E. M. Hacizadə


VIII FƏSİL  SOSİUM SOFTLAŞMA ORBİTİNDƏ



Yüklə 5,12 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə17/25
tarix05.05.2017
ölçüsü5,12 Kb.
1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   ...   25

VIII FƏSİL 
SOSİUM SOFTLAŞMA ORBİTİNDƏ 
 
8.1. Açiq cəmiyyət ideyasi və softizasiyaya keçid zərurətləri 
 
İqtisadiyyatın sosiallaşması istiqamətində mühüm institusional oriyentirlərdən biri ekimi 
«Açıq cəmiyyət» məkfurəsi fərqlənir. 
İlk dəfə «Açıq cəmiyyət» anlayışını 1932-ci ildə elmi dövriyy
ız filosofu Anri Berqson /1859-1941/ çıxartmışdır. Onun açıq cəmiy
əyə 
frans
yət 
haqqındak
ng sosial mütəfəkkirlərindən olan 
avtriya m
d Popperin /1902-1994/ «Açıq 
cəmiy
im deyildir. Bizim müxtəlif 
düşüncə  və maraqları ilə birgə yanaşı yaşamaq istəkli insanlara, geriyə rabitəli, səhvlərin 
düzəlişinə imkanlar açan demokratik formalı dövlət və bazar iqtisadiyyatına və milli azlıqlara 
hörmət  əsaslı kritik düşüncə  tərzinə malikliyə ehtiyacımız vardır. Bununla yanaşı bizə daha 
bütöv olaraq qanun hakimiyyətinə sahiblik gərəklidir. Faşizm və kommunizm kimi ideologiyalar 
şəxsin və  fərdin kollektivə tabeçiliyi, son həqiqət kimi qəbul edilən cəmiyyət üzərində 
ehkamlarda qurulmuş dövlətin dominantlığını yaradan qapalı  cəmiyyət formalaşdırırlar. Bu 
cəmiyyətdə azadlıq yoxdur» [95, 104]. 
İnsan mövcudluğunun mütərəqqi sosial konstruksiyada birləşdirən böyük dayanaqlı açıq və 
sosial yönümlü cəmiyyət sosium paradiqmasında ehtiva olunur. 
Sosiumun inkişaf meyli yeni sosial-iqtisadi reallıqları şərtləndirir. Onun genişlənən tərəqqi 
trayektoriyasında müvafiq sosial-iqtisadi reallıqlar sistemləşərək ictimai fondun sərəncamına 
qatılır. 
Sosiumun inkişafı hazırda iqtisadi həyatda yeni bir meylin təzahürü - qeyri-material 
resurslarının ÜDM-də pay yüksəlişinin artması müşaiyət olunur. Belə tendensiya bolluğu daha 
çox elm-texniki və industrial inkişaf etmiş ölkələrdə xarakterikdir. İndiki tərəqqi mərhələsində 
iqtisadiyyatlarında yüksək sosial-iqtisadi nəticələr əldə edərək inqilabi dəyişikliklərə nail olmuş 
bu dövlətlərdə qeyri-material resurslarının xüsüsi çəkisi ümümistehsal xərclərinin təxmini yarıya 
qədərinə  bərabər həcmə yaxınlaşmışdır. Formalaşmış  vəziyyət paralel olaraq yüksək tərəqqi 
ı ideyaları ötən  əsrin  ən nəhə
ənşəli ingilis filosofu Karl Raymun
yət və onun düşmənləri» kitabında daha radikal tərzdə inkişaf 
etdirilmişdir. K.Popper «Açıq cəmiyyət» anlayışını totolitar cəmiyyətə 
antiteza olarq qabartmışdır. Bu anlayış  həmçinin siyasi 
və iqtisadi səciyyəvi «konstitusiya azadlıqları» prinsipinə  də sosial 
ekvivalentdir. Digər tərəfdən müvafiq kitab II Cahan savaşı illərində 
yazıldığına görə antifaşist xarakteri daşımışdır [61, 87, 125]. 
K.Popperin tədqiqatları «Açıq cəmiyyət» nəzəriyyəsinin daha da inkişaf 
etməsinə  zəmin yaratmış  və bu arenanın yeni ideloq və  təşviqatçılarını 
yetirmişdir. Müvafiq çevrdə  məhşur iqtisadçı F.Xayek elmi çalışmaları ilə 
daha üstün fərqlənmişdir[134]. 
Müasir mərhələdə açıq cəmiyyət konsepsiyasını məhşur maliyyəçi və filantrop Cörc Soros 
/1930/ daha müfəssəl inkişaf etdirilmiş  və bu diapozonda onun tərəfindən 
praktiki çevrədə Açıq Cəmiyyət İnstitutu /Soros fondu/ adlanan ayırca qlobal 
xeyriyyçilik təşkilatı yaradılmışdır. Çoxsaylı elmi kittabları ilə geniş 
ictimaiyyatə C.Soros, həm də iqtisadçı və sosial mütəfəkkir kimi də tanışdır. 
Onun yaratdığı müvaiq institut təhsil, mədəniyyət, incəsənət, səhiyyə, 
vətəndaş  təşəbbüsləri sahəsində açıq cəmiyyətin ideya və mexanizmlərinin 
inkişaf etdirilməsi istiqamətində müvafiq proqramları müdafiə edir və 
stimullaşdırır. Rəhbər orqanları Nyu-Yorkda yerləşən Açıq Cəmiyyət İnstitutu 
30-dan çox ölkədə müvafiq təsisatlarını yaratmışdır. 
Müasir «Açıq cəmiyyət» haqqında C.Soros özünün «Soros Soros haqqında» kitabında 
geniş  və aydın  şərh verir: «Mənim fəlsəfəmdə açıq cəmiyyət hamımızın hərəkət etdiyi qeyri-
təkmil anlam ideyalarına əsaslanır. Burada heç kim son həqiqətə hak
 
142

 
 
müstəvisində sosiumun mühüm qaynaq 
birinə çevrilmişdir. Buna görə də yeni 
mütərəqqi iqtisadi inkiş
rasında bu və ya digər 
lkədə sosiumun tərqqəsi
əndir. 
surslarının, o cümlədən, 
vvəsi və kadr hazırlığı, 
onsa
 iki sıranı dövlət və 
asiyanın daha çox 
nuncu etməmişdir. 
imi çıxış etmişdir. 
ılması, onun yeni 
təyinatı, təşkilatlı s
yeni formalarda t
potensialını xarak
elementlərindən 
afı dəyərləndirən vektorial dövləti indikatorlor sı
ndə iqtisadiyyatın softlaşması səviyyəsi mühüm hesab edil
ö
Softizasiyanı - softlaşmanı bir hadisə kimi qeyri-material re
üxtəlif servis xidməti, cəmiyyətin intellektual potensialı, işçi qü
m
k
ltinq, incinirinq, ekspert xidmətlərini, idarəetmə  sənətkarlığının, menencmentin iqtisadi 
inkişafın mühüm sivilizasion amilinə çevrilməsi kimi xarakterizə etmək olar. Bu proses daha çox 
ikinci və üçüncü sektorun inkişafında özəl mənbəyini tapır. 
Formalaşmış təsnifata görə iqtisadiyyatın sektorial bölgü palitrasında ilk
kommersiya sektorları tuturlar. Bu iki sektorun vəhdət və antivəhdəti softiz
əhatə olunduğu yeni üçüncü sektoru, formalaşdırmışdır. 
Softizasiyanın inkişaf prosesləri isə öz növbəsində üçüncü sektoru da so
Əmək məhsuldarlığı postindustrial cəmiyyət sferasına keçidin ilk indikator k
Bu istiqamət inkişaf etmiş ölkələrdə, istehsal sferasında məşğulluğun azald
feralarına keçidinə səbəb olmuşdur. İqtisadiyyatın sektorlara bölgüsü və onun 
əzahürü müasir mərhələdə inkişaf etmiş ölkənin sosial gücünü, iqtisadi 
terizə edən göstəriciyə çevrilmişdir.  Sosial sfera  boz,  fəhlələr  mavi, 
alıqlı
qulluqçular ağ yax
 olmaqla çalarlı sosial təsnifata məruz qalmışlar. 
diyatın intişar tapdığı ölkələrdə qeyri-hökümət və qeyri-kommersiya profilli 
ların birliyini ehtiva edən üçüncü sektor şərtsiz olaraq makroiqtisadi səciyyə 
daşımaqdadır. Mənfəət əldə etməməyi məqsəd və məramlarında ifadə edən müvafiq təşkilatların 
sayı m
Liberal iqtisa
təşkilatlar və ya on
ənafelərə xidmət 
uluğu prosesində 
ə çevrilmişdir. 
işaf prosesləri də 
r XX əsrin son 
 olar ki, tamlıqla 
 - postindustrial 
təşəkkülü  əmək 
üasir dünyamızda milyon saylarla ölçülmədədir. Artıq 50 yaşına qədəm qoymuş üçüncü 
sektor ABŞ və Yaponiyada iki milyon civarını aşaraq ümümi məşğul əhalinin 12-14%-ində əhatə 
olunur. Burada inkişafın illik sürəti 40-50 min kontur təşkil edir. Milli m
etməklə yanaşı bu ölkələrdə üçüncü sektor həm də ictimaiyyatin dövlət quruc
fəal iştirakının təminatçısına, inteqrasiya proseslərinin inkişafının mühüm alətin
Sivilizasiyanın inkişafının hər yeni mərhələsində olduğu kimi, müasir ink
texniki-texnoloji nailiyyətlərdə, innovatikada geniş  iştirakı ilə xarakterikdi
onilliklərində dünyanın aparıcı, iqtisadi mütəşəkkil ölkələrində istehsal demək
yenidən texniki təchizatlanmış  və modernləşmiş, yeni sivilizasion mərhələ
cəmiyyət quruculuğu erası  təşəkkül tapmışdır. Postsindustrial inkişafın 
məhsuldarlığının surətli artımı və müvafiq istehsal sferasında məşğulluğun çəkisinin azalması ilə 
səciyyəvi olmuş, xidmətlər sferasının diapozonun genişlənərək iqtisadi inkişafın mühüm 
göstəricisinə çevrilmişdir. Genişlənən həlqə çaxdaş zamanda üçüncü sferadan da ayrılaraq 
müstəqil məzmunda biliklər dövriyyəsini - elmi informatikanı, mədəniyyəti, məencerlər və 
məmurlar, kadr hazırlığını  əhatə edən  dördüncü  «ağ yaxalıqlar» və  hətta idarəçilik aparatları, 
yüksək peşəkarlar, sahibkarlıq istetadları, alim və mütəxəsisləri, konsaltinq firmalarını  əhatə 
edən «qızıl yaxalıqlar» - «desicenmeykers» adlanan beşinci sferanı da formalaşdırmışdır [106]. 
İstehsalçı  və istehlakçının münasibətlərində yeni oriyentir və motivasiyanı yaradan, daha 
çox «Açıq cəmiyyət» quruculuğuna xidmətdə bulunan, iqtisadiyyatın sosiallaşması meylini 
artıran softizaziya intişar sferasını genişləndirməkdədir. O, müasir mərhələdə üfiqi olaraq əhali 
məşğulluğunun sahəvi strukturunda və  şaquli olaraq isə qeyri-istehsal sahələrində çalışın 
personal artımında inkişaf tapır. Proses əsasən kreativ - intelektual fəaliyyət dairəsini - yeni növ 
əmtəələrin istehsalı, təsərrüfat prosesinin təkmilləşdirilməsi, idarəetmə sisteminin 
optimallaşdırılması üzrə personalı əhatə edir. 
Softlaşma müasir inkişaf prosesində xidmət tutumlu olaraq informasiyalı, sosiallaşan 
cəmiyyətin həyat modelinə çevrilir. Məhz buna görə də dünyanın iqtisadi inkişaf templəri yalnız 
Avroatlantik məkaqda, Yaponiya, Cənubi Koreya və Çin üçbücağı arealında deyil, iqtisdi 
inkişafı, sosial dirçəlişi dövləti amal seçmiş bütün məmləkətlərdə soft təşkilatların,  şirkətlərin 
yaradılması ehtiyacı  şərtləndirmişdir. Belə yüksəliş müasir sivilizasion modelli dövlətin 
mənafelərinə tamamilə cavab verir. Bu mütərəqqi inkişaf istiqamətini stimullaşdırmaq üçün 
dövlət öz imkanlarından, xüsusən imtiyazlı kreditlər,  əlverişli vergi proseduralarından istifadə 
 
143

 
 
edir və daha çox diqqətini elmin, təhsilin subsidiyalaşmasına yönəldir.  İnkişaf etmiş ölkələrdə 
qeyri-material resurslarının, xüsusən də intelektual kapitalın yüksəlişi vergi güzəştləri ilə  də 
stimullaşdırılır [105-106]. 
Softlaşmanın inkişafı Rusiyada da diqqət və qayğı ilə müşaiyət olunmaqdadır. Ölkədə 
elmin kommersiyalaşması, intelektual mülkiyyətin qorunması  və  tərəqisi sahəsində dövlət 
normativ-hüquqi bazasını genişləndirir və proteksiyasını artır. Müvafiq tendensiyanın həyatiliyi 
bütün post sovet məkanında da inqilabi güc toplanışını təcəssüm etdirir. Sosiumun tərqqi vektoru 
müasir sivil cəmiyytlərin hamısında softizasiya kontekstində akkumlyasiya olunur. 
qilabiləşcək, sosium softlaşma orbitində 
iqtisa

özünə
ə 
huqu
 analiz iqtisadi subyektlərin və siyasətçilərin seçim 
və  f
Sosiallaşan iqtisadiyyat və açıq cəmiyyət quruculuğu sosiümun tərəqqisi ilə daha dinamik 
inkişaf tapacaqdır. Açıq cəmiyyət ideyası mükəmməl gerçək həllinə qovuşduqca sofitizasiyaya 
keçid zərurətləri də qlobal dünyanın hər bir guşəsində in
diyyatın sosiallaşmasına təkan verəcəkdir. 
 
 
8.2. Konstitusiya iqtisadiyyatı 
 
Sosiallaşan iqtisadi sistem və modellər içərsində konstitusiya iqtisadiyyatı paradiqmasının 
da məxsusi yeri vardır. 
Konstitusiya iqtisadiyyatı bir elmi istiqamət kimi iqtisadi məqsədəuüğunluqlara nail 
olunmuş konstitutsiyalı inkişafın optimal uzlaşmasını öyrənir. Burada iqtisadi hüquq və normalar 
konstitusiya çərçivələri içərsində təyinat tapır. 
Konstitusiyalı iqtisadiyyatın elmi yaranışı amerikan iqtisadçısı Ceyms Byukenin /1919/ adı 
ilə bağlıdır. 1986-cı ildə C.Byukenin «Ekoloji və siyasi qərarların qəbul edilməsi nəzəriyyəsi 
əsaslarının müqavilə  və konstitusiyalı  tədqiqinə» görə konstitusiya iqtisadiyyatı  təməlçiliyində 
Nobel laureatı titulunu qazanmışdır [49]. 
Konstitusiya iqtisadiyyatının mahiyyətinə varmazdan öncə  «konstitusiya» məfhumunu
 elmi şərhinə aydınlıq gətirlməsi kərəklidir. 
Latın mənşəli istilah konstitusiya constituto quruluş, təsisat mənalarını ifadə edir [47, 103]. 
Konstitusiya ölkənin hüquqi və iqtisadi sisteminin əsaslarını müəyyənləşdirən dövlətin ali 
hüquqi qüvvəyə malik başlıca qanunudur. Formasına görə yazılmış  və yazılmamış 
konstitusiyalar fərqləndirilir. Yazılmış konstitusiya vahid normativ-hüquqi aktdır və bir neçə 
üzvi konstitusiya və qanundan ibarətdir. Yazılmamış konstitusiya isə bir çox qanunlardan, 
konstitusiyalı adətlər və presedentlərdən ibarətdir. 
Bir qayda olaraq konstitusiyada cəmiyyətin sonrakı inkişafı haqqında proqram müddəalar 
verilir. 
Zəmanəmizə qədər konstitusiya iqtisadiyyatı Qərb iqtisadçılarının səyləri sayəsində tərəqqi 
etmişdir. Hüqüqşünanslar bu mövzuya çox nadir hallarda müraciət etmişlər. Buna baxmayaraq 
vurğulanmalıdır ki, konstitusiya iqtisadiyyatının tədqiqinin iqtisadi sferada olduğu qədər d
qi sferada əhəmiyyəti yeterlidir. Bu baxımdan qətiyyətlə demək olar ki, konstitusiya 
iqtisadiyyatının tədqiqi böyük praktiki əhəmiyyət kəsb edir. Belə ki, o hüquqşünaslar üçün 
ənənəvi iqtisadi sistemlərin hüquqi anlaşılmasına və iqtisadçıların konstitusiya hüquqları 
məsələsində bilgilərinin artırılmasına yeni müfəssəl materiallar verir. Konstitusiya iqtisadiyyatı 
hüquqşünaslar və iqtisadçıların tədqiqat obyektlərin sistemləşdirir. 
Konstitusiya iqtisadiyyatının elmi quruluşunda C.Byukenin tədqiqi nəticələrinə 
əsaslandıqda görərik ki, konstitusiyalı iqtisadi
əaliyyətlərini məhdudlaşdıran qanunverici, institusional və konstituasion qaydaların 
məcmusunun alternativ xassələrinin izahına cəhd edir. Onun əsas istiqamətlərdən bir kimi 
iqtisadiyyatın, sosial sferanın dövlətə təsirinin təhlili fərqlənir. 
Elmi çevrədə konstitusiya iqtisadiyyatının predmetini iqtisadi böhranların dövlətə  və 
konstitusiya böhranlarının iqtisadiyyata təsiri sferası da əhatə edir. Konstituasiya iqtisadiyyatı 
həmçinin qloballaşmanın konkret ölkələrdə konstituasiya qurluşa təsir aspektini də  tədqiqat 
predmeti seçir. 
 
144

 
 
Tarixi təcrübə göstərir ki, bazar iqtisadiyyatı demokratik recimlərin  əsas həyat mənbəyi 
olsa da onun labüdlüyünü bu sistem heç də tamılıqla bərqərar etmir. Demokratiya üçün bərabər 
ölçüdə azad sahibkarlıq fəaliyyətinin qeyri-məhdud inkişafı  və eyni zamanda təcridi paralel 
təhlü
lara deyil, ən 
əski d
yəti ehtiva edən ayrıca fəsillər təsbit olunmuş, 
tisadi sistemin mahiyyət və prinsipləri konkrent interpretasiyada əksini tapmışdır. 
Müasir inkişaf etmiş konstituasiya iqtisadiyyatı amilinin növbəti təyinatverici vektorunu 
aranışı  təşkil edir. Belə konstitusiyalar əsasən daha geniş 
inteqrasiyanı  təmin etmiş AB ölkələrinə xasd . Onlar iqtisadi, siyasi və eyniliklə  də sosial 
sistem
 konstitusiyalar siyasi recimin və onun sosial-iqtisadi bazisinin üzərində 
pərvə
məsələsi mülkiyyət və ondan irəli gələn 
müna
sna olunmur. 
a təsbit edilsə də, o hər bir ölkədə ümumi və 
əlahid
tamlı
ında, onun möhkələndirilməsində aparıcı 
funks
in qanuni bazasını, büdcə sistemini, ali auditini yaradır və tənzim edir. 
q qeyd olunmalıdır ki, o heç 
də iq
8.3. 
əsuliyyət aspekti də  əsaslı  təşəkkül taparaq sosial sistemin insan tələblərinin 
kə yaradır. Bu təhlükənin real mövcudluğuna rəğmən ABŞ-da antitrest qanunvericiliyinə 
keçid edilmişdir. Göründüyü kimi demokratik azadlıqlar və  sərbəst bazar iqtisadiyyatı heç də 
dayanaqlı, dövləti milli və iqtisadi təhlükəsizliyin qarantı hesab olunmur. 
Bütün dövlətlərin konstitusiyası  məhdudiyyətsiz olaraq iqtisadi məsələlərə, onların 
əhəmiyyət və prioritetliyinə yer ayırır. Bu xarakterik əlamət yalnız yeni konstitusiya
övlət konstitusiyalarına da şamil olunur. Lakin müasir dövlət modelinin konstitusiyalarında 
sosial və iqtisadi aspektə daha çox önəm verilir. Xüsusən II Cahan savaşından sonra yaranmış 
dövlət konstitusiyalarında sosial və iqtisadi məsələlər sərt reqlamentasiya predmetinə 
çevrilmişdir. Bu konstitusiyalarda iqtisadi fəaliy
iq
dövlətlərarası birliklər formasının y
ır
in mühafizəsini təmin etsələr də, bir sıra iqtisadi istiqamətləri ümumi assosiativ fonda 
yönəldir. Əslində bütün
riş tapır. Totolitar konstitusiya totolitarizmi, demokratik konstitusiya demokratiyanı, 
avtarkiya konstitusiyası isə özünə qapılmanı ehtiva edir. 
Konstitusiya iqtisadiyyatının başlıca 
sibətlərdə bərqərar olur. Mülkiyyət münasibətlərinin həll aspektinin düzülüşü yalnız hüquqi 
konfiqurasiyanı deyil, bütövlükdə iqtisadi sistemin təbiətindən irəli gəlir. Burada milli mental 
dəyərlər  əsas təməl sütunlarını  təşkil edir. Dövləti konstitusiya düzümü fonunda ideolci 
faktorların yetərliyi və mövcudlüğü da isti
Konstitusiya iqtisadiyyatı  də başlıca olaraq sosial ədalət prinsiplərini rəhbər tutur. Sosial 
ədalət prinsipləri əksər ölkələrin konsitusiyalarınd
də fenomenallıqla müşaiyət olunur. Lakin onun həqiqi və  həyati yaşayışlı reallığı  və 
ğı demokratik qurluşlu inkişaf etmiş dövlətlərin əsas yaşayış prinsipinə sırasındadır. 
Konstituasiya iqtisadiyyatının bərqərar olunması deklorativ səciyyə daşımır. Onun işlək 
mexanizminin formalaşması  və dövriyyəsi dövləti idarəetmənin bir sıra qolları  və alətləri ilə 
ərsəyə yetir, tənzimlənir və təkmilləşdirilir. 
Konstituasiya iqtisadiyyatının stimulizasiyas
iyanın realaşması parlementlərin üzərinə düşür. Məhz parlament ölkənin mövcud iqtisadi 
sistemin
Konstituosiya iqtisadiyyatının inkişafını güclü, səlahiyyətli, geniş resrur bazalı  məhkəmə 
sistemi olmadan təsəvvür etmək çətindir. Məhz demokratik konstituasiya dirçəlişə nail olmuş 
ölkələrdə məhkəmə hakimiyyəti konstitusiya iqtisadiyyatının mühafizəçisi və təminatçısı rolunu 
ifa edir. O, iqtisadi münasibətlərə, mülkiyyət evalyusiyasına stabillik və möhkəmlik aşlayır, 
iqtisadi və dövləti təhlükəsizliyi möhkəmləndirir [54, 113]. 
Konstitusiya iqtisadiyyatında digər dövləti təsisatların da rolu əhəmiyyətlidir. Bu sırada 
milli bankların rolu və fəaliyyət yetkinliyi daha mühüm iqtisadi əhəmiyyət kəsb edir. 
Konstitusiya iqtisadiyyatı haqqında bilgilərmizə yekun vurara
tisadi sistem modellərini təkrarlamır. Sadəcə  və  əzəli olaraq konstitusiya iqtisadiyyatı 
seçilən iqtisadi modelin, aparılan sosial-iqtisadi siyasətin konstitusiyada təsbit olunmuş iqtisadi 
konturları üzərində, daha çox dövləti və milli mənafelər bağlı ladlar üzərində qurulmasını təmin 
edir. O, həm də geniş mənada iqtisadiyyatın sosial vektorunun irəliləyişlərini təmin edir. 
 
Sosial ekologiya və ekologiyalaşan iqtisadiyyat 
 
Sivilizasiyanın yeni inkişaf mərhələsində sosiumun tərəqqi arsenalında sosial məsuliyyətlə 
yanaşı ekoloji m
 
145

 
 
dolğu
ş, innovasiya amilləri 
beynə
aha rasional 
ünsiy
yeri və bu kimi analoci anlamları 
X əsrdə yüksəliş tapan templəri və bu 
tmişdir 
[105,
azlaşması prosesi baş vermiş  və sosial ekologiya 
adlan
dəf götürür. Belə 
ki, i
geologiya və digər bu kimi həmcins 
elmlə
ini özündə 
cəm e
vü kimi 
yanaşırlar. Erəkən miosendə XI-XII milliyo  il bundan öncə  Australiopithecusi  homo 
Homo qominidlər ailəsinə  mənsub ali primatların təkəmülünün son həlqəsini təkil edir, 
hansı
n təminatına, onun həyati yaşayışının yüngülləşməsinə, yüksək erqonomik və  təbii 
gigiyenik  şəraitdə  fəaliyyət göstərməsinə istiqamətlənən strategiyası formalaşmışdır. Konkret 
olaraq çağdaş siyasi-iqtisadi situasiyada dünya təsərrüfatının inkişafına ekstensiv amillərin təsiri 
əsaslı dərəcədə mülayimləşmiş, o öz əvvəlki gücünü itirmişdir. Ekoloji tarazlıq problemləri bu 
konfiqurasiyada daha ciddi və  kəskin mövqe tutmuşdur. Yaşamaq uğrunda mübarizədə  ətraf 
mühitə  rəğbətlə yanaşma, maksimal qənaətçillik meyarları üstün gəlmi
lxalq  əmək bölgüsündə  təbii ehtiyatların və  məhsuldar qüvvələrin yerləşməsində yeni 
gerçəkliklər gətirərək dünya iqtisadiyyatının və sosial sitemin struktur dəyişkənliyində  əks 
olunmuşdur [18, 26]. 
Cəmiyyətin uzun tarixi inkişaf mərhələsində insanın təsərrüfat fəaliyyətindən törənən zərər 
yüksək olmamamışdır. Ümumilikdə təbiət özü pozulmuş tarazlığı düzəltmişdir. Lakin entropiya 
qanunlarının hakim kəsildiyi, sərvətlərin mütəmadi tükənişi  şəraitinin kəskinliyi təbiət və 
cəmiyyət münasibətlərinin yeni obrazını  ərsəyə yetirmişdir.  İnsanlar təbiətlə d
yət qurmağa, nemət və sərvətlərdən maksimal effektivliklə istifadəyə səfərbər olunmuşlar 
Ətraf mühitə  məsuliyyətsiz yanaşmasını elmi əsaslandırılmış  tənzimləmə mexanizmləri  əvəz 
etmişdir. Bununla belə, bəşər övladı  hələ  də  fəaliyyətinə  rəğmən ümüdlü, mütəşəkkil 
özünüqoruma «çətiri» icad edə bilməmişdir. 
Yaşadığımız məkanda ekologiyanın son bir neçə onillikdə meydanı genişlənsə  də, elmi 
sferada onun ilk görüntüləri XIX yüzillikdə təzahür etmişdir. 
Yunan mənşəli ev, yaşayış 
ifadələndirən «ekos» məfhumunu ilk dəfə - 1866-cı ildə klassik darvinizm 
nümayəndəsi alman təbiətşünansı  və filosofu Ernest Henrik Hekkel /1834-
1919/ elmi dövriyyəyə  gətirmişdir. Öncə bitkilərin, canlı orqanizmlərin 
həyat birliklərinin,  ətraf mühit problemlərini tədqiqat predmeti seçən 
ekologiya, karbohidrogen erasının X
əsnada insanın təbiətə  təsirinin artması fonunda ekosistemin və biosferin 
bütün qatlarını inhisara alan çağdaş bir elmə çevrilmişdir. Ötən  əsrin 70-ci 
illərində Avroatlantik məkanda sənaye yenidənqurması epoxası  ərəfəsində 
ekologiya predmet spektrini genişləndirərək daha dolğun bəşəri və sosial mahiyyət kəsb e
 134]. 
Ekoloji problemlərin artan təsir gücü əksər elmlərin ekologizasiyasına gətirmişdir. Bu 
sırada sosiologiyanın da ekologiya ilə çarp
an yeni məzmunlu növbəti bir təbiyyəat elmi formalaşmışdır. 
Sosial ekologiya elmi təlim olaraq cəmiyyətin cöğrafi, sosial və  mədəni mühitlə 
münasibətlərini təbqiq edir. Sosial ekologiya daha çox antropoloji məqamları hə
nsan cəmiyyətləri sosial orqanizm kimi yaranışı antropoloqlarla yanaşı sosioloq-
ictimaiyyatçilər tərəfindən də öyrənilir. 
Antropoloqiya  qominidlər  fəsliləsindəki cinslərin növ və növlük xüsüsiyyətlərinin daxili 
dəyişkənliyini tədqiq edir. Araşdırma obyekti olaraq biologiya və molekulyar biologiyanın, 
genetika, kimyəvi palegenetika, palecöğrafiya arxelogiya, 
rin məhsulu antopoloci tədqiqatların materialına çevrilir. O, daha konkrent olaraq Homo 
sapiens -  ağıllı insanın bioloji, morfoloci və fizioloci xüsusiyyətlərinin öyrənilməs
dərək insan haqqında təbii və sosial elmlər sistemində xüsüsi mövqe tutur. 
İnsan mənşəyinin tarixi, sosial yaranışı  və Homo cinsinin sistematikası probleminin 
aranması yeni anlaşılma mərhələsinə  qədəm qoymuşdur. Alimlər, antorpoloqlar və 
paleqeoqraflar arasında insanın yaranış zamanı  və tarixini qəti müəyyən edən konsepsiya 
formalaşmamışdır. Biloqlar isə insana məməlilər sinfinin primatlar fəsiləsinin bir tipik nö
n
cinslərindən ibarət olan antopoid xətt ayrılmışdır. 
 ki, müvafiq proses nəticəsində müasir insanın formalaşması təşəkkül tapmışdır. 
İnstiktləri zəif inkişaf edən, təbiətlə tam ram olunmayan insan şərtlənmiş idraka və 
 
146

 
 
öyrənmə xüsüsiyyətinə malik olmasaydı bioloji varlıq kimi məhvə məruz qala bilərdi. Məhz öz 
zəkası sahəsində o, digər canlılardan üstün olaraq sosial sistem yaradaraq yer üzünün əşrəfinə 
çevrilmişdir. Təkamül nəticəsində insanla real varlıq arasında mədəniyyət adlandırdığımız 
nəhəng bir məkan ərsəyə yetmişdir. 
Genetik tətqiqatlar göstərmişdir ki, neqroid,  monqoloid,  avropid,  avstraloid  və  amerikan 
irqlərinin 97% genləri identikdir. Bu fakt isə onlaraın vahid və eyni cinsli olduğunu bir daha 
təstiqləyir. İrqlərə bölünmə isə daha çox ideoloji məkfurədən çıxış edir. 
 
İnsan həyatının mərhələliyi bir gerçəklikdir. Formalaşmış  nəzəriyyəyə görə  /Fibonaççi 
rəqəmlər şkalası/ insanın yaş mərhələləri bir yaşa qədər körpəlik, 1-dən 8-ə qədər uşaqlıq, 8-dən 
13-ə qədər
 
yeniyetməlik, 13-dən 21-ə qədər
 
erkəni cavanlıq,
 
21-dən 34-ə qədər gənclik, 34-dən 
55-ə qədər ahıllıq, 55-dən 89-a qədər isə qocalıq dövrünü əhatə edir. Bu zaman kəsiklərində isə 
müəyyən kritiklik məqamları yaşanır. İnsan həyatının kritik yaş məqamları 1, 3, 5, 8, 13, 21, 34, 
55, 89 yaş  hədlərinə müqabildir. Qadınların yaş  mərhələsi isə /Lyük silsiləsi/ bir yaşa qədər 
körpəlik, 1-dən 7-ə  qədər uşaqlıq, 7-dən 11-ə  qədər
 
yeniyetməlik, 11-dən 18-ə  qədər
 
erkən 
cavanlıq,
 
18-dən 29-a qədər gənclik, 29-dən 47-ə qədər ahıllıq, 47-dən 123-ə qədər isə qocalıq 
dövrlərini əhatə edir və 1, 3, 4, 7, 11, 18, 29, 47, 76, 123, yaş hədləri böhranlı sayılır. Qadınlar 
kişilərə nisbətdə 6-8 il tez qocalmaya məruz qalırlar. 
 
Əmək həmişə olduğu kimi insanın şüurlu fəaliyyətini əks etdirir. Onun subyekti də məhz 
ın bioloji tərəfi isə şəxsiyyətdir. Sosial varlıq olaraq insan material-mənəvi 
ir. Birincilər qida məhsulunun, material və  mənəvi dəyərlərin istehsalıda 
ticəsində yaranır, digərlərini isə insan hava, günəş enerjisi kimi mövcudatda 
 mənimsəyir. Daha yumuşaq anlaşılan mənada birincilər sosia-iqtisadi, 
nəticəli hesab olunurlar [134, 135]. 
da sivilizasiyanın hər bir guşəsinə ekoloji prioritetlər hakim kəsilmişdir. Son 
ində ekoloji aspektin önəmliliyi planetar xarakter alaraq ölkələrin dövlət 
pmış, müxtəlif lokal, regional və qlobal ekoloji təsisatların formalaşmasına 
zəmin olmuşdur. 
Qlobal ekoloji problemlərin tədqiqini aparan çoxsaylı beynəlxalq miqyaslı  təşkilatlar 
içərsində Ro
insanın özüdür. İnsan
və fizioloci tələblid
əmək məsrəfləri nə
məsrəfini çəkmdən
ikincilər isə ekoloji 
Müasir dünya
bir neçə onillik ərz
siyasətində əksini ta
Nider
ma klubu beynəlxalq ictimaiyyatdə böyük nüfuz sahibinə çevrilmişdir. «Qlobal 
düşün lokol hərəkət et» prinsipini 30 ildən çox rəhbər tutan klubun məqsəd və  məramı 
resurslarının fiziki məhdudluğu ilə bağlı  bəşəri çətinliklərin elmi təhlilini aparmaq, planetar 
kritik situasiyalarda həyacan təbili səsləndirmək, işlərin idraklı gedişinə nailolmada ictimaiyyatə 
qlobal tarazlığın əldə edilməsində hansı ölçü və tədbirləri gerçəkləşdirmək yollarını göstərmək 
və habelə ümumilikdə problemlərin həllində müvafiq metodika vermək dayanır. 
Müəlliflər qrupu tərəfindən hazırlanaraq Roma klubunun qəbul etdiyi 1995-ci ildə 
dövriyyəyə buraxılan «Faktor dörd» adlanan məruzə daha rəğbətli olmuşdur. Yüksək sivlizasion 
qənaətçilik və  səmərəlilik amillərini təsərrüfat həyatının bütün guşələrində  rəhbər tutan kitab 
halına salınmış  məruzə  həqiqi mənada  əsl elmi bestsellərə çevrilmişdir.  «Xərclər yarı - verim 
ikiqat» prinsipli «Faktor dörd» anlamı resurslardan rasional istifadədə uğurlu həll metodikasıdır. 
Ekoloji səhnədə dominant insan faktorudur və  cəmiyyət sferasında 
bütün olaylar onun davranışı, məsuliyyəti və  səylərindən asılıdır. Müasir 
ətraf mühitin qorunması konsepsiyası dövlətin ekoloji prinsipli siyasəti ilə 
bağlanılır.  Ətraf mühitin çirklənməsi, zərərləşmiş  ərazilərin bərpası böyük 
xərclər tələb edir və bu xərclər  əksərən kompensasiya ödənişləri hesabına 
gerçəkləşdirilir. Belə bərpa prinsipi isə profilaktik və yetərli maliyyə imkanlı olmur. Bunun üçün 
də dünyanın yeni maliyyə arxitekturasında ekoloji xərclərin, müvafiq tədiyyə və vergilərin elmi 
normalizasiyasının işlənməsi və habelə  əmək-ekoloji vergi islahatlarının aparılması mühüm 
strateci fəaliyyət xətti olaraq tətbiqini tapmalıdır [126]. 
Əmək-ekoloji vergi islahatları qlobal çevrədə ilk dəfə Avropada 1970-ci ildə nəzəri olaraq 
Danimarkada müzakirə olunmuş  və 1990-ciı illərin  əvvələrində artıq bu ölkə ilə yanaşı, 
land, İsveç və Finlandiyada da müvafiq normativləşmələr real tətbiqini tapmışdır. Sonradan 
 
147

 
 
şəbəkəyə  İspaniya,  İtaliya Fransa və Almaniya da qoşulmuşlar. Müasir zamanda sahədəki 
uğurları ilə isə Almaniya daha çox öyünə bilər. 1999-2002-ci illər ərzində ölkənin «Yaşıllar» və 
«Sosial-demokratlar» partiyasının koalisiyası milli iqtisadiyyatın tənzimlənməsində müvafiq 
eko-maliyyə mexanizmləri tətbiq etməklə ekoloji vergi islahatlarının ilk mərhələsini başa 
çatdır
ə etmişdir. 
daim ictimai xərclər üzrə informasiyalara 
mal k
ndis konstuksiyalı, 
 verilməlidir. Bu 
fadəni təmin edən 
biətin harmonikliyi 
mışlar. Burada qismən əmək vergiqoymasından təbii resurslar və zərərli maddələr tullantısı 
axınında vergi ödəmələrinə keçidə aksent edilmişdir. Nəticədə pensiya sığortasının yükü 22%-
dən 19,5%-ə enmiş və ölkə 20$ millyard məbləğində müvafiq toplum əld
Ətraf mühitin çirkələnməsi probleminin iqtisadi həll yolları müasir sivilizasiya 
mərhələsində daha çox təhlil və reallaşma predmetinə çevrilmişdir. İingilis iqtisadçısı professor 
A.Piqu cəmiyyətin  ətraf mühitin çirkələnməsindən  əziyyət çəkdiyini müşahidə etmişdi. O, 
apardığı  təhlillər  əsasında müəyyən etmişdir ki, cəmiyyət təbiətin tarazlığının pozulmasının 
bərpası ilə bağlı yaranan xərcələri öz üzərinə götürür. Vəziyyətdən çıxış yolu kimi alim təklif 
etmişdir ki, ətraf mühiti çirkləndirən firma xarici xərcləri beynəlmiləşdirsin, yəni müvafiq 
məsrəflər istehsal olunan məhsulun maya dəyərində  nəzərə alınsın. Tədavül edilən vəsait isə 
pozulan tarazlığın bərpasına yönəldilsin.  Əlbəttə belə prossedur məhsulun maya dəyərinin 
yüklənməsi ilə müşaiyət olunacaqdır. Lakin müqabildə  cəmiyyətin sağlamlığı  və  əmək 
məhsuldarlığı  səviyyəsi ilə  təbiətin pozulmuş tarazlığından aldığı  zərərlərin kompensasiyası 
təmin ediləcəkdir. Belə olan təqdirdə  həm də, firma 
i  olacaq, istehsal ekoloji təminatlı texnologiyaların tətbiqi ilə müntəzəm yeniləşdirəcəkdir. 
Müasir dünyada dayanaqlı inkişafının meyar və indikatorlarının aktiv işlənməsi prosesi 
gedir. Bununla bir sıra beynəlxalq təşkilatlar məşğul olurlar. 
I.
 
BMT /ekoloji və iqtisadi hesabların inteqrir sistemi/; 
II.
 
Dünya bankı /həqiqi əmanətlər göstəricisi/; 
III.
 
İƏİT və Avropa Birliyi /GARP 1, GARP 2, TEP 1 layihələri/. 
Belə yanaşmanın prinsipial anların makroiqtisadi səviyyədə  ətraf mühitin çirklənməsi və 
təbii resursların tükənməsindən vurulan zərər təşkil edir [17, 106]. 
Cəmiyyət təbiətə sosio-texnosfera vasitəsi ilə  təsir edir. Lakonik interpretasiyada  sosio-
texnosferanı «ikinci təbiət» də adlandırmaq olar. Sosio-texnosferin miqyası haqqında 
təəsürratlara vararkən qeyd olunmalıdır ki, müasir mərhələdə bir il ərzində insan tərəfəindən 
istehsal edilən texniki kütlə  təbii istehsal olunan biokytlədən on və  bəzən də yüz dəfələrlə 
yüksəkdir. Bunlar azmış kimi insanın texnogen fəaliyyətinin təbətə  təsiri onun tarazlığının 
bərbasını müddətsiz və çox zaman isə mümkünsüz edir. Təzahür edən neqativlər bəşəriyyətin 
davamlı sivil yaşayışının təmin edilməsində dünyanın iqtisadi inkişaf strategiyasının 
dəyişkənliyini  şərtləndirir. Bu baxımdan təbii və sosial-humanitar vəhdəti ifadə edən 
antrokosmik biosferin yeni keyfiyyətli, canlı  və  ağıllı  mərhələyə  neosferaya keçidi cəmiyyətin 
təbiətə daha dərin təsirində xüsusi reallıq kimi çıxış edir. Təbii sərvətlərdən istifadədə sürətli 
inkişaf templəri ekoloji tarazlığın pozuntulu təzahürlərini artıraraq təbiətin özünü tənzimləmə və 
təmizləmə xassəsinin məhdudlaşmasında  əks olunur. Texnoloji inqilablar cəmiyyətin rifahının 
yüksəlişinə  əsaslı  təsir etdiyi qədər də, müəyyən nisbətdə  ətraf mühitin çirklənməsində  mənfi 
meylli amilə çevrilmişdir. 
arəolunması məhz, 
İnsanın fəaliyyəti nəticəsində təbii maddələr və enerji yaranışılarının id
təbii proseslər və mexanizmlərlə vasitəsi ilə reallaşmalı, yeni elmi və mühə
resursqoruyucu texnika və texnologiya əsaslı  təkrar istehsala üstünlük
strategiyada  əsas məsələlərdən biri də istehsalda təbiət proseslərindən isti
prinsipcə yeni texnlogiyalar yaradılmalı, mənimsənilməlidir ki, cəmiyyətlə tə
daha kamil formatda təmin edilsin. Bütün bu gerçəkliklər isə kosmik və geoloji güc ahəngdə 
biosferin  şüur sferası olan noosfera keçidin bərqərar olunmasını  və bu konteksdə sosial 
ekologiyanın təkmilləşməsi və iqtisadiyyatın ekologiyizasiyasının dərinləşməsi labüdlüyünü 
şərtləndirir [18, 51, 134]. 
 
 
8.4. Seçim rasionalliği və onun sosial-iqtisadi səmərəsi 
 
148

 
 
 
Ötən  əsrin sonlarında sosial elmlər çevrəsində rasional seçim nəzəriyyəsi intişar tapdı. 
Daha əhatəli dairədə onun tətbiq meydanına ABŞ, Yaponiya və skadinaviya ölkələri, xüsusən də 
Norveç giriş etdilər. 
Rasional seçim nəzəriyyəsi üzrə yanaşma fərd və qrupların davranışının gerçək 
proqnozuna əsaslanır. Mövcud paradiqmaya görə sosial mühit, sosial situasiya aktorlar /induvid 
və ya qruplar/ qarşısında alternativlər strukturlar yaradararaq qərar qəbuletməyə öz kəmiyyətli 
təsiri

xoşbə
nı ABŞ-dır. Onun təməlçiləri isə 
Ceym
olunurlar. Rasional seçim 
adi və sosial nəzəriyyələri inkişaf 
rinin nümunələrinin 
ıra digər rasional seçim 
in məqsədyönlü hərəkəti ilə yanaşı onun sosial praktikaya əsaslanan 
istəkl
ni göstərir. Bu zaman seçilmiş davranış strategiyası  həmən konkrent strategiyanın  əsaslı 
olaraq məhdud və imkanlı seçiminin reallaşması çərçivəsində izah edilir. 
Rasional seçim nəzəriyyəsinin kökləri XVIII əsrin ortalarında, XIX əsrin  əvvələrində 
formalaşmağa başlamışdır.  İlk dəfə olaraq insanların rasional davranışının fərdiyyətçi 
konsepsiyasını irəli sürən  şotlad  əxlaq məktəbinin nümayəndələri olmuşlar. A.Smit bu 
konsepsiyadan istifadə edərək onu bazar münasibətlərinin izahında tətbiq etmişdir. Yeni 
nəzəriyyənin yaranış  mənbəyinin digər qütübünü utilitarizm məktəbinin nümayəndələri təmsil 
etmişlər. Onlar insanların davranışlarına müxtəlif mənbəli aprior ideyalar və götürülmüş 
mənbələr kontekstində baxmışlar. Daha konkret interpretasiyada hərəkət və davranışlara 
nəticəlik baxımından yanaşılmış, yaxşı və pislik mövqeyliyinə üstünlük verilmişdir. Utilitarizm 
məktəbinin banisi İ.Bentam isə daha çox insan qisminin xoşbəxtliyə nail ounan etik prinsipi ilə 
çıxış etmişdir. Onun fikrincə  təyin edilmiş davranış  çərçivəsində rahatlıq və iztirab balansınd
xtiliyi riyazi olaraq hesablamaq belə mümkündür. 
Rasional seçim nəzəriyyəsinin çağdaş yaranış  məka
s Koulmen /1926-1995/ və Yon Elster /1940/ hesab 
nəzəriyyəçiləri iqtis
etdirərək fərd və qrupların hərəkətlə
davranışı  və inkişaf senarisinin tədqiqini qarışılarında 
məqsəd qoymuşlar. Bir s
nəzəriyyəçiləri ayrıca səs verənin deyil, bütöv elektratın 
davranış nümunəsinin izahına meyl edirlər. E.Dyurkqeym 
isə rasional hesablaşan yanaşmalara sosial həyatın spesefik 
sferalarının məhdudluğu kontekstində baxırdı. Uzun illər bu 
yanaşma metodu sosioloqlar arasında dominantlıq təşkil etmişdir. Hətta veber nəzəriyyəçiləri də 
iqtisadi reduksionizmin istənilən forması ilə məsəfə uzaqlığı tutmağı üstun bilmişlər [129, 134]. 
Son onilliklər rasional seçim nəzəriyyəsi təbəllüdatlara uğrayaraq «İctimai seçim 
nəzəriyyəsi» kimi inkişaf etmiş, politologiyada, sosiologiyada, tarixdə və digər ictimai elmlərdə 
tətbiqini tapmışdır. Çağdaş zamanda rasional seçim nəzəriyyəsinə bütün sosial-humanitar elm 
sahələrində universal tədqiqat paradiqması kimi baxılmışdır. 
Rasional seçim nəzəriyyəsinin  əsas məziyyətini intensional və rasionallıq arasında 
buraxılış, tam və natamam informasiya, risk və qeyri-müəyyənlik, strateci və parametrial 
hərəkətlər arasında fərqlər təşkil edir. 
İntensional izah fərd
əri üzərində qurulur. Burada iki neqativ sosial təzad - əkstamamlama və suboptimallıq 
təzahürü də mövcuddur. Əkstamamlama  hər zaman baş verən kompazisiyanın süqütü ilə 
xarakterikdir. Burada insanlar optimal seçim fərqində  səhvli oriyentirlərdən çıxışedirlər. 
Suboptimallıq isə fərdin qarşılıqlı seçimlilik şəraitində konkret strategiyaya istinad edir. Rasional 
seçim nəzəriyyəsi  rasionallığı intensional izahların ümumiləşdirilməsi kimi izah edir. 
Rasionallıq fərdin mümkün məsrəflərini minumumlaşdırimaqla öz istəklərinin 
maksimallaşdırmaq cəhtində  təmin olunmanın planını ehtiva edir. Rasional seçim aspekti 
informasiyalarsız ötüşməz. Məhz informasiya təminatı hərəkət seçiminin optimallığını zəmanətli 
edir. Lakin müvafiq çevrədə intəhasız informasiya toplumu da özü-özlüyündə irrosionallığa yol 
çmış olar. Bu hal xüsusən fövqalədə situasiyalarda daha ciddiliylə nəzərə alınandır. 
Risklə üzləşənlər ehtimal edilən nəticənin atributlaşdırmağa məhkumdurlar. Lakin qeyri-
 Buna görə də rasional seçim 
a
müyəyyənlik şəraitində belə atributasiya aparmaq mümkün olmur.
 
149

 
 
nəzəriyyəsində qeyri-müəyyən situasiya ya mövcud olmur və yaxud da onun 
neyüt
 nəzəriyyəsinə  rəğmən sosial davranışların iqtisadi yanaşmada tətbiqi 
sahəs
keyfiyyətdə  çıxış edir. O, macar ə
/1903-1957/, amerikan iqtisadçısı 
nəzəriyyəsi və iqtisadi davranış» əsə
Oyun minimal olaraq nəticə 
Burada uduş yalnız ayrıca bir oyunç
deyil həmçinin bütövlükdə d
strategiyasından asılı olur. Çox zam
və qeyri-əməkdaşlıq aspekti oyün n
fövqü
rlalaşdırılmasına kömək mexnizmi işlənmir.  Strateci   paremetrik seçimlər də  fərqli 
səciyyə daşıyırlar. Lakin bu fəqlilik alternativlik doğurur. 
Rasional seçim
ində bir sıra yeni nailiyyətlər  əldə olunmuşdur. ABŞ iqtisadçısı  «İctimai seçim 
nəzəriyyəsinin» banisi Heri Stenli Bekker /1930/ 1992-ci ildə layiq görüldüyü Nobel mükafatını 
da müvafiq sahədə  əldə edilən tədqiqatlara görə almışdır H.Bekker «iqtisadi imperializminin» 
qatı  tərəfdarı olaraq iqtisadi yanaşmaya insan davranışının anlaşılmasının unifikasiyası kimi 
baxır. 
İqtisadi yanaşmanın mərkəzi qütbü keyfiyyətində H.Bekker aşağıdakı buraxılış  və 
mümkünatları ayırır: 
 
insanların üstüntutma meyli stabildir və bu meyl digər əhali kateqoriyalarından kəskin 
fərqlənmir; 
 
insanlar optimal informasiya mübadiləsi  əsasında maksimal davranış nümayiş 
etdirirlər; 
Əksər sosioloqlar cəmiyyətin fərdi insan hərəkətlərindən ibarət olduğu qənaətini bölüşürlər. 
Lakin rasional hərəkət nəzəriyyəsini digər sosial nəzəriyyə  və ehtimallardan onu məsrəflər və 
mənfəət arasında rasional aktorun maksimallığı görüntüsü ilə fərqləndirirlər. 
Rasional seçim situasilarala əlaqədardır. Burada aktorlar biri-birlərindən asılıdır və hər bir 
fərdin hərəkəti digərinin hərəkəti ilə uzlaşır. 
Rasional seçimin həm də  məhşur «Oyun nəzəriyyəsi» ilə bağılığı vardır. Ümumilikdə 
«Oyun nəzəriyyəsi» tətbiqi riyaziyyatın bir sahəsi olaraq iqtisadi tədqiqatlarda metodik 
silli amerikan riyaziyyatçısı  və iqtisadçısı Con Neymanla 
Oskar Morqenştrennın /1902-1977/ 1944-cü ildə «Oyun 
rində geniş görünüş meydanı əldə etmişdir [127]. 
və uduşa  əsaslanan  ən azı iki oyunçu tələbində bulunur. 
unun seçim strategiyasından 
igər oyunçuların seçim 
an əməkdaşlıq /kooperativ
əzəriyyəsində  fərqləndirilir. 
Qeyri-əməkdaşlıq versiyası insanların 
şəxsi maraqları 
çevrəsindən çıxışı nəzərdə tutaraq oyun nəzəriyyəsinin təməlinin 
ndə dayanır. Oyunçular yalnız maraqların toqquşduğu 
 
150

 
 
məqamlarda partnyorluqa meyl edirlər. Bu an hər bir fərd qrupun müvəfəq nəticəsini bəsləyir. 
İki tip - strateci və ekstensiv oyun taktikası mövcuddur. Normal oyun hesab edilən strateci 
oyunda  oyunçular eyni strategiyanı seçim edirlər.  Ekstensiv oyunda isə seçim və informasiya 
ardıc
 ABŞ iqtisadçısıları Con Xarsani /1920-2000/, Con Neş /1928/ və alman iqtisadçısı 
Reyn
şaf amilləri isə öz növbəsində rasional seçim 

ai elmlər sferasında ön plana çəkilməsi həqiqətdə  fərdlərin 
ki, ist
zaman rasional xarakter alır ki, o dərin və keyfiyyətli, hadisə və prosesin 
bütün
8.5. 
q elminin 
energ
ir. Bu görüntüdən irəli gələrək 
ə üstələməkdədir. 
zm  sosmədəni nəzəriyyələri 
im futurum  gələcək mənasını 
ında elm olan futurologiyanın 
 kontekstdə iqtisadi və siyasi 
niki elmlər sferasını da əhatə 
olunan proqnozlaşma kateqoriyasını ifadə edir [43, 98]. 
Sosial proqnozlaşdırsanın tədqiqat praktikasında bir sıra statistik-riyazi hesablamalar, 
modellər və tipik metodoloji qaydalar alət olaraq geniş istifadəsini tapır. Bu sıradə zaman xətti 
təhlil metodikası bir qədər populyarlıq qazanmadadır.  Zaman xətti zamanın ardıcıl anlarının 
ölçmə mexanizmidir. O, xronoloci qaydada yerinə yetirilmiş müşahidələr toplumu olmaqla trend 
dəyişikliklərini tapan, avtoreqresiya modelini müəyyən edən xüsüsiyyətlərə malikdir. Zaman 
xətti təhlili zaman sırasının təbiətinin təyini və bu xüsusda müvafiq proqnozloşmanı  məqsəd 
seçərək bir sıra tədqiqat metodlarında kommulyasiya olunur. Bu məqsədlər xətti modeli 
identifikasiya etməyə  və onu müəyyən formatda şərhləndirməyə hesablanmışdır. Zaman xətti 
nəzəriyyənin ədalətlilik və dərinlik diapozonuna varmadan model təyinatı tapıldıqdan sonra onun 
köməyi ilə, daha dəqiq isə hadisənin bir hissəsindən digər hissəsinə müşahidə mataerallarından 
alınan nəticənin paylaşması  və ya reallığın gələcək zamanına aid edilməsi kimi strukturlaşan 
elmi-tədqiqat metodu ekstrapolyasiya qaydasında dəyişkənliklərin proqnozu müəyyənləşdirilir. 
Sosial proqnozlar mənbəyini emprik çevrədən qaynaqlandıraraq məhsulunu elmi müstəvidə 
təhlil orbitində reallaşdırır. Empiriklik biliyin elə səviyyəsidir ki, o öz məzmununu başlıca olaraq 
müəyyən dərəcədə rasional işləməyə  məruz qalmış  təcrübə, müşahidə  və eksperimenlərdən 
qidalandırır. Buna görə  də empirik gerçəkliklərdən proqnozlaşdırmada təhlil materialı kimi 
istifadə əvəzsizdir. 
Proqnostikada elə iqtisadiyyatda da olduğu kimi, versiya quraşdırmaqda məntiqi və 
ıllığı hər dəfə oyunçular tərəfindən təyin olunur. Geniş sosial hadisələr kəhkəşanında oyun 
nəzəriyyəsi /informasiyalı  tələblə alınan məlumatın düşüncəvi uzlaşması/ relevantdır. Belə ki, 
burada oyunçular fərdlər deyil ayrı-ayrı qrum və orqanlar da ola bilər. Orqanlar qismində isə 
ayrı-ayrı dövlərin iştiraki nəzərdə tutulur. 
Çağdaş zamanda oyun nəzəriyyəsi inkişaf edərək daha yetkin səviyyə əldə etmişdir. 1994-
cü ildə
xard Selten /1930/ «Oyunlar nəzəriyyəsi»nin əks maraqlarında tarazlığın yenilikçi təhlilinə 
görə Nobel laureatı oldular. Müvafiq inki
nəzəriyyəsinin təkmilləşməsinə  də  təsir etdi. Bununla belə rasional seçim ideyasının iqtisadi 
zəriyyədə  və digər ictim
mikrosəviyyədə tam və  dəqiq diapozonda öyrənilməsinin real mexanizminə çevrilmişdir. Belə 
ənilən seçim o 
 səciyyəvi cəhətlərinin nəzərə alsın. 
 
 
Futuroloji məntiq və sosial proqnozlar 
 
Müasir elmi proqnostikanın araxasında çoxminilli tarix və onun materiallar toplumu 
dayanmaqdadır. Buraya konfessional, utopik, dünyanın sonu haqqında esxatoloci konsepsiya, 
müxtəlif fəlsəfi təlimlərlə yanaşı  və digər öncənin müəyyən olunmasına cəhd edilən ehkamçı 
baxışlar sistemi də daxildir. Sosial poqnostika varlığın mahiyyəti təlimi - ontologiya, idrak 
nəzəriyyəsi - qnoseologiya  və rabitəli, ardıcıl təfəkkür formaları haqqında - mənti
etik gücü əsasında  şütüyür. Bəşəri psixoloci struktur genetik olaraq gələcəyin necəliyi: 
rəvan-firavan və ya çətin-acı olacağı sintementallığına köklənmişd
sosial proqnotika texniki-texnoloji proqnozlaşmanı daim izləməkdə v
Müasir sosial proqnostika konvergensiya, texnisizm, ekologi
ehtiva edən futuroloji konsepsiyaya əsaslanır. Latın mənşəli is
iafdələndirən Yer kürəsinin və  bəşəriyyətin sonrakı aqibəti haqq
əsas mahiyyət komponentini təşkil edir. Sosial proqnostika dar
çərçivədə sosial münasibətilərin, geniş dairədə isə humatir və tex
 
151

 
 
deduktiv metodan da istifadənin  əhəmiyyətli genişdir. Bu metodologiya daha çox təhlil və 
nəticə
qiqətdə  bəzən nəticənin bir neçə izahı yarana bilər. 
amandan qorxmadan onun hər bir fraqmentini tədqiq edin. Haçan kı siz əldə etdiklərinizin 
eyri-mümkünləri atacaqsınız yerdə  həqiqət 
i, ictimai 
elmlə
dim yunan əsatirlərindən alır: Yunan 
mifol
sistem
lik aspektində fayda gətirir. 
 
Deduktiv təhlil və  məntiqilik prosesi ingilis yazıçısı Artur Konon Doylun romanlarının 
məhşur qəhrəmanı Şerlok Holms dedektivliyinin əsas prinsiplərini təşkil edir. Ş.Holms məntiqli 
adam səciyyələndirərək qeyd edir ki, «ona damla su lazımdır kı, Niaqara şəlaləsi və ya Atlantik 
okean barədə heç nə bilmədən bu mövcudat haqqında nəticə  çıxararaq müvafiq mülahizələr 
yürüdsün». 
A.K.Doyl «Al qırmızı çaların etyüdləri»  əsərini çox zaman «nəticə  çıxarmaq haqqında 
sənət» adlandırırlar. Onun qəhrəmanı  Ş.Holms deyir «Mən heç vaxt fərz və gümanlar 
qurmayıram. Bu pis əlamət intelektin məntiqi bacarığına dağıdıcı  təsir edir. Mən heç zaman 
istisnalar etmirəm. İstisnalar qaydaları təkzib edir. Doğru nəticə sərəncamınızda olan faktların 
kəmiyyətindən aslıdır. Nə  qədər k, onlar səhihdir versiyanı quraşdırmaq mənasızdır. Faktları 
nəzəriyyə üstündə qurmaq deyil, nəzəriyyəni faktlar altında yaratmaq daha məqsədə müvafiqdir. 
Sizdə versiya yaranmışdır. Qalır onun möhkəmliyini yoxlamaq. Bunu etmək çətin deyildir. Baxın 
o, mövcud faktların hamısını  əhatə edirmi? Əgər belədirsə, onu sizi haraya aparacağına 
axmadan belə versiyanı quraşdırın. Hə
b
Z
nəticəni doğruluğundan aslı olmayaraq büsbütün q
alacaqdır» [36]
q
 
Sosioloji proqnozlara daha çox «Edip effekti» təzahürləri xasdır. Lakin buna baxmayaraq 
sosial proqnozlaşdırma aparılmalı, insan sosiumunun və  cəmiyətin inkişaf qanunlarına uyğun 
olaraq perspektivlər təyin edilməlidir. Buna görə  də, hər bir proqnoz ciddi təhlil və praktiki 
testlər hesabına ərsəyə yetməlidir [43]. 
Ötən əsrin ən nəhəng sosial mütəfəkkirlərindən olan K.Popper həm də, Edip faciəsinindən 
doğan sosial proqnostikada «Edip effekti» adlanan sindromu elmi dövriyyəyə  çıxaran müəllif 
kimi də tanınır. Bu effektin mənası isə ondan ibarətdir ki, qabaqcadan deyilmə  hədəf tutulan 
qabaqcadan deyilən hadisəyə  təsir göstərir. Belə ki, alının nəticə ondan ibarətdir k
rdə təbiət elmlərindən fərqli olaraq hadisə baş verə də bilər və ya əksinə baş verməyə də 
bilər. Çünki məntiqi olaraq o əvvəlcədən söylənilmişdi. Bu məntiqilik də  şərhi verilən «Edip 
effekti» ilə bağlanılır. Konkret olaraq «Edip effektinə» görə bir sıra qabaqcadan xəbər 
vermələrin icrasının reallaşması ona görə baş verir ki, o elə qabaqcadan da söylənilmişdi. 
 
«Edip effekti» adlanan fenomen öz kökünü qə
ogiyasında Fiva padşahı Laya qabaqcadan verilən xəbərə görə onu oğlu öldürəcəkmiş. 
Doğulan övladı - Edipi La dağlara atdırmış və bir çoban onu xilas etmişir. Sonradan boya-başa 
çatan Edip bilmədən atasını öldürmüş  və anası ilə evlənmişdir. Sofokulun «Çar Edip» və 
Volterin «Edip» əsərlərinin baş  qəhrəmanına çevrilmiş Edip məcaraları fonunda təzahür edən 
gerçəklik klassik psixoanalizdə subyektin sosial və  mənəvi instansiyası /Super Eqo - yuxarıda 
mənəm/ - «Edip kompleksi» kimi psixoloci aspektə çevrilmişdir. Bu cəhət isə «Edip kompleksini» 
«Edip gffektindən» ayırmaq gerçəklikdir. 
 
Sosial roqnostikada və ümumiyyətlə proqnozlaşmanın ən geniş həlqəsində senari adlanan 
proqnostik metod unikallığı  ilə  fərqlənir. Senari metodunüun məntiqi, elmi və bir qədər də 
intuitiv, virtual olması onu furturoloqların  əlində effektli proqnoz alətinə çevirir. Xronoloci 
düzümdə bu metoda öncə proqnozlaşdırılan obyektin genetik köklülüyü məsələsi aydınlaşdırılır, 
sonra bütün aspektlər qammasında inkişaf senarisinin hərəkətverici qüvvələrinin müasir durumu 
və potensial imkanlığı müəyyənləşdirilir. Növbəti mərhələdə oyunçular və  məhdudlaşdırıcılar 
tədqiq edilir və bu əsasda müvafiq senarilər kompleksi işlənilir. Burada senari çoxvariantlığı 
mühüm məqamlardan sayılır və varyasiya müxtəlifliyi proqnoz modelinin kaskadını təşkil edir. 
Bu metodologiyaya istinad edərək «Rusiya iyirmi il sonra» əsərinin müəllifləri D.Erqin və 
T.Qustafson Rusiya və ümümilikdə dünyanın gələcək inkişafı ilə bağlı müvafiq proqnozlar 
i işləmişlər. Rusiyalı alim Viktor Feller bu metodologiya və senarilər əsasında dünyanın 
 
152

 
 
gələcəyi haqqında daha geniş proqnozlar tərtib etmişdir [30, 65]. 
V.Feller proqnozlarına görə yaxın 30 il ərzində Çin təsir dairəsi  ərəb dünyası  və qara 
frik
ergetik sistemində inqilabi dəyişikliklərin baş verəcəyi ehtimal edilir. Müvafiq 
nqila
ı artıq 
2005
rxulu heç nə baş verməmişdir. Özünün mütərəqqi 
xno
A
a istisna olmaqla planetin bütün guşələrində praktiki olaraq inkişaf tapacaq, yaxın 
prespektivin mübarizə meydanlarında Çin və ABŞ yarısmasınınnın gərgin mübarizəsi seyr 
olunacaqdır. XXI əsrin ilk onilliyində Çin Şərq və Cənubda, ikinci onillikdə Qərb istiqamətində 
aktiv olacaq, üçüncü onillik ərəfəsində o, Avrasiya kontinentində tam hegemonluğa da cəhtlər 
göstərəcəkdir. Avropa XXI əsrin iyirminci illərində tam birləşəcəkdir. Elə bu illərdən başlayaraq 
rüsuslarının tükənməsi və neftin ucuzlaşması kontekstində Ərəb dünyasına qeyri-sabitlik hakim 
kəsiləcək. Böhran məcrası üçüncü onillikdə ərəb dünyasını müharibələrdən keçirəcək. Nəticəvi 
olaraq Çinin müttəfiqi və  Qərbin rəqibi olan güclü və möhtəşəm, konfedirisial strukturlu yeni 
ərəb dövləti yaranacaqdır. Qara Afrikada da antiqərb oriyentasiyalı bir İslam imperiyasının 
yaranması da təxmin edilir. 
XXI  əsrin iyirminci illərində gözlənilən dünyəvi iqtisadi böhran əsasən qlobal liberal 
iqtisadiyyatın sonunculanmasını müyəssər edəcək, Birləşmiş Avropa 2040-ci ildən başlayaraq 
super etnik və milli əlamətlərə görə parçalanacaqdır. Liberal iqtisadiyyatın effektiv modelləri 
xalis formatda Cənubi Amerika, Böyük Britaniya, Avstraliya, Yeni Zellandiya və bir sıra böyük 
olmayan Amerika və Avroasiya ölkələrində qalacaqdır. Korporasiya güclənərək transmilli 
oliqopoliya ilə yanaşı, həm də dövlət obrazlı qurumlara çevriləcək, iqtisadi sfera ilə yanaşı sosial 
münasibətləri də  tənzimlənməsinə varid olacaqdır. Bu proqnostikaya görə  əsrimizin ikinci 
yarısında dünya en
i
bilik bir-birini doğuran və tamamlayan elmi-texniki çevrilişlərlə müşayiət olunacaqdır. 
Öncə effektli nüvə istilik energetikası  təşəkkül tapacaq və onun məhsuldarlağa nəqliyyat 
sferasında inqilabları  şərtləndirəcəkdir. Nəqliyyat sferasında çuğlaşan inqilablar insanlara 
sutkanın günəşli çağında dünyanın bir qütbündə səhəri açmaq, digər qütbündə işləmək və nahar 
üçün daha əl çatmaz başqa bir ərazi seçmək imkanı yetişdirəcəkdir. 
Müvaiq proqnostikaya əsaslandıqda körərik ki, inkişaf prosesi konfesial və demoqrafik 
təbəllüdatları da gerçək edəcəkdir.  İtaliyanın  şimalında katolizim hegemonluğu güclənərək 
təsirin dairəsini  İspan və Latın Amerikan blokunun Avroatlantik məkanda genişlənəcəkdir. 
Yeniləşən katolik kilsəsi protestantlıqın himayəsində olacaqdır.  İslam XXI əsr boyunca əsas 
Afrikanı və Amerikanın zənci əhalisini təsir sferasına salacaq, Avropada, Çində və Hindistanda 
ciddi yüksəlişlər əldə edəcəkdir. 
Müvafiq proqnozlar silsiləsi planetar böhranın qaçılmaz olduğu qənaətini bölüşür. XXI 
srin ikinci onilliyi öncəsinə təsadüfi təxmin olunun ümumidünya böhranının qara buludlar
ə
-2007-ci illərdən başlayaraq ABŞ  və Avropa üzərində qatılaşacaqdır. Qedonizm /yunanca 
hedone-həzz, yüksək rifah və  bəşəri davranış haqqında  mənəvi-etik doktorina/ bu ölkələrdə 
obrazlı deyilimdə  təkcə gövdənin piylənməsi deyil, həm də beyin piylənməsinə  də  vəsilə 
olacaqdır. Səbəb isə ABŞ-ın siyasi-iqtisadi və  hərbi hegemonluğunun təzahürü ilə bağlıdır. 
Ehtimal edilir ki, əsrin ilk onillik sonluğunda Amerikan cəmiyətinin fond bazarına olan etimadı 
dağılma mərhələsindən keçəcəkdir. Böhranda tələb istehsal və istehlakçı münasibətləri son 
dərəcə önəm daşıyacaqdır. Bununla belə böhran nəticələri təcrid olunacaq və insanlara 
anladılacaqdır ki, prinsip etibarı ilə qo
te
logiyaları  və professional menecerləri ilə seçilən yüksək Amerikan iqtisadiyyatı yeni 
mərhələdə xidmətlərin virtualizasiyasını  və xidmətlər təsərrüfatının qlobalizasiyasinı 
genişləndirəcək və bu prosesdə bazarın monopol və oliqopollıq dilenması mühüm əhəmiyyət 
daşıyacaqdır [44, 112]. 
Yeni təbəllüdatlar beynəlmiləl bürokratiyanın və texnokratiyanın yeni tipinin yüksəlişi ilə 
müşayiyət olunacaq, ənənəviçilər isə öz növbəsində rəqabətli başlanğıcların qorunmasına qayğı 
göstərəcəklər. Bu sırada sahəvi parlamentlərlə adi hakimiyyətlərin balanslaşdırılmasına və eyni 
zamanda mülkiyyətçilərlə  həmkarlar təşkilatlarının münasibətlərinin tənzimlənməsinə  cəhtlər 
göstərəcək, liberal alternativlik çevrəsində mərkəzi Avropa olmaqla bir sıra ölkələrdə korporativ 
partiyalar və müvafiq sahəvi  şuralar yaradılacaqdır. Korporasiyalar daimi dostları deyil, yalnız 
daimi maraqları rəhbər tutan möhtəşəm dövlət bənzərli qurumlara çevriləcəklər [112]. 
 
153

 
 
Dünyanın inkişaf senarisi haqqında müxtəlif variantlar işləmək və müvafiq mülahizəlr 
sürm
ədlər yaxın müddət üçün götürüldükdə daha uğurludur. Bu reallıq 
isə  ç
və mahiyyət kəsb etmişdir. 
Yeni 
a  əsaslanaraq cəmiyyətdə sosial-iqtisadi tərəqqiyə nailolmada 
əmtəə
ı ilə qoşa hərəkətdə irəliləyən iqtisadi sistemin marksist modeli də 
şəbək
n kütləvi 
ək imkanları intəhasız ola bilər. Lakin burada daha ümumi olan bir inkişaf modeli yaratmaq 
olar. Planetik qlobal və lokal güşələrində hakim kəsilən iötimai-siyasi və sosi al-iqtisadi 
təzahürləri və prosesləri bir araya gətirdikdə yaxın gələcəyin ümumi bir modelini 
formalaşdırmaq mümkündür. Proqnozlaşma variatlarını  cəm olunduqda bu model aşağıdakı 
konfiqurasiyanı yaradacaqdır: 
 
iqtisadiyyatda - kapitalizm; 
 
bölgüdə - sosializm; 
 
idarəetmədə - demokratiya; 
 
mənəvi və siyasi həyatda - plyuralizm. 
Planetin sosial-iqtisadi tərəqqisi haqqında konseptual proqnozlar verilərkən xüsusi olaraq 
vurğulanmalıdır ki, bu məqs
ətin məsuliyyətli və daha mükəmməl təhlil və  tədqiqatların aparılmasını  şərtləndirən 
proqnoztikanın təbiətindən irəli gəlir. Lakin bizim istəyimizin ölçülərindən asılı olmadan inkişaf 
prosesi daim dinamik orbitdədir. 
 
 
8.6. Sosial bazar iqtisadiyyatı 
 
İqtisadiyyatın qlobal modernizasiyası istiqamətində planetin sosial enerjisi yeni akkumlativ 
toplom əldə bulmuşdur. İctimai-iqtisadi tərəqqi tendensiyası insanın təsərrüfat həyatının və sosial 
təminatlar sferasının dolğun erqonomik mobilləşməsi prosesi ilə müşaiyət olunaraq daha qlobal-
bəşəri xarakter almış, sosiumu yeni ampulalı sivilizasion mərhələyə yuvarlatmışdır. 
Sivilizasiyanın yeni çağdaş  bəndinə keçid isə empirik təməldə adekvat elmi-metodoloji 
konsepsiyasınının qurulmasını  əsaslandıraraq aktuallaşan məzmun 
iqtisadi quruculuq prosesi sosiallaşan bazar iqtisadiyatına adaptasiya üzərində  təşəkkül 
taparaq bütün ictimaii sferada mütərəqqi struktur dəyişikliklərini stimullaşdıracaqdır. Onun 
fundomental dairəsini isə  ədalətli, sosial mühafizəli, dinamik vektrolu, iqtisadi dayanaqlı 
seqmentlər formalaşdıracan və proses kardinal permnentliyi ilə fərqlənəcəkdir. 
Mülkiyyət forması  və  mənsubiyyət fərqinə varmadan bazar iqtisadiyyatı  təsərrüfat 
subyektlərinin iqtisadi azadlığın
 istehsalının güclü tərəflərini reallaşdırmağa imkanlar yaradır.  İqtisadi və sosial planda 
mütləq  ən yüksəklik olmasa da o, səmərəli təşəbbüskar və  məsuliyyətli iqtisadi davranışın 
optimal sistemini formalaşdırır. Bununla belə sosial planda bazar iqtisadiyyatı  bərabərləşməni, 
proporsional paylaşmanı bərqərar etməyərək xroniki qeyri-stabillik doğuran məxsusi sərtliliyi ilə 
fərqlənir. Belə ki, o cəmiyyət gəlirləri və sərvətlərinin paritet bölgüsünü istisna edərək xroniki 
sosial qeyri-stabil vəziyyəti səciyyələndirir. Bu reallıq isə öz növbəsində böhranların və işsizlikin 
yaranışına, istehsal güclərindən qeyri-dolğun istifadəyə zəmin olur [29, 102]. 
XX  əsrin iqtisadi kataklizmləri, xüsüsən də böyük depressiya yeni iqtisadi modellərin 
işlənməsini şərtləndirdi. Bu ərəfədə iqtisad nəhəgi C.Keynizin şəxsi maraqları ictimai maraqlarla 
uzlaşdıran, kapitalizmin özünü tənzimləyən sistem olmadığı çevrədən çıxış edən keyniziyan 
iqtisadiyyat adlanan yeni iqtisadi konsepsiya formalaşdırdı. Bu konsepsiya isə dar arealda, 
kapitalizin yüksək və geniş intişar tapdığı ABŞ-da və bir sıra Qərbi Avropa ölkələrində 
eksprement olundu. 
Bazar iqtisadiyyat
ədaxili böhranlardan yan keçə bilmədi. Bu sistem özünün gücünü tam məsərəf edərək 
geriyə - yenidən bazar iqtisadiyyatına girişdə iflasa düçar oldu. Kommunist recimlərin silsiləvi 
total çökməsindən sonra postsosialist ölkəlirinin  əksəriyyətində, o cümlədən MDB məkanının 
geniş müstəvisində  də iqtisadi proseslərdə bazarın rolunun təyinatına müxtəlif yanaşmalar 
təzahür etdi. Burada makroiqtisadi tənzimləmə Qərb monetaristlərinin ultraliberal konsepsiyaları 
əsasında ilk olaraq rasional gözləmələr və  təklif iqtisadiyyatına  əsaslanaraq dövlətin 
iqtisadiyyatda yerinin sıxışdırılması, qiymətlərinin liberallaşması, milli əmlakını
 
154

 
 
özəllə
di modelə istinad etmədən reallaşa bilməz. Bununla belə sosial 
 sınaqdan keçirildikdən sonra səmərəli reallaşma 
diyyatının nəzəriyyə  və praktika sahəsindəki müasir 
roses olaraq qəbul etmişlər. Bu mənadə hesab 
olunm
ətinliklərlə dolu istiqamət mütləq bazar iqtisadiyyatının özünün 
n ümdə prinsiplərinin bərqərar olması  şəraitində  pərvəriş taparaq bir sıra köklü və kompleks 
roblemlərin həllini şərtləndirir: 
qtisadiyyatın mümkün dövlətsizləşdirilməsi kontekstində 
mülkiyyətin və  təsərrüfatçılığın müxtəlif formalarının bərbərhuquqlu iştirakının 

 göstərir ki, bazar 
bütün
ədlərə nailolmada tarazlı, razılaşdırılmış məxsusi iqtisadi bir siyasət olaraq 
dəyər
şdirilməsi, pul kütləsinin sıxmaqla makroiqtisadi sabitliyə nail olmaq kimi radikal 
mahiyyətli proseslər baş verdi. Lakin bazar hər şeyi yerinə qoyacaq prinsipli istiqamət bir neçə 
liberal təyinatlı islahatlar arealından keçərək sonrakı mərhələdə neqativ sosial-iqtisadi nəticələr 
yaratdı. Yeni zamanın dünya təcrübəsi inandırıcı olaraq göstərdi ki, istehsal güclərinin müasir 
inkişaf məqamında elastik, effektli funksional iqtisadiyyat sosial təmayüllü bazara və üzvi 
bağlılıqla adekvat sosial-iqtisa
oriyentasiya öncə bazar iqtisadiyyatı tam
imkanlı olacaqdır. 
Vurğulandığı kimi liberal iqtisa
mütəxəssisləri bazar sosiallaşmasına keçidi təbii p
uşdur ki, məhz sosiallaşan bazar iqtisadiyyatı  şəraitində resurslar bölgüsünün paritetliyi 
müvafiq normalarda daha qətiyyətli təmin edilir. Bu sistemin nəzəri və iqtisadi təməl bazası da 
əsaslı olaraq liberal fundomentalizmdə, keynizçiliq və neoliberalizmin modifikasiyasında 
götürülür. Bununla belə, bir daha qeyd olunumalıdır kı, bazar iqtisadiyyatının sosial modelinə 
keçidi sadə bir məsələ deyildir. Ç
ə
p
 
iqtisadi paritetlik və i
təminatını; 
 
iqtisadiyyatın struktur yenidənqurmasının reallaşdırılması  və onun defisitlik 
xarakterinin aradan qaldırılmasını; 
 
maliyyə-kredit və pul infrastrukturunun sağlamlaşdırılması, infilyasiya proseslərinin 
təcridini; 
 
qiymətyaratmanın xərclər modelindən mütəmmadi uzaqlaşma, sənaye, kənd 
təsərrüfatı və xidmətlər sferasının əsas məhsulunun qiymət azadlığına keçidini; 
 
tədavül sferasının demonopolizasiyasını,  əhalinin və müəssisələrin kredit, 
iqtisadiyyatın isə elmi təminatlığının bərqərar olmasını; 
 
qeyri-bazar təmayüllü təhsil və peşə hazırlığının yenidənqurulmasını
Sosial bazar konsepsiyasının bir qrup tədqidatçıları makroiqtisadi tənzimlənməyə neqativ 
münasibət bəsləyərək onu dövlətin iqtisadiyyata intervensiyası kimi qiymətləndirirlər. Belə 
istiqamət bazar sisteminiə yeni qədəm qoymuşlar arasında yarımbazar strukturlu görüntü və 
təsürat yaradaraq onu daha qabarıq obrazda nəzərə çarpdıır. Yaranan dissonansı elə başlanqıc 
nöqtədə də aradan qaldırmaq üçün dövlət və özəl sektor arasında proporsiyalar ikincinin üstün 
hesabına dəyişdirilməlidir. Prosses şübhəsiz ki, uzunmüddətlilik tələblidir. Lakin bütün obyektiv 
və sübyektiv çətinliklərə bağmayaraq sosial bazar modeli liberal zəmində qarışıq iqtisadi sistem 
paradiqmasının formalaşmasından keçir. 
Zaman tutumlu təcrübə fundomental empirik iqtisadi material verərək
 hallarda tənzimləyici funksiyasını yerinə yetirə bilməz. Bu reallıq müəyyən fərqliliklərlə 
sosiallaşan iqtisadiyyat modelinə  də xasdır. Sosial bazar iqtisadiyyatında dövlət tənzimlənməsi 
iştimai istehsalın bütün sferalarında özünü qorumalı və belə tənzimlənmə həm iqtisadi, həm də 
inzibati metodlar əsasında aparılmalıdır. Burada makroiqtisadi planlaşdırmanın qurulması da 
şəksizdir. Belə planlaşdırmaya isə klassik sovet iqtisadiyyatı direktiv sisteminin apoloqiyası kimi 
baxılmamalı, o məqs
ləndirilməlidir. 
Servis təyinatlı yeni sferanın hakimliyi ilə xarakterik bazar iqtisadiyyatının yüksək fazası, 
sosial iqtisadiyyatın fövqündə bəşəri dəyərlər və haqlarda təcəssüm olunan insan varlığı durur. 
Burada təsərrüfatın bazar metodları iqtisadiyyatın sosialyönümlü dövlət tənzimlənməsi ilə 
uzlaşır. 
Səhiyyə, elm, təhsil, incəsənət, mədəniyyət, bədən tərbiyəsi və idmanın da daxil olduğu 
sosial bazar iqtisadiyyatının predmetini məhz azad bazara və sosial tərəqqiyə köklənən 
iqtisadiyyat təşkil edir. Sosial təyinatlı bazar iqtisadi modeli iqtisadi azadlıq, iqtisadi artım, 
 
155

 
 
iqtisadi təhlükəsizliyə istinad edən tam məşğulluq, qiymət stabilliyi, sosial sabitlik və  ədalətli 
vergiqoyma kimi mühüm komponentlərdən ibarətdir. Sosial bazar iqtisadiyyatı həyati keyfiyyəti 
ehtiva edərək cəmiyyətin xidmət və sosial sferasında tələblərin dolğun ödənilməsini 
səciyyələndirən geniş təzahürünü sosial səmərəlilikdə tapır [61, 101]. 
Göstərildiyi ki, AB ölkələrində, xüsusən də Almaniyada bazar iqtisadiyyatı əslində sadəcə 
olaraq sosial atributlu sosial bazar iqtisadiyyatı kimi anlaşılır. Bu iqtisadiyyatın genoloci kökləri 
də  məhz fundomental olaraq Almaniyada təşəkkül tapmışdır. Belə ki, ötən  əsrin iyirminci 
illərində müvafiq istiqamətdə ölkənin Frayburq şəhərində  Frayburq məktəbi  adlanan  ənənəvi 
nəzər
üşlər. Birinci istiqamət inhisarlaraın tənzimlənməsi, rəqabətin 
yarad
dövl
in kompleks tədbirlər sistemi əsaslandırılır. 
ko
ıxmış Almaniyanın yeni iqtisadi siyasətinin 
L.Erxart
ı effektli iqtisadi siyasət nəticəsində artımın yüksək templərini təmin edən 
bariz n
ərək 
ça
inin yeni reallıqları  təzahür 
genişləndirərək 
yeni 
  İqtisadi nəzəriyyədə iqtisadi sistemin dörd tipini 
fərqlə
 tipə çox zaman bazar iqtisadiyyatının variyasiyası kimi də baxılır və bəzən 
da  əhəmiyyəti iqtisadi sistemdə mühüm əhəmiyyət daşıyır. Qarışıq iqtisadiyyat özü-
yriyyəçilik təcrübəsi formalaşmışdır. V.Oykenin başçılığı ilə görkəmli alman iqtisadçılar 
ıməhşur illik məcmuyə «Ordo» curnalı  ətrafında birləşərək liberializmin alman qolu olan 
ordoliberializm konsepsiyasını  işləmişlər.  İqtisadi proseslərə müdaxilə edərək planlaşdırmanı 
tənqid atəşinə tutan ordoliberalistlər azad bazar iqtisadiyyatının XIX əsrdəki nümünəsini XX 
yüzillik üçün məqbül hesab etməmişlər. Onlar qarışıq iqtisadi sistemdə  mərkəziyyətçiliklə 
rəqabəti uzlaşdıran dövləti idarəetmə sisteminə tənqidi yanaşmış, rəqabətin sosial bazar iqtisadi 
modelində  təkmilləşməsi və  tərəqqisinə üstünlük vermişlər. Ordoliberalistlər həm də dövlət 
iqtisadi siyasətinin iki istiqamətini: təsərrüfat quruluşunun formalaşması  və  təkrar istehsal 
prosesinə təsir aspektini irəli sürm
təminatı,  şəxsi və dövlət mülkiyyətinin uzlaşması  və  təsərrüfatçılığın hüquqi normalarının 
ılması kimi elementləri birləşdirir. İkinci istiqamətdə isə iqtisadi artımı təmin edən bütün 
ət tənzimlənməsin
Farburq məktədinin təlimləri və başlıca olaraq onun lideri V.Oykenin müvafiq 
nsepsiyası II Cahan müharibəsindən məğlub ç
leytmotivinə çevrilmişdir. O zaman AFR-in rəhbərləri: przident K.Adenaur və baş nazir 
ın apardıqlar
sosial bazar təsərrüfatı oriyentasiyasına keçidə istiqamət götürülmüş  və reallıqda da bu səylər 
əticəsini vermişdi. Burada dövlətin sosial-iqtisadi həyatda xüsusi rolu önə  çəkil
sistem düzümünün başlıca amili kimi rəqabətin hərtərəfli inkişafı  təmin olunmuşdu. Sonrakı 
ğlarda humanist obrazı  səciyyələndirən sosial-iqtisadi sistem
olundu və sosiallaşan iqtisadiyyat konsepsiypası Avropa çevrəsində sərhədlərini 
modifikasiyalara uğradı. Bu sırada bazar iqtisadiyyatının «İsveç modeli» adlanan nümunəsi 
daha çox müqayisə predmetinə çevrilmişdir. 
II Cahan savaşından sonra nisbi varlı olmayan ölkə  İsveçdə sosial-iqtisadi inkişaf 
istiqamətində radikal islahatlar aparılaraq kəskin sıçrayışlar əldə olundu. Bu model ölkə və onun 
əhalisi üçün beynəlxalq bazardan yaranan xarici konyuktur nəticələri mülayimləşdirmək 
oriyentasiyasına köklənir. 
«İsveç sosial-demokratik modeli» xarakterizə edərkən iqtisadi sistem modellərinin tipoloci 
xüsüsiyyətləri nəzərədən keçirilməlidir.
ndirirlər: 
I.
 
Yüklə 5,12 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   ...   25




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə