E. M. Hacizadə


T.Veblen                            C.Kommonos               U.Mitçell



Yüklə 5,12 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə5/25
tarix05.05.2017
ölçüsü5,12 Kb.
#16787
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   25

T.Veblen                            C.Kommonos               U.Mitçell
 
 
 
İqtisadi münasibətlərin subyektlərini,  şəxsi maraqlarını öyrənməyə etiraz edən 
institusionalizm ictimai motivlərə, insanların davranışlarına üz tutur və bazarın avtomatik 
tənzimlənməsi konsepsiyasına tənqidi yanaşır. Burada iqtisadi qərarların q
d
iq
rakterli təsisatlar mühüm rol oynayaraq iqtisadi münasib
ə
m
n
n
iq
e
/bütövlük/ və ya «orqanizm» anlamını verir [42, 81]. 
İnstitusionalizmin banisi amerikan alimi Torsteyn Veblen hesab olunur. 
lar alimin 1899-cu ildə yazdığı «Veyl sinifin nəzəriyyəsi»  əsərində daha qabarıq obrazda 
təzahür etmişdir. T.Veblen elmi dövrəyə - «institusiya» /adət, idarə edilən qaydalar və düzüm
və «institut» /təsisat və ya qanun formasında möhkəmlənmiş nizam/ anlayışlarını gətirmişdi. O, 
həm də istitusionalizmində texnokratik istiqamətin banisi hesab olunur. T.Veblen kapitalist 
cəmiyyətini təhlil edərək «İndustrial» sistem konsepsiyasını yaratmışdır. Bu nəzə iyyəyə görə 
 
32

 
 
kapitalizm sahibkar və maliyyəçi hakimliyi adlanan iki pilləli inkişafdan keçir. Səfaləti müalicə 
etmək üçün T.Veblen «Tənzimlənən kapitalizm» nəzəriyyəsini də yaratmışdır. Onun fikrincə 
iqtisadi həyatı tənzimləmək, biznes və industriya arasındakı təzadları aşmaq üçün korporasiyalar 
birliyinin yaradılması mühüm zərurətlidir [91]. 
Amerikan iqtisadçısı, institusionalizmin sosial-hüquqi istiqamətinin başçısı Con Kommons 
1924-cü ildə «İnstitusional iqtisadiyyat» adlı kitab nəşr etdirərək insanların iqtisadi davranışının 
tənzimləyicisini hərəkətdə olan kollektiv institut anlayışını dövriyəyə buraxdı. C.Kommons 
düşün
.Mitçell institusionalizmin iqtisadiyyatda sosial 
nəzar
nəzəriyyəsini yaradır, indikativ planlaşdırma prinsiplərini işləyir, elmi 
malaşdırır. F.Perru hesab edir ki, dövl
əsələ
genişləndirilməsi ilə
İlkin institusio
Təhlil sahəsində in
bilmədi. XX əsrin 
M.Olson /1932-199
formalaşdı [109, 
makroqenerasiya, fo
institusionalizm Y.Ş
sonrakı  mərhələdə 
larda daha mütəşəkkil vəhtədini tapdı [78-79, 93, 
102]. 
cəsində institusional iqtisadiyyat prinsipial olaraq kapitalizmi tənzim edən iqtisadiyyatdır. 
T.Veblen təliminin inkişaf etdirərək o, iqtisadi fəaliyyətin ilkin konstruktiv elementi olaraq bir 
şəxsdən digərinə hüquqi nəzarətin ötürmə növi kimi transaksiyon nəzəriyyəsini işləmişdir [100, 
113]. 
Mübadilə konsepsiyasının inamlı  tərəfdarı kimi, amerikan iqtisadçısı Uesli Mitçell 
«İqtisadi tsikllər», «İqtisadi tsiklərin ölçülməsi», «İqtisadi tsikllər zamanı  nə baş verir» adlı 
əsərlərində müxtəlif iqtisadi tsikllər fazasında insanların davranışnı geniş təhlil etmişdir. Tsiklliyi 
o, başlıca olaraq istehsalda deyil, tədavül sferasında /qiymətlərin və  səhmlər kursunun artıb 
azalması/ yarandığı mövqedən çıxış edirdi. Y.Şumpeter və digərləri onu iqtisadi nəzəriyyəyə 
deyil empirizmə bağlılıqda ittiham etmişlər. U
ətin gücləndirilməsi olan başlıca ideyasını bölüşürdü. O amerikan iqtisadiyyatına indikativ 
planlaşdırmanın tətbiq tələbini irəli sürmüşdü. 
Fransız sosioloqu, institusional sosiologiya istiqamətinin banisi 
Fransua Perruya /1903-1987/ ənənəvi Qərb siyasi iqtisadının mücərrəd 
mikroanaliz məhdudluğunu aşan müasir kapitalist nəzəriyyəsini yaratmaq 
xidmətləri məxsusdur. Bu məqsədlə F.Perru dominant iqtisadiyyat 
dövriyəyə «dominant vahid» terminini buraxır. «Dominant vahid» özü 
mənfəət artımı şəraiti yaradır, aktiv olaraq digər firmalara və istehlakçılara 
təsir göstərərək onları oyun qaydalarını qəbul etməyə vadar edir. «Dominant 
vahid» güclü «effekt artımı»nda özündə ehtiva olunaraq məxsusi olan 
«artım müsbəti» təqdim edir. Bu reallıq da öz növbəsində mövcud məkanda 
bütün fəaliyyət növlərinin bir-birini ümumən tamamlayan «aqlomerasiya effektini» yaradır. 
Firma, sahə, kompleks anlamını verən «artım müsbəti» güclü «effekt genişlənməsi»nə malik 
olaraq ölkə  və regionda «inkişaf zonaları» for
ətin vacib 
iqtisadi siyasət m
lərindən biri müvafiq «artım müsbət»lərinin yaradılması  və 
 bağlı olmalıdır [60, 127]. 
nalizm iqtisad elmində öz təsirlərini XX əsrin 30-cu illərində sadələşdirdi. 
stitusionalizmin neoklassik nəzəriyyəyə  həyatqabiliyyətli alternativ yarada 
60-80-ci illərində R.Kous /1910/, O.Ulyamson /1932/, D.Nort /1920/, 
8/ və başqaların elmi yaradıcılığında  yeni  institusionalist nəzəriyyə 
127]. Onlar transaksiyon xərclər nəzəriyyəsini, mülkiyyət hüququ, 
rmaların populyasiyası  və digər müvafiq nəzəri işləmələr yaratdılar. Yeni 
umpeterin firmaların təkamül davranışı ideyası bazasında inkişaf tapdı  və 
özünün sosial sistem nəzəriyyəsi prinsipləri  əsasında tədqiqat sferasını 
genişləndirdi. Burada xüsusi yerdə F.Xayekin /1899-1992/ yaratdığı təkamül nəzəriyyəsini qərar 
tutur. Yeni istitusionalizm K.Eyrosun /1891-1972/ mədəniyyətin və  təsərrüfat fəalliyətinin 
qarşılıqlı rabitəsi prinsipi, C.Qelbreytin /1908/ nəhəng korporasiyaların təsiri ilə bazar sisteminin 
modifikasiyası, Q.Myürdalın /1898-1987/ sosial sistemlərin təhlili və Y.Kornainin /1928/ 
tarazlıq prinsipinin tənqidinə yönəlmiş tədqiqat
 
33
İnstitusionalizm postsosialist transformasiyasının nəzəri mənbəyi kimi 
də xüsusi dəyərləndirilir. Keçid iqtisadiyyatında institusionalizm 
özəlləşdirmə, sahibkarlıq, maliyyə-sənaye qruplarının yaradılması  və 
biznesin digər sahələrində təxirəsalınmaz tətbiqini tapır. Uzun tarixi yol qət 

 
 
edən institusionalizm müasir mərhələdə  ənənəvi müxtəlifliyi ilə texnoloji baza əsasında 
yanaşmada daha çox texnoloji determinizmlə  fərqlənən neoinstitusionalizm intişar tapır. Polşa 
«şok terapiyasının» müəllifi Leşek Balseroviç /1947/ postsosialist keçidini institusional 
dinamikanın xüsusi hadisəsi hesab edir. İqtisadi gerçəkliklərə institusional yanaşma böyük 
faktiki materialın tədqiqinə, o cümlədən, mülkiyyət dəyişiklikləri ilə yanaşı, yeni strukturların 
yaradılması, mikrosəviyyədə professional və sosial qrupların hərəkət və motivlərini təhlil etməyə 
imkan verir [127]. 
Yüz ildən çox keçdiyi tarixi yol ərzində institusionalizm neoklassik nəzəriyyə ilə 
konsensus  əldə etməyi ilə yanaşı, həm də  əlahiddə böyük metodoloji potensial yaratmışdır. 
Köhn
cud olur ki, firma daxili administrativ xərclər bazar sövdəsinə nisbətdə azlıq 
təşkil
ekti prinsipi alimin 
. Burada mahiyyət 
itin problemləri 
 tapa bilər.[53, 71, 
üvafiq məktəblər 
da, marksistlər isə 
mışdır. Rus iqtisadi fikir tarixində və praktiki müstəvisində V.İ.Lenin /1870-
1924
dir. A.Çayanovun kooperasiya nəzəriyy
istiqa
bli baxaraq onu 
osial-demokrat hərəkatının 
görkə
ə institusionalizmi vahid metodologiya və  dəqiq anlayışlar sistemi yaratmamaqda 
günahlandırırlar. Lakin vurğulanmalıdır ki, məhz bu istiqamətin nümayəndələri tərəfindən 
müasir iqtisad elminin keçə bilmədiyi iki mühüm mövzu: insan hərəkətlərinin institutlarla 
şərtliliyi, institutların təhlildə mümkün əsaslılığı irəli sürülmüşdür. 
Neoklassik məktəbin müasir nümayəndəsi, amerikan iqtisadçısı, Nobel laureatı Ronald 
Kouzun firmanın inkişaf konsepsiyasının başlıca prinsiplərini transaksiyon xərclərin rolu ideyası 
təşkil edir. R.Kouz qeyd edir ki, hər bir sövdə  də danışıqlar aparılmalı, qarşılıqlı rabitə 
yaradılmalı, nəzarət təmin edilməli,  narazılıqlar aradan qaldırılmalıdır. Bu isə o deməkdir ki, 
«bazar mexanizminin istifadə xərcləri» yaranacaqdır ki, onu da nəzərə almaq gərəklidir. Firma o 
zamana qədər möv
 edirlər. Bu uzlaşma rəqabətin köməyi ilə təqib olunur. Üçüncü tərəf eff
nəzəriyyəsinin adı ilə bağlı elmi sferaya «Kouz teoremi» kimi daxil olmuşdur
ondan ibarətdir ki, informasiyon assimetriyanın yoxluğu  şəraitində  ətraf müh
daha effektivli olaraq mülkiyyətçilər arasında özəl sazişlər  əsasında həllini
127]. 
XIX  əsrin sonlarında iqtisad elminin Rusiya guşəsində  də bir sıra m
formalaşmışdı. Marcinalistlər Kiyev universitetində, sosial tarixçilər Moskva
Peterburqda toplaş
/, Q.V.Plexanov /1856-1918/ P.B.Struver /1870-1944/, S.N.Bulqakov 
/1874-1944/, V.K.Dimitryev /1868-1913/, A.V.Çayanov /1888-1937/, 
Y.Y.Suliski /1880-1948/, N.D.Kondratyev /1892-1938/, L.V.Kontaroviç 
/1912-1985/, və başqaları olmuşdular [54, 127]. 
Rus iqtisadçısı və eyni zamanda şair və yazıçı kimi də  məhşurlaşmış 
Aleksandır Vasilyeviç Çayanov ensiklopedik təfəkkürlü tanınmış alimlərdən 
olmuşdur. Kooperasiya ideyalarının davamlı  təmsilçisi A.V.Çayanov həm 
də rus-sovet elitasının 1937-ci il qurbanlarındandır. Onun müvafiq 
istiqamətdə  əsas elmi araşdırma və  tədqiqatları «Kəndli təsərrüfatının 
təşkili», «Kooperasiyanın qısa kursu», «Kənd təsərrüfatı kooperasiyasının başlıca formaları  və 
ideyaları»  əsərləri təşkil e
əsinin konseptual 
mətlərini təşkilati planlılıq və müəssisənin istehsal xərclərinin ölçülərində təcəssüm olunan 
diferensial optimumları ehtiva edir. Adminstrativ kolxoz formasının  əlehidarı kimi çıxış edən 
A.Çayanov daha sərfəli sovxoz modelinə üstünlük verirdi. Alimin fikrincə burada mexaniki 
texnikanı və aqrar elminin nailiyyətlərini daha asan və mükəmməl tətbiq etmə
səbəblərdən də siyasi rəhbərlik A.Çayanovun plan və proqramlarına qəzə
represiyaya məruz qoymuşdur [92, 102]. 
Pus iqtisadçısı  və filosofu beynəlxalq s
k mümkün idi. Bu 
mli nümayəndəsi Georgi Valentinoviç Plexanov marksist ideyaların 
tərənnümçüsü kimi XX əsr iqtisadi fikir tarixinin məhşur simalarından 
biridir. O, Rusiyada ilk marksist təşkilat «Əmək azadlığı» qrupunun 
yaradıcısı kimi müvafiq istiqamətdə tanınmış  məhşur sosialist 
həmkarlarından da irəli getmişdir. «Sosializm və siyasi mübarizə», «Bizim 
ixtilaflarımız», «Tarixə monist baxışın inkişafını məsələsinə dair» və digər 
əsərlərində xalq liberal iqtisadi konsepsiyanı  tənqid edərək müasiri 
 
34

 
 
V.Lenindən fərqli olan marksist dünyagörüşü nümayiş etdirmişdir [102, 127]. 
Dünya iqtisadiyyat elmi tarixində rus sovet iqtisadçısı Nikolay Dimitreviç Kondratyev 
müxtəlif ölkələrin 100-150 statistik məlumatlarını təhlil etmiş təsərrüfat konyukturasında böyük 
silsilələr «Tsikllər» nəzəriyyəsinin müəllifi kimi tanınmışdır. Özünün «Dünya təsərrüfatı onun 
indiki və müharibədən sonrakı konyukturası» və  «İqtisadi konyukturanın böyük silsilələri» 
məruzəsində alim müxtəlif sənaye dövrləri haqqında ideyaları inkişaf etdirərək dalğalı silsilələr 
mode
əsli /bir ildən az/, 
şdür.  İ.A.Şumpeter 
ni sonradan ingilis 
tdirmişlər. Böyük 
alıq dövr-fazaya 
ksəlişlə xarakterizə 
ayə qoyuluşları ilə 
oyumu» dövrünə 
lının azalması ilə 
ənir. X.Klark bu iki fazanın qovşağında əmtəə qiymətlərinin titrəyişinin və tərəddüdünün 
baş v
tisadi və sosial baxışların ixtilaf problemləri çözülərək iqtisad elminin 
əsas n
qt
yazdığı  «İnhisarçı
düşüncə yeni bir 
inhisarın xüsusi 
monopolist rəqabə
rəqabət modelində
n strukturu rəqabət ilə inhisarçı elementləri birliyi 
obrazında tərənnüm ed
prinsiplərlə dolğun
Elə  həmən məqamlarda və konkret ildə ingilis iqtisadçısı Coahan 
Vayolet Robinson /1903-1983/ «Qeyri-təkmil rəqabətin iqtisad
nəzəriyyəsi»  əsəri ilə dünyəvi  şöhrət zirvəsinə yüksəldi. O, bu əsərində öz 
istehsalı üzrə inhisarçılıq  şəraitində qiymətin formalaşması mexinizmini 
təyin etdirərək qeyri-təkmil rəqabət nəzəriyyəsinin  əsasını qoydu. 
C.Robinsonun fikrincə iqtisadiyyatda qiymətlərin artımında dövlətin 
lini işləyib hazırlamışdır. Bu silsilələri alim müvafiq zaman nisbətlərinə: f
qısa /3-3,5 il/, orta silsilə  /7-11 il/  və böyük silsilələrə  /48-55 il/ bölmü
sonuncu böyük silsiləni «Kondratyev» silsiləsi adlandırmışdır. Bu nəzəriyyə
iqtisadçısı X.Klark və amerikan iqtisadçıları U.Mitçela və A.Byornes inkişaf e
silsilələr nəzəriyyəsi 50-60 illik dövrü əhatə edərək hər biri 25-30 illik ar
bölünərək «kapital aclığı» və «kapital doyumu» mərhələləri olan enmə və yü
olunurlar. İlk növbədə «kapital aclığı» dövrü iqtisadi templərin inkişafı, sərm
müşahidə olunur. Sonradan investision tələb azaldıqca o öz yerini «kapital d
verir ki, bu da templərin aşağı düşməsi, işsizliyin artması, kapital idxa
nəticəl
erdiyini qeyd edir. 
Riyazi metodların tətbiqi ilə N.D.Kondratyev fundamental qanunauyğunluqlar taparaq 
müəyyən etmişdir ki, bazar silsiləsinin inkişafında dalğavarilik xarakterikdir. Böyük silsilələr 
nəzəriyyəsinin nümayəndələri dünya iqtisadiyyatının XX əsrin ikinci yarısından indiyə qədər iki 
böyük silsilədə olduğunu qeyd edirlər. Başqa bir fikirdə müvafiq dövr ərzində mübahisəli olsa da 
dünya iqtisadiyyatının 4 uzun «Kondratyev dalğası»ndan keçdiyi fərz olunur. Bir çox 
tədqiqatçılar müasir zamanda dünya təsərrüfatında aparıcı  mərkəzin beşinci 
kondratyev silsiləsinə  qədəm qoyduğunu qeyd edirlər. Yeni dövrə keçid 
yetkin innovasiyaların, robotların, mühəndis dühasının nailiyyətlərinin və 
makroproseslərin geniş tətbiqi ilə izah edilir. «Uzun dalğalar» nəzəriyyəsi ilə 
yanaşı böyük dövr ərzində  sənayenin və ümumi təsərrüfatın yerləşməsində 
«məhsul-istehsal silsiləsi» nəzəriyyəsi də elmdə geniş yer almışdır [106, 127]. 
İqtisadi fikrin konseptual kamilləşməsi mərhələsində iqtisadi biliklər 
çevrəsi tam sistem halına gələrək daha çox sosial monomental təzahürdə 
cərəyan etmişdir.  İqtisadi fikrin tarixi inkişafının bu növbəti dönüş 
mərhələsində bir sıra iq
əzəri-metodoloji dayaqları qurulmuşdur. Bu gerçəklik isə daha geniş spektrial bilgilərin və 
modellərin axtarış və quruluşuna növbəti senarik material vermişdir. 
 
 
1.6. Yeni metodoloji keyfiyyət vəneoliberal missiya 
isadçısı Eduard Çemberlenin /1899-1967/ 1933-cü ildə 
  rəqabət nəzəriyyəsi»  əsəri ilə  ənənəvi iqtisadi elmi 
çağırış  gətirdi. O, bazar sisteminin tərkib hissəsi kimi 
növünün mövcudluğunu aşkarladı, bununla da o, 
t nəzəriyyəsinin  əsasını qoydu. E.Çemberlen inhisahçı 
 bazarı
 
Amerikan i
ərək neoklassik qiymətqoyma nəzəriyyəsini yeni 
laşdırdı.  
 
35


 
 
qaçılmaz müdaxiləsi labüddür. «Qiymət diskriminasiyası» anlayışını da C.Robinson elmi 
dövriyyə çıxarmışdır [53. 127]. 
İqtisadi nəzəriyyədə E.Çemberlen və C.Robinson «çevrilişlərindən» sonra daha radikal 
iqtisadi nəzəriyyələrin formalaşması start götürdü. XX ərin 30-cı illərində Con Meynard 
eynizin /1883-1946/ simasında iqtisadi düşüncədə  keynizçilik  cərəyanı yarandı. C.Keyniz 
936-cı ildə yazdığı «Məşqulluq mənfəət və pulun ümumi nəzəriyyəsi» əsərində iqtisad elminə 
kal inqilabi dəyişiklik gətirdi [21, 
60]. Əgər neoklassiklər iqtisadi prosesləri və hadisələri mikrosəviyyədə təhlil 
di, pul və gəlirlər 
va olunan ictimai 
sik və neoklassik 
alaşan təsnifatını 
nı yaratdı. O, vahid 
qiymətlər səviyyəsi 
yniz nəzəriyyə xarakterli, makroiqtisadiyyatı  tənzimləyən  əsərlər 
hüm prinsiplərinə 
yələr vermişdir. 
ii oyunu istehlak 
isiyaları təmin edə 
belədir ki, bazar 
ldir. Buna görə  də 
reallaşdıraraq, onu 
 faizlər normasına istinadlıq nümayiş etdirməsi 
mövq
dövlət alışı, faizlər 
qiymətlərin sistem
qi
depresiyanın» təsir
yüksəltmiş, onu bi
1930-cu illərdən 1
kursunda  əksini ta
1976/, C.Xiks /19
başqaları davam et
Amerikan ke
lvin 
Xansen «Monetar nəzəri
fəaliyyəti ilə dövl
ında böyük 
reput
K
1
yeni metodoloji keyfiyyət verən daha radi
edirdilərsə, C.Keyniz tədqiqat sahəsinə makro yüksəliş gətir
nəzəriyyəsindən o mübadilə  və istehsal məcmusunda ehti
təkrar istehsal nəzəriyyəsinə keçid etdi. C.Keyniz klas
məktəbin üç ayrılmış:  əmək,  əmtəə  və pul bazarında form
kənar edərək onların vahid və qarşılıqlı rabitəli bazar əsası
bazarı təcəssüm etdirmək üçün ümumi tələbümumi təklif
və digər bu kimi aqreqat kateqoriyalar götürdü. 
C.Ke
yazdı. Onun tədqiqat nəticələri iqtisadi siyasətin mü
çevrildi. C.Keyniz öncə pul siyasəti, faizlərin tənzimlənməsi haqqında tövsiy
Keyniz mühakimələrinin ümumi nəticəsinə görə  tələb və  təklifin kortəb
tələbinin dolğun ölçüsünü, daimi və tam məşğulluğu yaradan müvafiq invest
bilmir. Onun nəzəriyyəsinin ana xəttində mütəmmadi vurğulanan gerçəklik 
mexanizmi özü böhran və  işsizliyi avtomatik aradan qaldırmağa qabil deyi
C.Keyniz praktiki nəticələrə vararaq israrla dövlətin iqtisadi tənzimlənməsini 
üç amilə: istehlaka, kapitalın son effektivliyinə və
eyindən çıxış edirdi. İstehlak tənzimlənməsində  əmtəə  və xidmətlərin 
kontekstində başlıca kredit təşkilatların pul kəmiyyətinin tənzimlənməsində onların aşağılıq 
həddi təmin etməyi, kapitalın son effektivliyinə  rəğmən  əlverişli investisiyon mühüt yaratmağı 
məsləhətli bilirdi. C.Keyniz tam məşğulluğa nail olmaq üçün investisiya artımını stimullaşdıran 
atik yüksəlişi üçün mötədil inflyasiya tələbini qoyurdu [21, 100]. 
qət mövcuddur ki, keyniz nəzəriyyəsi 1929-30-cu illərdə baş vermiş «Böyük 
indən qaynaqlanmışdır. Bu məntiqlik həm də C.Keyniz yaradıcılığını zirvəyə 
r sıra ölkələrin iqtisadi həyatında tətbiqinə rəvac vermişdi. Belə ki, keynizçilik 
970-ci illərin ortalarına qədər bir çox kapitalist dövlətlərin siyasi iqtisadi 
mışdır. C.Keynizin nəzəriyyəsini bir sıra tanınmış alimlər E.Xansen /!887-
04-1989/, S.Xarris /1897-1967/, R.Xarrod /1890-1978/, E.Domar /1914/ və 
dirmişlər. 
ynizçilərinin lideri məhşur ABŞ prezidenti Franklin Ruzveltin müşaviri E
Belə bir hə
yyə və fiskal siyasət», «İqtisadi tsikllər və milli gəlir» əsərləri və əməli 
ət tənzimlənməsinin qətiyyətli tərəfdarı kimi tanınmışdır. Onun mərkəzi 
tədqiqat hədəfini  tirtəmələrin tsiklliyi  və  antitsklərin tənzimlənməsi 
mexanizmləri  təşkil etmişdir. E.Xansen mahiyyətcə  həmkarı C.Xikslə 
müştərək olaraq keyniziyan tskillər nəzəriyyəsinin yaradıcıları hesab 
olunurlar. E.Xansen multiplikator və akselerator alətindən istifadə edərək 
təsdiqləyirdi ki, artım mexanizmi onların hər ikisindən asılıdır. Bir tərəfdən 
investisiya artımı gəlir, məşğulluq və «effektiv tələb» artımını /multiplikator/, 
digər tərəfdən gəlir, məşğulluq və «effektiv tələb» artımı investisiya 
yüksəlişini  /akselerator/ yaradır. E.Xansen yeni təbii resursların 
mənimsənilməsinin yekunu, ETT-nin tükənməsinin mümkünlüyü və  əhali artımının səngiməsi 
ölçüsündə kapitalizm staqnasiyasının ümumi meyl konsepsiyasını da irəli sürmüşdü [72, 127]. 
İngilis iqtisadçısı Con Riçard Xiks ümumi tarazlıq, dəyər, faiz, ticari tsikl nəzəriyyələrinin 
inkişafına böyük tövhələr vermişdir. «Dəyər və kapital» əsəri alimin yaradıcılığ
asiya yaratmışdır. Burada başlıca yeri makroiqtisadi nəzəriyyə  məsələləri tutur. C.Xiks 
 
36

 
 
K.D.Errou ilə birlikdə tarazlığın ümumi nəzəriyyəsi və rifah nəzəriyyələrinə yenilik tövhələri 
verməkdə 1972-ci ildə Nobel mükafatı almışlar. C.Xiks əmtəə  və pul bazarlarının qarşılıqlı 
təsirini təhlil edən aparat - «investisiya-əmanət-likvidlik üstünlüyü-pullar» modeli yaratmış, 
iqtisadi təhlildə «IS-LM-əyriləri», «müvəqqəti tarazlıq» termini, uzunmüddətli faiz stavkasının 
formalaşması prosesinə müqabil «gözləmə  nəzəriyyəsi»nin  əsaslarını  gətirmişdir. C.Xiks 
keyniziyan konsepsiyaya müvafiq olaraq tələb həcmini mütləq elastik olduğunu vurğulayır. 
P.Sam
konsepsiyası bazas
Tsikllər sxem
I.
 
Tar
kim
II.
 
İste
III.
 
İste
IV.
 
İste
nəh
C.Xiks  ilk dəfə olaraq 1937-ci ildə elmi dövriyəyə  «neoklassik sintez» anlayışını 
gətirmişdir. O, özünün «Keyniz və klassiklərin təqdim edilən interpretasiyası» məqaləsində 
keyniziyan makronəzəriyyəni neoklassik mikronəzəriyyə ilə vahid nəzəri sistemdə birləşdirmək 
cəhdi ilə kompromis variantlı ideya irəli sürmüşdü. Beləliklə «neoklassik sintez» yaranmışdır. 
 «Neoklassik sintez» sistemində bir sıra iqtisadçılar nəsli yetişmişdir. Onlar arasında 
1970-ci ildə Nobel laureatı olmuş ilk amerikan iqtisadçısı, ABŞ prezidenti F.Kennidinin iqtisadi 
məsələlər üzrə məhləhətçisi vəzifəsində çalışmış, Vilyam Nordxausla müştərək geniş populyarlıq 
əldə etmiş «Ekonomika» dərsliyinin müəllifi Pol Entoni Samuelson /1915/ məxsusi yer tutur. 
P.Samulson iqtisadi fikrin dolğunlaşması sahəsində yeni elmi tövhələri və iqtisadi aforizmləri ilə 
məhşurdur. Onun «iqtisadiyyat təzadlar və ziddiyyətlərlə  zəngin bir fəlsəfi obyektdir, burada 
daimi təyin edilmiş  həqiqətlər mövcud deyildir», «iqtisadiyyat incəsənətlə elm arasında orta 
mövqe tutur» fikrləri ilə iqtisad elmində mücadiləyə fundomental qoşulanların devizləri 
sırasındadır [53, 127]. 
II-ci Cahan müharibəsindən sonra keyniziyan nəzəriyyə  tənqidlərə  məruz qaldı. Tənqid 
predmeti kimi başlıca olaraq bir sıra iqtisadçılar onun iqtisadi dinamikaya, iqtisadi artım 
problemlərinə xüsusi diqqət göstərilməməsini qeyd edirdilər. Bu məqamda C.Keynizin statistik 
təhlilini dinamik təhlillə doldurulması tələbi yaradıldı. Keyniziyan təlimi O.Domar və R.Xarrot 
iqtisadi dinamika bucağından inkişaf etdirərək  neokeynizian  nəzəriyyənin təməlçilərinə 
çevrildilər. C.Robinson, K.Kurrixar və başqaların simasında Keynizian nəzəriyyənin yeni 
islahatçı variantı olan solçu keynizçilik yarandı. Onun sosial mövqeyi inhisarlaşmamış 
sahibkarlığın və  zəhmətkeş maraqlarının müdafiyəsinə  əsaslanırdı. Solçu keynizçilər müasir 
kapitalizmin acılarının köklərini «effektiv tələbin» çatışmasızlığında görürdülər. Bu səbəblərdən 
də onların fikrincə işsizlik və böhranlar yaranır. Solçu Keynizçilər hərbi xərclərin sosial ehtiyac 
məsrəfləri ilə əvəzlənməsini tələb edirdilər. Onların mövqeyincə dövlət tənzimlənməsi cəmiyyəti 
böhranlar, inflyasiya, işsizlik və hakimiyyət monopolizmdən təcrid edə bilər. Bir sıra solçu 
Keynizçilər K.Marksın bəzi baxışlarını da bölüşür, maksizmlə Keynizçiliyi birləşdirməyə  cəhd 
edirdilər [100, 127]. 
İngilis iqtisadçısı Roy Xarrod /1900-1978/ iqtisadi artım, pul nəzəriyyəsi və beynəlxalq 
ticarət üzrə görkəmli mütəxəssis hesab olunur. R.Xarrhd 1948-ci ildə  nəşr etdiyi «İqtisadi 
dinamika nəzəriyyəsinə görə» əsərində uzunmüddətli perspektivdə inkişafın davamlı templərinin 
mümkün əsaslandırılması, iqtisadi artım konsepsiyasını işləmişdir. Bu konseptual ideyalar nisbi 
fərqlərlə amerikan iqtisadçısı Yevsey Domar /1914/ tərəfindən də işlənmiş və eyni zamanda elmi 
dövriyəyə  çıxarılmışdır. Konkret olaraq Y.Domar və R.Xarrodun akselerasiya modeli 
müqabilində multiplikasiya prinsipinə  əsaslanan eyniyyətli model yaranmışdır. Biri-birini 
tamamlayan bu modellər məntiqi olaraq «Artımın Domar və Xarrod modeli» adlanır. 
uelson
 
tərəfindən 1939-cu ildə yaradılmış multiplikator və akseleratorun qarşılıqlı  təsiri 
modelini C.Xiks modifikasiya edərək müştərək işgüzar tsikl Samuelson-Xiks modelini 
yaratmışdır. Burada titrəyiş konyukturunun mexanizmi  akselerasiya prinsipi və multiplikator 
ında təcəssüm olunur [119]. 
ini konstatasiya edərək C.Xiks dörd fazanın mövcudluğunu irəli sürür: 
azlığın depresiya fazasında olan başlanğıc nöqtəsindən məhdudluq «tavanı»na 
i istehsalın genişlənməsi müddətində yüksəliş; 
hsalın məhdud trayektoriya boyunca hərəkətində son bum; 
hsalın enişi; 
hsalın davam edən enişi son nöqtəyə çatdıqda depresiya fazası başlanır və 
ayət iqtisadi güclərin tarazlığı təyinat tapır. 
 
37

 
 
 
 
 
dayanaql
əlirlər artımı  və 
inv
oçerkl
nöqteyi nə ə
inat
 istehsal 
gücləri
nı 
vurğula
burcua
 
 
 
 
 
 
 
                                                
Yüklə 5,12 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   25




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə