E. M. Hacizadə



Yüklə 5,12 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə7/25
tarix05.05.2017
ölçüsü5,12 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   25

II FƏSİL 
r çevrəsində 
nəzəri toplum 
ələlərinin keçid 
araqlandırmışdır. 
aşması bu və ya 
SİVİLİZASİYA PARADİQMALARI 
 
2.1. Cəmiyyət həyatinin inkişaf silsiləsi elmi yanaşmalar və baxişla
 
Təsərrüfat həyatının tarixi inkişaf mərhələrinin tədqiqi tam bir 
formalaşdırmışdır. Tarixçiləri daim qət olunmuş təsərrüfat həyatının inkişaf mərh
və təsnifat qanunauyğunluqları, görünən bölgülərin obyektivləşmiş sərhədləri m
Nəzəri müstəvidə müvafiq bölgüləşmənin müxtəlif baxışlar bucağından strukturl
digər siyasi, sosial-iqtisadi əsaslara söykənərək işlənmiş  və konseptual olaraq ictimai fonda 
təqdim edilmişdir. 
Müasir dünyada ayrı-ayrı ölkələrdə insanın təsərrüfat həyatının inkişaf mərhələlərinin 
əsasını səciyyələndirən tədqiqat modeli olaraq nəzəri və metodoloji ilkin şərtlər vəhdətini təşkil 
edən /paradiqmal bölgü daha geniş yayılmış nümunələrdəndir. Bu təsnifat  ən dar çevrədə 
aşağıdakı iki əsas strukturda ehtiva olunur: 
 
Formasiya paradiqması; 
 
Sivilizasiya paradiqması. 
Sosial-iqtisadi formasiya nəzəriyyəsi XIX əsrin ortalarında gənc heygelçilər və digər 
idealistlərə zidd olaraq K.Marks və F.Engels tərəfindən işlənmişdir. Bununla bərabər K.Marks və 
F.Engels tarixin materialistcəsinə anlayış nəzəriyyəsini formalaşdıraraq müvafiq sistem əsasında 
ictimai münasibətlərin yeni konsepsiyasını yaratmışlar. 
Formasiya paradiqmasının  əsasında ictimai-iqtisadi formasiya kateqoriyası dayanır. O, 
özündə müvafiq struktur çərçivəsində material nemətlərin istehsal üsulunu, istehsal gücləri, 
istehsal vasitələri olan - bazisi  və müvafiq siyasi oriyentasiya - üstqurumu birləşdirir. 
Mahiyyətcə bu yanaşma beş ictimai-iqtisadi formasiyada təcəssüm olunur: 
 
İbtidai icma; 
 
Quldarlıq; 
 
Feodalizm; 
 
Kapitalizm  
 
Kommunizm - /iki fazada: Sosializm və Kommunizm/. 
Formasiya yanaşmasında hər bir cəmiyyət tipinin öz inkişafında bütün bu müvafiq 
pilələrdən keçid labüdlüyü şərtləndirilir.  İctimai-iqtisadi formasiya kateqoriyalı paradiqma 70 
ildən çox bir müddət  ərzində SSRİ dövlətinin sistem prinsipləri çərçivəsində hakim mövqedə 
dayanmış, təkcə sovet cəmiyyəti nümunəsinin nəzəri və metodoloji aspektlərini deyil, həm də 
onun ideoloji keyfiyyətini tərənnüm etdirmişdir. Belə  məqam isə öz növbəsində müvafiq 
ehkamlılıq oriyentasiyasını doğurtmuşdur. Bu və ya digər ziddiyyətli cəhətlərinə və görkəminə 
görə formasiya paradiqması daim tənqidlərə  məruz qalmışdır. Belə  tənqidlər daha çox 
şərqşünaslar tərəfindən ifadə olunmuşdur. 
Tarixi təbəllüdatlar  ərşin böyük bir hissəsini  əhatə edən sosialist ölkələri düşərgəsinin 
dağılması  və  nəhəng Sovetlər  İttifaqının çökməsi ilə  əlaqədar təsərrüfat həyatına baxışlar 
çevrəsində formasiya paradiqmasını bir qədər arxa plana çəkmiş və hazırda bu məkanda tədqiqat 
foksunda müvafiq yanaşmanı  əsaslı olaraq svilizasiyalı yanaşma paradiqması  əvəz etmişdir. 
Vurğulanmalıdır ki, bu yanaşmaların köklü fərqinə baxmayaraq onların ümumi olan simaları da 
seziləndir. Belə ki, formasiya yanaşmada sosializm və kapitalizm qarşıdurması hakim idisə, 
sivilizasiya paradiqmasında bu tarixi dilemma Qərb və  Şərq spektrində «sivilizasiya» və 
«mədəniyyət» kateqoriyaları kontekstində dayanmaqdadır. 
Sovetlər  İttifaqının süqutu həm də iki fövqəl dövlət mövcudluğundan birqütblü «pax 
americana» sistem yaratması ilə  də müşayiət olunmuşdur. Bu reallıq da 
yanaşmalar əvəzliyində izsiz ötüşməmişdir. 
Sivilizasiya anlamı XVIII əsrdə varvarlıq anlayışına  əks olaraq 
fransız mütəfəkkirləri yaratmışlar. Bu zamanlar düşüncə obyekti olaraq 
sivilizasiya ilk interpretasiyada qədim tarixin vəhşilik, varvarlıq 
 
45

 
 
mərhələsindən sonrakı - III dövrü ifadə ed
əzəri təəssüratları amerikan arxeoloqu və 
etnoqrafı Levis Henri M
im cəmiyyət» kitabında 
daha dərin təzahürünü tapm
ən  varvarlıq dövrünə 
la 
al 
ərvə
sivilizasiya» anlayışı ilə cəm hallı «sivilizasiyalar» 
məfhum
S
r. Bununla belə bu 
nəzəriyy
aların çətinliklər və konfliktlərdən keçdiyi, universal dövlətə 
doğru h
eqrasiyaya düçar olduğu göstərilir. Sivilizasiyalar siyasi deyil 
mədəni d
nlar bir yox, bir neçə siyasi vahidi birləşdirir [45, 47, 105]. 
Liberal d
tik sistemlər məhz 
siviliza
irdi. Onun n
orqanın /1818-1881/ 1877-ci ildə yazdığı «Q əd
ışdır. Tədqiqata gö  burada vəhşilik dövründ

transformasiya baş vermiş  və o ovçuluq, yığıcılıq təsərrüfatının  əkinçilik və maldarlıq
əvəzlənməsi və digər mənada təbiətdən hazır həyatı  sərvətlərin götürülməsindən materi
s
tlərin istehsalına keçidlə  əlaqədar yaranmışdır. Sivilizasiya epoxasina keçid isə yazının 
yaranması, başqa sözlə  əldə olunmuş nailiyyətlərin növbəti nəslə verilməsi məqamından 
başlanğıc alır. Müvafiq çevrədə  təqdim olunan sivilizasiya mərhələsini digər  əlamətdar 
cəhətlərlə: metallurgiyanın, riyaziyyat və astronomiyanın, uzaq ticari rabitənin yaranışı,  əmək 
bölgüsü, sosial stratifikasiya və  şəhərlərin təşəkkülü, dövlətçiliyin, idarəetmənin formalaşması 
ilə də bağlayırlar. 
Sivilizasiya tam ilkin anlayışda olmasa da, onun mahiyyət və  məzmununu  əks etdirən 
nəzəri baxışlar İslam mütəfəkkirlərinin tədqiqatlarında da elmi forma almışdır. 
Müasir zamanda sivilizasiya termini özünün ilkin mənasını praktiki olaraq itirmiş və o, 
hazırda yüksək tarixi və coğrafi mədəniyyətlər məcmusunu ifadə etməkdədir. Bu baxımdan yeni 
reallıqlardan çıxış edərək ismin tək halında «
larını da fərqləndirmək gərəklidir. 
ivilizasiya cəmiyyəti primitivdən oturaq, şəhər və maarifli cəhətləri ilə  fərqlənmişdir. 
Sonradan sivilizasiya haqqında müxtəlif sivilizasiyaların yaranışı ilə bağlı olaraq cəm halında 
danışmağa başlamışlar. 
Sivilizasiya paradiqması - «insan tarixi - sivilizasiyalar tarixidir» mahiyyəti ilə bağlanır. 
Svilizasiya bəşəri mədəni qruplarının dil, tarix, din, ənənə, institutlar və insanların subyektiv 
özünün identifikasiyasının ümumi obyektiv elementlərində təyinat tapır. 
Sivilizasiyalar əbədi deyildir. Bununla belə sivilizasiyalar dinamik, sürəkli yaşantıya malik 
olaraq yüksəliş  və eniş, birləşmə  və ayrılma yoxolma tendensiyalarını yaşayırlar. Onların 
təkamül bazalar
riyyələrdə müxtəlif cür təyinatlandırılı
ı müxtəlif nəzə
siy
ənin hamısında siviliza
ərəkəti, enişə  və dezint
əyərlidir, buna görə də o
əyərləri prioritet qəbul edən müasir iqtisadi-demokra
siyalı struktur nümunəli cəmiyyət quruculuğuna ehtiram nümayiş etdirirlər. Müvafiq 
sivilizasiyalı yanaşma cəmiyyətin inkişafını üç tipik formada təsnif etmişdir: 
 
Ənənəvi; 
 
İndustrial; 
 
Postindustrial. 
Əsas resursları torpaq və  təbii xammal olan, primitiv əl texnologiyası üzərində qurulan 
ənənəvi  cəmiyyət kapitalizmə  qədər dövrü əhatə edərək neolit epoxasındakı aqrar inqilablar 
zamanında yetişmişdir.  Əl  əməyini sıxışdıran maşın mexanizmlərin  əmələ  gəlməsi, genişlənən 
və çoxçeşidli emal prosesi, texnoloji inqilablar kapital dünyasının hakim kəsildiyi industrial yeni 
tipli cəmiyyət ənənəvi ictimai quruluşu əvəz etmişdir. Çağdaş zamanda isə ötən əsrin sonlarında 
qloballaşma kontekstində formalaşan, mühüm mənəvi energetik resursu insan biliyi və 
informasiyada ehtivada bulunan yeni postindustrial  cəmiyyət quruculuğu həyatımıza daxil 
olmuşdur. Xidmətin sferasının genişlənməsi, istehsalın müəyyən məhdudlaşması, 
deindustrializasiya, deurbanizasiya ilə müşayiət olunan yeni tipik cəmiyyət obrazlı deyimdə 
Teylorun  əməyin təşkili formasını daha mülayim məşğulluğa çevirərək texniki dünyanı sosial 
dünya ilə əvəz etməyə istiqamət götürmüşdür [127]. 
Elmdə  qədim icmaların, xüsusən də  Şərqdəki ictimai və  təsərrüfat quruluşunu öyrənmək 
üçün  iqtisadi-antropoloji yanaşmadan istifadə olunur. İqtisadi-antropoloji yanaşmanın  əsasını 
«Asiya istehsal üsulu» təşkil edir. İnsanların təsərrüfat həyatını formalizasiy
şəbək
asında yeni baxışlar 
torlara əsaslanan - 
çəkən - proqressiv 
əsində iqtisadi-antropoloji yanaşma ilə eyni strukturda iqtisadi fak
iqtisadi, tarixi reallıqları  əks etdirən - tarixi  və dialektik təzahürü önə 
yanaşmalar tipologiyası da təsnifatlandırılır. 
 
46

 
 
İqtisadi yanaşma iqtisadi antropoloji yanaşmadan fərqlənir. Burada təhlil üçün müasir 
iqtisadi sistem götürülür. Ayrıca təyin olunmuş konsepsiya işlənir və bu konsepsiya əsasında 
retrospektiv baxış keçirilir. Bu zaman iqtisadi antropoloji yanaşmada təhlil üçün əsas olaraq 
qədim icmalar götürülür və onları müasir qeyri-bazar iqtisadiyyatı ilə paralel aparılır. 
İqtisadi yanaşma «plan-sosialist iqtisadiyyatının» normativ konsepsiyası inkar edildikdən 
sonra sovet iqtisadi sisteminin mahiyyəti və onun perspektivlərinin cavabını axtarmağa səfərbər 
olunmuşdur. Bu yanaşmanın içərisində bir neçə: «inzibati komanda» sistemi, «bürokratik bazar», 
«defisit iqtisadiyyatı» konsepsiyaları hazırlanmaşıdır. İnzibati komanda iqtisadiyyatının heç bir 
sferası defisitdən azad deyildir. Bu hal xronikidir və müvafiq xroniklilik daim müşahidə edilir. 
Ümumi xroniki intensiv defisit yaranan sistem isə defisit iqtisadiyyatı kimi də adlandırılır. 
Tarixi yanaşma keçmiş  təsərrüfat inkişafına rəğmən formalaşmış konseptual baxışlara 
əsasla
 ideyası dayanır. 
İn
əriyyələr meydana çıxmışdır. 
 
yət və inkişafin növbəti senariləri 
 
əriyyələri hədəf seçdi. 
Texn
forma
şi ilə bağlayır. O, 
situas
mumiləşdirici konsepsiya kimi baxaraq bunu idarəetmə  təfəkkürünün 
əsa
i yəqin etmiş və göstərmişdir [124,127]. 
də industrial cəmiyyət konsepsiyası amerikan 
sosio
 
ı təsnifatlı struktur verir: 
nır. Müvafiq analitikada gerçək tarixi mərhələlər araşdırılır. 
Proqressiv yanaşmada isə prinsipial olaraq tarixi inkişafın birxətli tərəqqi
san cəmiyyətinin bütün yeni inkişaf mərhələləri texniki-texnoloji innovasiyaların yaranışı 
ilə xarakterikdir. Sənayecə inkişaf etmiş dövlətlərin təsərrüfatlarının tədqiqi zamanı alimlər 
innovasion proseslərin gedişində uyğun dövrülüyün mövcudluğunu aşkar etmişlər. Müvafiq 
tədqiqatlar nəticəsində müxtəlif hipotez-nəz
 
2.2. İndustrial cəmiy
İqtisadi fikir tarixi XX əsrdə riyazi kamillik və mötədillik dövrünü də keçərək daha fərqli 
nümunəli elmi-texnoloji tutumlu tədqiqatları, inkişaf senariləri və  nəz
oloji, sosial, ekoloji təsirlərin gücləndiyi çağdaş sivilizasion mərhələdə idarəetmə daha 
sistemli elmi məzmun aldı. Bu sferada ötən  əsrin 40-cı illərində  «İndustial cəmiyyət» 
nəzəriyyəsinin formalaşması iqtisad elminin sosiallaşması aspektində yeni mərhələ açdı. 
«İndustial cəmiyyət» nəzəriyyəsinin banisi amerikan iqtisadçısı, sosioloqu və biznes 
filosofu Piter Draker /1909/ hesab olunur. XX əsrin industrial sosiologiyanın  əsas 
təməlçilərindən biri kimi, P.Draker menecmentdə situasiyon yanaşmanın  əsaslarını 
laşdırmış, düzgün idarəetmə  qərarlarının verilməsində mövcud vəziyyətin təhlilinə 
arxalanmasını tövsiyyə etmişdir. XIX əsr kapitalist cəmiyyətini industrialdan qabaq adlandıran 
P.Draker industrial cəmiyyətin yaranışını XX əsrdə korporasiyanın yüksəli
iya nəzəriyyəsinə ü
s prinsipinə çevrildiyin
Ötən  əsrin 50-ci illərin
loqu və iqtisadçısı U.Rostou, fransız sosioloqu R.Aron və amerikan 
iqtisadçısı C.Qelbreytin tədqiqatlarında geniş intişar tapır. 
Amerikaya köç etmiş Rusiya yəhudisi, ABŞ prezidentləri Con Kennedi 
və Lindon Consonun məsləhətçisi vəzifəsində çalışmış  məhşur Uolt Uitiman 
Rostou /1916-2003/ özünün «Neokommunist manifesti» əsərində industrial 
cəmiyyətinin tarixi inkişaf mərhələlərinə yeni təyinat verir. Müəllif baxışları 
marksizm təliminə  əsaslanan cəmiyyət tarixinin inkişaf konsepsiyasını 
dəyişdirərək onu aşağıdakı təsnifatda təqdim edir: 
 
ənənəvi cəmiyyət; 
 
yüksəliş və qalxınmaya hazırlıq; 
 
yüksəliş və qalxınma; 
yetkinliyə hərəkət; 
 
yüksək kütləvi istehlak erası [127]. 
İndustrial cəmiyyət tipləri yəhudi  əsilli fransız iqtisadçısı  və sosioloqu, 
kosmopolit Raymon Aronun /1905-1983/ «İndustrial cəmiyyət haqqında 18 
mühazirə» və  «İndustrial epoxanın üç oçerki» əsərlərində geniş  təhlil 
süzgəcindən keçir. Alim bu tipikliyə aşağıdak
 
47

 
 
müəssisənin ailədən tam ayrılması; 
müəssisədə əməyin texnoloji bölgüsü; 
kapital yığımının zəruriliyi; 
iqtisadi hesablama; 
fəhlələrin konsentrasiyası. 
R.Aron göstərir ki, yetkin industrial cəmiyyətdə istehsal vasitələri üzərində mülkiyyət 
təyinedici funksiya daşımır. O sosializmlə kapitalizmə industrial cəmiyyətin iki müxtəlif tipi 
spektrində yanaşır. Bu fikrini onunla əsaslandırır ki, II Cahan müharibəsindən sonra Avropa 
iqtisadiyyatı sosiallaşmışdır [41, 80]. 
Qətiyyətlə demək olar ki, müasir iqtisadiyyat yeni informasiya fazasına daxil olur. İndustrial 
iqtisa
tutur. Bu vəziyyət isə artıq 
statis
 
BMT
ının 
axınlaşacağını  və birləşəcəyini ehtiva edən  konvergensiya ideyasını irəli 
rür.  Vurğulanmalıdır ki, Sovetlər  İttifaqı zamanında  konvergensiya 
ənnüm edən 
rəkli bir ideya olmuşdur. Həyatı gerçəkliklər belədir ki, nəhəng Sovetlər 
İttifaq
yası da 
geniş
a
k
8/ XX-ci əsrin 80-ci illərində 
işlədiyi «Ü
iyası ilə yanaşı 
edilən məqamlar 
ədər dərin 
inqila
işdir. E.Tofflerin 
yğunlaşa bilmir. 
ailiyyətləri, yeni 
tı sivilizasiyası» 
ndə industrial sivilizasiyan
ı dəyişdirərək sosiosferanı inqilabiləşdirmişdir. Bu dalğada həmçinin 
n əməyinə uyğun olan hazırlıqlığı formalaşmış, nəhəng 
tin, həmkarlar təşkilatların, siyasi partiyaların rolu güclənmişdir. 
ər bir sivilizasiyanın vahid plan üzrə qurulan bütün həyati sferaları 
vardır. Bu prinsiplər aşağıdakı 
kimid
diyyat epoxasının statistikasında  əks olunan prinsipləri yeni gerçəkliklərlə uzlaşmır. Maddi 
məhsulun buraxılışının yerini daha çox informasiyon məhsul 
tiklərin diqqət çevrəsinə daxil olmuşdur. Yaranmış reallıqlar, aparılan diskussiyalar, debatlar
-nin statistika komissiyasını da virtual məhsul ölçüsünə yanaşmada yeni axtarışlara sövq edir. 
Müasir kapitalizmi yeni industrial cəmiyyət adlandıran Con Kennet 
Qelbreyt /1908/ isə bu formatı  nəhəng korporasiyalar sistemi kimi təsəvvür 
edir. O, idustrial cəmiyyətin sosialist və kapitalist təsərrüfatlar
y

strategiyası kapitalist və sosialist cəmiyyətlərinin barışığını  tər

ı çökmüş, sosialist düşərgəsi dağılmış  və sonda müvafiq ideya gerçək 
tətbiqni tapmamışdır. Bununla belə C.Qilbreytin industrial cəmiyyət 
nəzəriyyəsini zənginləşdirən tədqiqatları  və hipotetik konvergensiya konsepsiyası elmi-təcrübi 
toplum kimi əhəmiyyətini daim saxlacaqdır [41]. 
 «İndustrial cəmiyyət» nəzəriyyəsi ilə yanaşı «postindustrial cəmiyyət» konsepsi
 intişar tapmışdır. Onun nəzəri  əsaslarını Z.Bcezinski, D.Bell və E.Toffler yaratmışlar. 
Kənd təsərrüfatı, sənaye və xidmətlər sferasından sonra dördüncü - iqtisadiyyatın inform siya 
sektorunun yaranışı  postindustrial cəmiyyətin xarakterik cəhətlərindəndir.  Əsasını  apital və 
əmək təşkil edən industrial cəmiyyət yerini informasiya və bilik çevrəsində ehtiva olunan 
postindustrial cəmiyyətə verir. İnformasiya texnologiyaların inqilabiləşən hərəkəti nəticəsində 
postindustrial cəmiyyətdə siniflərin sosial diferensiallaşmayan «informasiyon» birliklər 
əvəzləyir. 
Amerikan futroloqu, iqtisadçı və sosioloqu Elvin Toffler /192
çüncü dalğa»  əsərində köhnə  cəmiyyət sistemlərinin interpretas
yaranacaq yeni sivilizasiyanın ümumi mənzərəsini canlandırmışdır. Əsərdə şərh 
XXI-ci əsin çağdaş mərhələsində də aktuallığını qorumuşdur. Bu yeni sivilizasiya o q
bıdır ki, o köhnə  ənənəvi quruluşun bütün komponentlərinə çağırış etm
fikrincə köhnə düşüncə  tərzi və ideoloji prinsiplər mövcud praktika ilə u
Hadisələrin sürətli inkişafı gerçəkləşən geosiyasi münasibətlər, innovasiya n
təkmil ideyalar tələb edir. E.Toffler göstərir ki, ilk dalğada «kənd təsərrüfa
formalaşmış, 300 il öncə isə sənaye inqilabi - ikinci dalğa bütün yer üzünü əhatə etm
əsrin ortalarında birinci dalğa səngiyərək yer üzü
işdir. XX-ci 
ı formalaşdırmış, 
ikinci dalğa isə texnosferan
ailənin forması dəyişmiş, insanların maşı
korporasiyalar yaranmış, dövlə
E.Tofflerin fikrincə  h
 
48
əhatə edən qaydalar sistemi və prinsipləri 
ir: 
 
standartlaşma; 
 
ixtisaslaşma; 
 
sinxronlaşma; 

 
 
 
təmərk
 
maksim
 
mərkəz
Haradak
rdır, orada hakimiyyətin dağınıq və simasız texnokratiyası və 
ya parçalanmı
ığan inteqratorlar yaranmışdır. Onlar iş bölgüsü aparır, 
müka
temi çağırdı. E.Tofflerin fikrincə yeni dünyanın iqtisadi 
əsasla
E.Tof
ı deyil, keçmişi 
uğu kimi, köklü 
dır. XX əsrin 
n
-
lərin özünütəşkil 
dur. Özünütəşkil 
rgetikada ehtiva 
diyyatda məhdud 
i baxışın özü də 
dirən təhlil metodologiyasının dəyişkənliyini 
tələb 
allıq üzərində qurulur. Açılan, növbəti səfərə çıxdığımız yol uzun və intəhasız, ağrılı 
və m
ümum
lir. 4.3 milyar il öncə 
od parçası olan Yer planeti soyuyur və ilk yağışlar başlayır. Canlı orqanizmlərə 3,5 
ışına isə 2 milyon il zaman kəsiyi buraxılır. Bu tarix geoloji araşdırmalar 
llərdən başlayaraq son bir neçə  əsrdə on dəfələrlə yaş artımına mərüz 
tın, Yer planetinin yaranışı, həyat evalüsiyası tarixilərinin dəqiq yaşını qəti 
üzləşmə; 
allaşma; 
ləşmə. 
ı ikinci dalğa bərqəra
ş cəmiyyəti vahid sistemə y
fatlandırır, planlar hazırlayır, reallaşmaya nəzarət edir və istehsalçılar arası rabitəni təmin 
edirdilər. Burada güclü inteqrir mühərrik kimi dövlət çıxış edirdi. İkinci dalğanın ümumi 
hakimliyi uzun sürəkli olmadı. Dünya yeni dalğanı - üçüncünü, özü ilə yeni institutlar, 
münasibətlər və  dəyərlər yaradan sis
rı elektron sistemlərdə, kosmosun fəthində, okean dərinliklərində  və bioindustriyada 
yüksəliş tapacaqdır. Üçüncü dalğada aqrar və  sənaye inqilabları tamamlanacaq, XX-ci əsrin 
sonlarında insanlar obyektiv proses olaraq yeni quruluşa keçəcəklər. Bu nə kapitalizmdir, nə də 
sosializm. Burada əsas norma əməkdaşlıq və sazişdir və mülkiyyətin müxtəlif formaları qarşılıqlı 
rabitədədir. Bununla belə, üçüncü dalğanın sivilizasiyası  hələ ki, tam formalaşmamışdır. 
fler qeyd edir ki, üçüncü dalğa industrial cəmiyyətin bir başa davam
təmamilə inkar edən, radikal dönüşdür. Bu dalğada da 300 il öncə old
dəyişikliklər bərqərar olacaqdır [132]. 
İqtisad elmi yeni epoxial mərhələnin, iqtisadi sinergetikanın astanasında
sonları da elmdə formalaşan postqeyri klassik paradiqma mürəkkəb sistem
nəzəriyyəsi  -  sinergetikaya ictimai elmlərin artan marağı müşahidə olunmuş
prinsiplərinə  əsaslanan mürəkkəb açıq sistemlərin təkamül nəzəriyyəsi sine
olunur. Qeyri-xətti elm sinergetika analizi deyil, sintezi ehtiva edir. İndi iqtisa
resursların optimal bölgüsünü ifadə edən klassik xətti yanaşma mühiti kim
məhdudlaşmış, çağdaş zamanda neoklassik və institusional yanaşmanın imkanları tükənmişdir. 
Müasir dünyada iqtisadi siyasətlə praktikanı birləş
edən yeni körpü kimi sinergetika çıxış etmədədir. Səbəb-nəticə əlaqəli xətti modeli qeyri-
xətti yanaşmalar  əvəzləyir. Burada iqtisadiyyat özünü təşkil prinsiplərinə  əsaslanan təkamül 
sistemli vəziyyətdə dayanan mürəkkəb struktur sahələr və avtonom sektorlu şəbəkə kimi qəbul 
edilir. Obyektiv olan kortəbii primatı subyektiv primat, istehsal,  real kapital primatını isə 
maliyyə kapitalı əvəzləyir [38, 116]. 
Sivilizasiyanın, iqtisadi tərəqqinin inkişaf senarilər spektri rəngarəng çeşidlidir. Bu çeşid 
zənginliyini isə ümumi vektorda sosiallaşma prioriteti işıqlandırır. Bütün səylər də  məhz bu 
obyektiv re
ürəkkəb dönüşlü, risklərə  sığınan, elmi əsaslandırmalar, ekspermentlər tələb edən 
çətinliklidir. Lakin zamanla irəli getməyə  məhkum insan varlığıda bu çətin yollarda ümüd 
amalını çıraq edərək ardıcıl və davamlı irəliləyişini gerçəkləşdirəcəkdir. 
 
 
2.3. Sivilizasiyalar konsepsiyasina təbii resurslar kontekstində təhlili baxiş 
 
Bəşər cəmiyyətinin sivilizasilar tarixinin elmi interpretasiyasını  təqdim 
edən Qərb alimləri ona elə çox zaman ümümi tarixi inkişaf xronolgiyası 
aspektində  də quruluş vermişlər.  Əlbəttdə burada inkişaf prosesi sosial-
iqtisadi faktorlarla da uzlaşdırılmış, təhlil diapzonu digər alətl və 
mexanizmlərlə dolğunlaşdırılaraq genişləndirilmişdır. Avropa sentristlərinin 
araşdırmalarında sivilizasiyalvar tarixi daha çox maddi və mənəvi təzahürlərin 
i toplumu şəklində izah olunmaqdadır. 
Kürreyi ərzin yaranışına müasir məqamada 4,6 milyard yaşlı tarix veri
ayrılmış 
milyard, insanın yaran
nəticəsində milyon i
qalmışdır. Lakin kaina
 
49

 
 
müəyyən etmək hələ ki son təsdiqdə mütləq həllini tapmamışdır. 
olunan tədqiqat toplumu Yer planetin təkamülünün geoloji eralar 
vvəlki dövr - azoy, həyatın ilk yaranış dövrü - proterzoy, qədim həyat 
lədən keçən daş, sonrakı məqamda, mis-daş - enolittunc 
və  
ii seçmə yolu ilə heyvan və bitki növlərinin təkamül təlimi 
və üz
san yaranışını babamız 
eyqənbər Adəm və onun zövcəsi Həvvanın simasında başqa planetdən - cənnətdən gəldiyini 
rənnüm edir. Bu gerçəklik darvinizmdən əvvəl və sonrakı tədqiqat sferasını da əhatə edir [6, 
Qərb elmi 30 min il öncə insanların mağaralardan çıxdığını  və  əmək və ov alətləri 
yarat
xinə  qədər  əmək 
lələr isə  məlum 
əyinatda əksini 
ksində ardıcıl və 
 bölünmüş bəşəri 
 bulunmamışdır. 
Günümüzdə  əldə 
bölgüsünü həyatdan  ə
dövrü - paleazoy, orta həyat dövrü - mezazoy  və yeni həyat dövrü - kaynazoy  olan təsnifatda 
təqdim edir. Bu təsnifat da özü-özlüyündə obyektiv olaraq struktur subtəsnifata məruz qalır. 
Geoloji elmi aləm, stratiqraflar, palentoloqlar, geofiziklər mütləq əksəriyyətlə fəaliyyətlərində bu 
konsepsiyanı əsas götürürlər. 
Mövcud nəzəriyyə görə insan yaranışı kaynazoy erasında baş vermişdir.  İnsan 
evalyusiyasının tədqiqində antropoloji qalıqlar və sintetik analiz şüur təkamülünü aşağıdakı 
mərhələdə formalaşması qənaətini təqdim edir: 
1.avstrolopitek; 
2.bacarıqlı insan; 
3.düz yerişli insan; 
4.neandertal; 
5.ağıllı insan. 
Bürada  şüur yüksəkliyli ilk insanların sosial-iqtisadi həyatının inkişaf pilləri  paleolit, 
mezolit və neolit olan üç ardıcıl mərhə
mir dövrlərində keçildiyinə  yəqinlik verilir. Maldarlığın,  əkinçiliyin inkişafı  və dövlətin 
yaranması ilə  əslində bu konsepsiyarar sonuclanaraq estafeti digərlərinə ötürmüşdür. Bununla 
belə indi ki zamanda da daş, mis və dəmirlə bağı təsərrüfatçılıq prosesi səngiməmiş, inkişafını 
daha təkmil istiqamətdə davam etdirməkdədir. Bü mütənasiblik aqrar 
sahədə, maldarlıq və əkinçiliyin inkişafında, o, cümlədən ibtidai insanların 
iqtisadi həyatlarında üstün olmuş digər predmetlər və  ənənələr 
təsərrüfatında da dərinləşmiş  və sürəkliliyin qoruyub saxlamışdır.  Əgər 
ibtidai insanın təsərrüfat həyatında hakim olan resurslar palitrasına bir daha 
diqqət yetirsək aydınlığı ilə heç bir şeyin itmədiyini görərirk. Bu isə belə 
bir qənaətə açılış verir ki, daş, mis və dəmir dövrləri heç də bitməmişdir. 
Sadəcə bu həyati predmet və vasitələr digər resurs və yaranışlarla 
zənginləşmişdir[106, 127]. 
Məhşur ingilis təbiətşunası, təb
vü aləmin darvinizm adlanan inkişaf nəzəriyyəsinin banisi Çarlz Robert Darvin də /1809-
1882/ insanın evalyusiyasını bu oxşarlıq kontekstində  tədqiq etmişdir. Ç.Darvin elmi 
biologiyanın yaranışında, idalizmə, teologiya və metafizikaya qarşı mübarizdə bütöv bir təlim 
yaratmışdır. Lakin darvinizm tam istiqlalda bütün planetin tarixi təkamül prosesinin əzəl və son 
təlimi kimi statusunu qoruya bilməmişdir.  Əksər böyük dinlərini aspektində isə insan 
təkamülündə  şüursuzluq, heyvani davranış obrazı yoxdur. İslam dini in
p

106]. 
dıqlarını  səciyyələndirir. Bütün sonrakı proseslər isə  qədim dünya tari
vasitələrini materal əsası üzərində  təsnifatla pərvəriş tapır. Sonrakı, mərh
sivilizasiyalara bağlanılır. 
Tarixin bu baxışlar çərçivəsindən şərhində daha ümümi olan reallıqlar tam t
tapmamış, bəşər cəmiyyətinin təkamül prosesi sosial-iqtisadi faktorlar konte
kompleksli təhlil olunmamışdır. Ümumiyyətlə götrüldükdə ayrı-ayrı epoxalara
sivilizasiyanı unifikasiya edən təmas nöqtələri
Zənnimicə bəşərin iqtisadi və sosial həyatının incilər kimi bir həlqədə düzülüşündə ümumi 
material resursu kimi energetika çıxış edə bilər. Bu fikir təzahürü haradan gəlir? Onun elmi-
analitik əsasları hansılardır? Təbii olan bu sualların cavabını da təbiətin özündən axtarış etmək 
kərəklidir. Belə ki, insan təkamülünü bütün mümkün obrazda götürdükdə onun çılpaq 
vəziyyətdə, heç bir material resursu olmadan vəhşi təbiətlə birbaşa təmasda qaldığını  yəqin 
 
50

 
 
edərik. Yaşamaq uğrunda mübarizədə isə əzəl ehtiyac yemək, su və isti yataqdır. Bütün bunlar 
isə i
 Bu baxımdan bütün bəşəri təkamül nəzəriyyələrində insanın ilk 
kəşflə
qqəti yaşayışı üçün öncə üç təqdim: yemək və 
suyu ehtiva ed
q olmuşdur. Sürəklilik üçün dördüncü primat od verilmişdir. 
Dünyamızın q
 elə bu gün də  nəzər yetirsək görərik ki, planetin əksər 
guşələrində tə
şı odun da olması ən çılpaq şüurlu insanlar üçün 
ilk yaşayış kif
məli milyon illər öncə olduğu kimi insan yaşayışı üçün mütləq şərt 
olmayan dörd
enercetika ilk yaradılmış  və tapılmış varlıq  əlavəsi resursudur. 
Vurğ
aşağıdakı kimi qərala
 
oduncaq və
 
ilk faydaylı
 
neft dövrü; 
 
təbi qazla b
 
nüvə sintez
 
Yüklə 5,12 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   25




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə