır. MDB 

edirlər
nin İnkişaf Proqramı  çərçivəsində 
Özb
edilən layihədə kiçik və orta 
sahibkarl
tutur. 
udiyyətlərə baxmayaraq Bİ-lər konsepsiyası ilə bağlı  fəaliyyət 

 
ehsal 
poten
k, icarə, vizit, əmək recimi və digər bu kimi normativ-hüquqi oriyentasiyalı güzəştlər 
şərait
sektor təmin etmişdir. Böyük Britaniyada kiçik biznes firmaları krallığın bütün 
şirkətlərinin 95%-ni təşkil edərək məşğul əhalinin 
1
/

hissəsini özündə cəmləşdirir. Analoci tutum 
Fransa, Almaniya, Belçikada və digər AB ölkələrində də yüksək həcmə malikdir. Kiçik bizneslə 
bağlı bu dövlətlərdə aparılan siyasətin ana xəttinin sahibkarlıq mədəniyyətinin kütləviləşməsi ilə 
yeni iş yerlərinin yarad
nən iqtisadi gerçəkliklər spektri postsovet müstəvisində kiçik biznesin əhəmiyyət 
diapazonun mühümlüyünü yenidən önə çıxartmışdır. 
Bu çərçivədə kiçik biznesin inkişafında uğuru subuta yetmiş yuxarında nəzəri-praktiki 
təfərrüatları təhlil edilən Bİ-lər sferasının dünya təsərrüfatında tətbiq meydanının genişlənm
 diqqət artır. Tam və tutarlı inkişafda kiçik müəssisələr məhz Bİ-lərdən əməli dəstək alırlar. Bu 
ıq aparıcı qlobal təsisatlar çərçivəsində üçüncü ölkələrə də «ixrac» olu
kanında isə  Bİ-lərin yerləşməsi və möhkəmlənməsi liderliyində Rusiya və Ukrayna çıxış 
. Daha çevik planda Bİ-lər strategiyası BMT-
əkistan Respublikasında genişlik  əldə edir. Burada tətbiq 
ığa yardım üzrə səmərəli işləyən regional institutlar şəbəkəsinin yaradılması başlıca yer 
Normativ-hüquqi məhd
hdud lokal həlqədə Azərbaycanda da reallığa çevrilməkdədir. 
Sahibkarlığa kömək üçün regional aspektdə institusional infrastrukturun inkişaf planında 
Bİ-lərlə eyni sırada müxtəlif texnoloji parkların /texnopark/ yaranış ideyası da dayanır. 
İnfrastrukturun  əlverişli inkişafını  təmin edən texnoparkın  əsas fəaliyyət məramı regional 
spektrdə industriyanın qabaqcıl sahələrinin formalaşdırılması, yerli elmi-texniki və ist
sialının yüksəldilməsi şərtliliyindən çıxış edir. 
Müasir dunya iqtisadiyyatında texnoparklar ETT-nin lokomotivi hesab olunurlar. Burada 
müvaiq siyasət seçiminin taktiki və starteci prinsiplərinin öncüllüyü mühüm amil sayılır. İqtisadi 
islahatlar sferasıda mühüm nailiyyətlər  əldə etmiş Çində 20 ilə yaxındır ki, texnopark 
şəbəkəsinin genişləndirilməsi regional siyasətin əsas prioritetlərindən biri kimi tətbiqini tapır [28, 
50]. 
Texnoparklarda kiçik müəssisələr üçün Bİ-lər yaradırlar. Texnopark sahibkarlıq və Bİ-lər 
vəhdətində innovasiya mərkəzlərinin struktur modelini ehtiva edir Bu uzlaşmadan çıxış edərək 
bəzən doğru interpretasiya olmunmasa da Bİ-ləri texnoparklar da adlandırırlar. 
 
 
7.5. Azad iqtisadi zonalar, ofoşor və onşor 
 
İqtisadiyyatın sosiallaşması prosesində  uğurlu, dayanaqlı iqtisadi inkişafın təmin 
olunmasında milli dövlət ərazisinin məhdud hissəsini təşkil edərək xüsusi iqtisadi şərt və şərait 
imkanlarına malik Azad İqtisadi Zonalar /AİZ/ arealı üstün səmərəliliyi ilə fərqlənir. Bu iqtisadi 
təyinatlı spesifik zonada sahibkarlar öz biznes fəaliyyətlərini geniş imkanlar çevrəsində: vergi, 
gömrü
ində qururlar. 
Yaranışı bazar iqtisadiyyatının dərinləşməsi tələblərindən qaynaqlanaraq sosiallaşmaya 
doğru gedən yolu genişləndirən AİZ-lər industrial inkişafın investisiyalaşması, xarici ticari, 
ümumi sosial-iqtisadi, elmi-texniki və texnoloji problemlərin həlli məqsədləri üçün təşkil olunur, 
dünya təsərrüfatında iqtisadi artımın sürətlənməsini və beynəlxaq  əmtəə dövriyyəsinin 
aktivləşməsini təmin edirlər. 
 
137

 
 
AİZ-lərin quruculuğu sferasında nəqliyyat və kommunikasiya imkanlarının genişliyi, 
bazar
ünya təsərrüfatıda AİZ-lərin funksional cəhətlərinə aşağıdakılar şamil olunur: 
adiyyatında nəzərə çarpan hadisələrdən biri 
kimi 
də fəaliyyət göstərən 1200 AİZ-in simasında daha da dolğunlaşmış və genişlənmişdir [18, 
120]. 
ə əksini əsasən 
pır. 
Kioto konvensiyasının 1973-cü il qərarına görə AİZ-lər ölkənin elə bir ərazi hissəsidir ki
ədləri kənarındakı obyektləri kimi baxılır. 
Başqa sözlə  AİZ-lər anklav ərazi təcəssümünü ifadə edir. Bu şərtiliyidən irəli gələrək həmin 
əmtəə
tın Amerikasının əksər ölkələrində AİZ-lər təşəkkül taparaq tərəqqi edir. Bir 
çox 
ğıdakı çoxsaylı spesifik növlərə təsnif edirlər: 
lara münasibətdə  əlverişli coğrafı mövqe, mineral-xammal resurslarına maliklik, inkişaf 
etmiş istehsal potensialı, münbit infrastruktur kimi bir sıra mühüm spesifik tələblər əsaslandırılır. 
AİZ-lərin yaranışında ümumi konkret olaraq aşağıda təqdim edilən məqsədlərə nail olmaq 
nəzərdə tutula bilər: 
 
məşğulluğun təmin edilməsi; 
 
xarici investisiyaların cəlb olunması və mobilləşməsi; 
 
xarici bazarlara çıxarıla biləcək məhsul istehsalının mənimsənilməsi; 
 
müvafiq zonanın mövcud resurslarından daha dolğun istifadə olunması; 
 
ekoloji mühiti sağlamlaşdırılması; 
 
iqtisadi artımın sürətləndirilməsi; 
 
xarici əmtəə dövriyyəsinin aktivləşdirilməsi; 
 
iqtisadi inteqrasiyanın dərinləşdirilməsi; 
 
innovasiyaların, qabaqcıl istehsal və menecment texnologiyalarının zonaya cəlb 
olunması. 
AİZ-lərin spesifik xüsusiyyətləri sırasında yaranış  şərtləri də vacib səciyyəvidir. Belə ki, 
burada AİZ-lərin yaranması sferasında bir sıra tələblər formalaşmışdır. Bunlar tələblər arasında 
muhumlərinə aşağıdakıları aid etmək olar: 
 
nəqliyyat və kommunikasiya imkanlarının genişliyi; 
 
bazarlara münasibətdə əlverişli coğrafı mövqe; 
 
inkişaf etmiş istehsal potensialı; 
 
münbit istehsal və sosial infrastrukturu; 
 
mineral xammal resursları potensialına maliklik. 
D
I.
 
İqtisadi artımın sürətlənməsi; 
II.
 
Beynəlxaq əmtəə dövriyyəsinin aktivləşməsi; 
III.
 
İnvestisiyaların mobilləşməsi; 
IV.
 
İqtisadi inteqrasiya prosesinin dərinləşməsi. 
Son onilliklərdə AİZ-lərin inkişafı dünya iqtis
qiymətləndirilir. Təcrubə göstərir ki, dövlətlərin beynəlxalq təsərrüfata səmərəli 
inteqrasiyası, ölkənin və onun regionları qarşısında duran aktual sosial-iqtisadi problemlərin həlli 
üçün müvafiq iqtisadi zonaların təşkili mühüm rol oynamaqdadır. Bu əhəmiyyətli funksionallıq 
ötən  əsrin sonlarında planetdə  məşğulluq  şəbəkəsi 3 milyon insanı  əhatə edərək 25-dən çox 
çeşid
AİZ-lər növ müxtəlifliyi fərqi ilə spesifik cəhət və xüsusiyyətlər  şəbəkəsinə malikdirlər. 
Onların spesifik xüsusiyyəti bu bazar strukturunun anlayış və kateqorik tərəfind
ta
burada  əmtəələrə milli gömrük teritoriyasının sərh
lər adı kömrük nəzarətinə  və vergiqoymaya məruz qalmır. Bu vəziyyət «gömrük 
eksteritoriyalı» prinsipi adlanır. 
İnvestisiyaların mobilləşməsini, iqtisadi inteqrasiya proseslərinin dərinləşməsini 
stimullaşdıran AİZ-lərə çağdaş zamanda dünyanın  əksər ölkələrində rast gəlinir. Avtarkiyalı 
iqtisadi sistemə malik qonşu  İran  İslam Respublikasında, kommunist recimli Çin Xalq 
Respublikasında, La
ölkələr məhz AİZ-lərin inteqrasiya effektinə istinadən onların mili iqtisadiyyatda 
formalaşdırılmasını və genişləndirilməsini şərtləndirirlər. AİZ-lərin inkişaf məsələsi MDB ölkə 
liderlərinin axırıncı üç sammitində  də diqqət mərkəzində olmuş, nəticədə  AİZ-lərin 
formalarından biri olan «Azad ticarət zonaların yaradılması haqqında» saziş imzalanmışdır. 
AİZ-ləri şərti olaraq aşa
 
138

 
 
Güzəştli gömrük rüsumu strategiyasında ifadə olunan. 
1.
 
azad ticarət zonaları; 
2.
 
valyuta portları; 
3.
 
rüsumsuz anbarlar. 
Milli və xarici kapitalın güzəştli vergi, gömrük rüsumu strategiyasında ifadə olunan 
1.
 
eksport sənaye zonaları; 
2.
 
isehsal zonaları. 
Güzəştli recimli əməliyyatlara əsaslan xidmət təyinatlı. 
1.
 
bank zonaları; 
2.
 
sığorta zonaları. 
Yeni texnoloji nailiyyətləri gerçəkləşdirən 
1.
 
texnopolistlər; 
2.
 
texnoloji zonalar. 
Kompleksli və çoxfunksiyalı  
1.
 
azad şəhərlər; 
rüsumu strategiyasında ifadə 
olu
raq azad ticarət zonalarına fikir 
yön
 zonaları inteqrasiyanın ilk pilləsində qərar tutur. 
Toplum
arılması daxildir. Regional ölkələr qrupu 
inteq
carət zonaları yaradır və burada 
gömr
ranması  və 
təşəkkülünü geni
naşma sisteminə  də malikdirlər. 
Praktik
rin yaradılmasında əsas iki - ərazi və funksional 
öaş
ə müəssisə - rezidend təsərrüfat 
fəaliy
ri ilə fərqlənir və aşağıdakı şəbəkəni əşatə edir: 
III.Funksionallıq və difersifikasiya. 
ofoşor hərfi tərcümədə sahil, sahildən kənar, açıq dənizdə, dəniz 
kənar
q beynəlxalq biznes 
2.
 
azad zonalar. 
AİZ-lərin fərqləndirici xüsusiyyəti kimi onların digər təsərrüfat  ərazilərindən təcrid 
olunması funksiyası çıxış edir. 
AİZ-lərin nəzərdən keçrilən növ təsnifatında güzəştli gömrük 
nan zonalar fərqli mahiyyət daşıyır. Burada xüsusi ola
əltməsi ehtiyacı vardır. Belə ki, azad ticarət
a sərhəd ticarəti şəbəkəsində əməliyyatların ap
rasiya və qarşılıqlı faydalı  əməkdaşlığı ifadə edən azad ti
üksüz ticarət təşkil edirlər. Belə  əməkdaşlıq müvafiq ticari infrastrukturun ya
şləndirir. 
AİZ-lər yaranış strategiyasında məxsusi konseptual ya
i və nəzəri prinsiplər çərçivəsində AİZ-lə
lıca konseptual yanaşma mövcuddur. Ərazi sistemind
yətində imtiyazlı recim əldə edir. İkincili yanaşmada isə imtiyazlı recim sahibkar 
fəaliyyətinin müəyyən növünə şamil olunur. Birinci yanaşma sistemində AİZ-lər bir sıra inkişaf 
etməkdə olan ölkələrə, xüsusən də Çin və Braziliya aiddir. «Dəqiqlər» adlanan ikincilərə isə 
ayrı-ayrı ofoşor firmalar aid edilir. 
İnkişaf etmiş ölkələrdə AİZ-lərın fəaliyyətində mühüm aspekt kimi onların dünya və daxili 
bazara işləməsi önəm daşıyır. Bu ölkələrdə  AİZ-lərin inkişaf strategiyası bir sıra spesifik 
cəhətlə
I.İstehsal eksport zonaları. 
II.Təsərrüfatcılığın xüsusi recimi. 
AİZ effekti təsərrüfatçılığın diversifikasiyasında da əhəmiyyətini nümayiş etdirir. Əmtəə 
çeşidinin artmasına sürət verir. AİZ-lərin yaranışında bütün bu spesifik xüsusiyyətlər bir amala 
xidmət edir. Bu amalın fövqündə isə biznes fəaliyyətinin genişləndirilməsi, sahibkarlığın inkişaf 
missiyası dayanır [18, 82]. 
İngilis mənşəli istilih olan 
ındakı kimi mənaları ifadələndirir. Bu termin əsaslı olaraq II Cahan savaşından sonra 
ictimai-iqtisadi elmi-parktiki dövriyyə çıxmışdır. Öncə bu termindən Qərb Avropaya beynəlxalq 
yardım təyinatlı «Marşal» planının gerçəkləşməsində - xaricdən edilən dövlət tədarük anlamında 
istifadə olunmuşdur. Məlumdur ki, «Marşal» planını həyata keçirərək ABŞ Avropa ölkələrinin 
iqtisadiyyatlarını və dövlət büdcəsini müdafiə etməklə onlarla aktiv iqtisadi təmaslar qurmuşdur. 
Belə ki, ABŞ dövləti bir çox əmtəələr üzrə Avropalı  sənayeçilərə sifarişlər verərək dollar 
ekvivalentində  həmən məhsulları almışdır. Eyni zamanda bu sferanı  təmsil edən müəssisələr 
əvəzsiz olaraq borc və subsidiyyalar da əldə etmişlər. 
Müasir dövürdə  ofoşor termini ən geniş iqtisadi sərhədləri belə  aşara
 
139

 
 
fəaliy
r.  İndi ofoşorluq iqtisadi mahiyyət 
olara
atında geniş istifadə olunan fəaliyyət paradiqmalarından 
birid
ən məhşur və səmərəli metodlarından biri sayılır. Bir çox 
ölkəl
n azad 
etmə
tərən müəssisə  və ya biznes qurumu müvafiq saziş  əsasında 
mənf
ü adətən qeydiyyat rüsumları  əvəz 
edir. Bel
t prossedurası da çox asan və istək olduqda hətta sahibkar 
görü
mliyi qorunur. Ofoşor zonada kapital ixracı  məhdudiyyətləri 
yoxd
ahiddə normativ-hüquqi bazası vardır. Çalar müxtəlifliyinə 
baxm
r ofoşor  ərazilərə ingilis qanunverici sistemi və ya onun 
nümu
əvi hakimdir. 
ədə təsərrüfat fəaliyyətini reallaşdırmır, onun 
sahibl
eyri-rezidentlər hesab olunurlar. Bu kompaniyalar praktiki olaraq 
istəni
xsi kompaniya və korporasiya formasında yaradıla bilərlər. 
sahibkarlığın digər hüquqi-təşkilati forması - IBC-də  /International 
Busin
investorun gəldiyi ölkəyə qaytarılması/ aşağı vergi stavkaları 
təsbit
ur [18, 50, 99]. 
 məkanın nəhəng bankları öz müştəriləri üçün ofoşor 
struktu
ük Britaniya bankları xarici trast fəaliyyəti həyata 
keçirm
r. Hətta Vatikan ölkəsi belə özünün kommersiya 
bankı
tistikaya görə isə $3 triliyon kapitalın dövr oluduğu ofoşor zonalarda 
«çirk
yətinin  əsas funksional sistem elementinə çevrilmişdi
q kontinental şelfdə neft-qaz hasil
ir. 
Ofoşor vergi planlaşdırılmasının 
ərdə bu metodun əsasını qeyri-rezident kompaniyaların tam və ya qismən vergidə
 mexanizmi təşkil edir. 
Ofoşor zonada fəaliyyət gös
əətdən vergi ödəməyə öhdəli deyildir. Bu vergi növün
ə firmaların qeydiyya
ntüsünün sənədləşmədə anoni
ur və yalnız burada vergi güzəştləri hakimdir.  
Ofoşorluq ümümi və  əl
ayaraq müasir zamanda əksə
nsi əsaslı normativ hüqüqi müst
Ofoşor kompaniya qeydiyyatdan keçdiyi ölk
əri isə həmən ölkə üçün q
lən təşkilati-hüquqi - ümumi /tam/, partnyorluq /yoldaşlıq/, məhdud /komandit/, açıq və 
qapalı tipli səhmdar cəmiyyət, şə
Beynəlxalq sahibkarlıq kompaniya və korporasiyası məhdud məsuliyyətli formatda ofoşor 
biznesdə  ən geniş yayılmış  təşkilati-hüqüqi formalardandır. Bu cərgədə demək olar ki, «fərdi 
təşkilat» yaradılması imkanları sınanmır. Ofoşor kompaniyalar sırasında son zamanlar daha çox 
məhdud məsuliyyətli komaniyanın hibrid /LLC - Limited Liability Company/ partnyorluq 
forması geniş intişar tapmışdır. O təsisçinin gəlirindən vergitutmanın partnyoluq və səhmdarların 
məhdud mülkiyyət məsuliyyəti prinsiplərinə  əsaslanır. Praktiki olaraq yalnız ofoşor zonada 
təsadüf edilən beynəlxalq 
ess Company/ geniş yayılan fəaliyyət mexanizmlərindəndir. O, təsisçinin məhdud 
məsuliyyəti və buraxılan səhmlərdən vergi tutulması forması ilə fərqlənir. 
Ofoşor zonaların areal genişliyinə «İkili vergitutmadan təcrid sazişi» institutu təsir göstərir. 
Bu prinsip mövcud sazişlərə gəlmiş vətəndaşların yalnız gəlir yaradıqları ölkələrdə vergiyə cəlb 
olunması huququnu təsbit edir. İkili vergitutmadan yayınmanın iki - İƏİT və BMT modelləri 
vardır.  İƏİT modelinə rezidentlik prinsipi dominantdır. Burada mənfəət repatriasiyasında 
/aktivlərin, kapital və dividedlərin 
 edilir və gəlir rezidentə mənsud ərazidə tutulur. Alternativ BMT model kimi ərazi prinsipi 
çıxış edir. Yəni gəlir vergiyə onun yarandığı ölkədə  cəlb olunur. Bu sistemdə isə repatriasiya 
stavkalaraı bir qayda olaraq yüksək həddə nəzərdə tutul
Praktiki olaraq bütün Avroatlantik
rlar yaratmışlar. ABŞ, Kanada və Böy
ək məqsədi ilə ofoşor filiallar açmışla
 - «Instituto per le Opere di Religione» vasitəsi ilə ofoşor əməliyyatlar reallaşdırmaqdadır. 
Bir qayda olaraq ofoşor zonada öz ölkələrindəki vergi pressinqindən çəkinən firmalar 
toplaşırlar. Çox zaman burada qeyri-qanuni, kölgə iqtisadiyyatında peşələşmişlər də toplaşırlar. 
Nəhəng pulların, müasir sta
li pulların» yuyulmasının qarşısını almaq məqsədi ilə ayrı-ayrı dövlət, beynəlxalq iqtisadi 
və maliyyə qurumları müvafiq tədbir və sanksiyalar həyata keçirirlər. Bu çevrədə «zərərli vergi 
metodlarına» qarşı mübarizə ən məhsuldar fəaliyyəti İƏİT reallaşdırır. Onun «vergi sığınacları» 
olan qara siyahısına 35 ofoşor ərazinin adısalınmışdır. Bir sıra ofoşor yuristiksiyalar yalnız İƏTT 
sistemində deyil, bu məqsədlə  əlahiddə yaradılmış pulların yuyulması üzərə beynəlxalq 
kommisiyanın - FATF /Financial Action Task Force on Money Launderin/ siyahısında da yer 
tutmuşlar. Monako, Marşal adaları, Nauru kimi ofoşorluqlar hər iki sıyahıda fiqurantlıq edirlər. 
Ofoşorluqlar onlara tətbiq edilən bu diskriminasiyalara cavab olaraq öz müqabil asosisiyalarını 
yaratmışlar. 
Vergi və investisiyalar üzrə beynəlxalq təşkilat olan bu qurm - ITIO 13 ofoşor zonanı 
 
140

 
 
özündə birləşdirsə  də, hazırda, o qədər də nüfuz sahibinə çevrilməmişdir. Vergi rəqabəti ilə 
mübarizəyə dünyanın tanınmış iki yüzdən çox iqtisadçısı da qoşulmuşdur. Onların arasında 
Nobel laureatları M.Fredmen və C.Byukenenin də adlarına rast gəlinir. 
/, sığorta, müəllif hüquqlarının satışında, lizinq, trast 
əməli
n güzəşt recimlərinin tətbiqi ilə  fərqlənirlər. 
İnzib
ülüdür. Bir tərəfdən 
beynə
Müasir zamanda ofoşor biznesi iki - hüquqi və fiziki şəxsi oriyentasiyaları istiqamətlərində 
cərəyan edir. Ofoşorlar özünümaliyyələşdirmədə, tədiyyə stabilliyində, qiymətlərin 
tənzimlənməsində, keptiv /firmadaxili
yyatlarında, maliyyə bazarlarında investisiya və ticari fəaliyyətdə, sadəcə olaraq bank seyfi 
formatında çox əlverişli və səmərəli alət rolunu ifa edirlər. 
Ofoşor zonalar hüquqi baxımadan praktiki olaraq üç qrupa ayrılır: 
 
yüzfaizik ofoşorlar; 
 
vergi güzəşti ölkələr; 
 
inzibati-ərazi yaranışları. 
Yüzfaizlik ofoşor zonalar «vergi körfəzləri» və «vergi sığınacaqları» /tax haven/ formatı ilə 
məhşurdular. Vergi güzəşti ölkələrə  sırası müəyyə
ati-ərazi yaranışlarında isə  məxsusi ofoşor recim bərqərardır. Müqabil sistem daha çox 
federal qurluşlu ölkələrə daha çox ABŞ, Rusiya, Kanada, Böyük Britaniyaya xasdır. Ofoşor 
yaranışlar postsovet məkanınıda fəth etməkdədir. Bu sırada Baltikyanı blkələr və Rusiya 
Federasiyası fərqlənirlər. 
FATF və İƏTT-nin ofoşorluq istiqamətində yaradıqları məhdudiyyətlər beynəlxalq orbitdə 
fəaliyyət göstərən bir sıra biznesmenlərin digər vergi güzəşti  şərtli  ərazilərə üz çevirməsi ilə 
müşaiyət olunmaqdadır. Bu kontekstdə vergidən tam deyil, qismən azad olma və ya müvafiq 
vergi güzəştli şərtləri ehtiva edən onşor /onshore/ ölkələr seçimə məruz qalır. Bununla belə bu 
tipik formatda onşor ölkələrdə vegi yükünün ağırlığı nəzərə çarpa bilər. Əgər səmərəli fəaliyyət 
və düzgün sənədləşmə aparılarsa bu yükü kifayət qədər azaltmaq mümkündür. Onşor ölkələrdə 
kompaniya haqqında informasiyalar bir qayda olaraq açıq səciyyə daşıyır. Burada vergi və 
rusümların mütəmadi ödənişi, direktor və səhmdarların qeydiyyatı tələb edilir [99]. 
Praktikada ofoşor və onşor sərhədləri yuyulmuş obraz görünt
lxalq ictimaiyyatin təziqləri ilə ofoşor qanunvericilik mürəkkəbləşdirilir və  sərtləşdirilir, 
digər tərəfdən Avropanın onşor ölkələri vergi qoymada onşor fəaliyyəti rəqabət kürsüsünə 
çıxararaq biznesi cəlbedən qanunvericilik kurusu ilə  təkmilləşdirirlər. /Əlavə 7-də dünyan 15 
məhşur ofoşor zonasının xarakteristikası verilmişdir/. 
Aparlılan araşdırmalar göstərir ki, iqtisadiyyatın sosiallaşması prosesində  AİZ-lərin rolü 
inkar edilməzdir. Bütün iqtisadi seqmentlər kimi, onlar da bəşəri sivilizasiyanın irəliləyişlərinin 
təmin edilməsində aktiv iqtisadi funksiyanı yerinə yetirməkdədirlər. 
 
141

 
 
Yüklə 5,12 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   ...   25




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə