E. M. Hacizadə



Yüklə 5,12 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə8/25
tarix05.05.2017
ölçüsü5,12 Kb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   25

 
iyasi 
ış, sosial-səmərəli keyfiyyət dəyişiklərini stimullaşdırmışdır [17, 40]. 
u kimi zaman yayımında da fərqlər diapazonu mövcuddur. Belə ki, 
insan
u barədə monoqrafik tədqiqatda 
ayrıc
btidai insan üçün bədən balansının tepraturunu və  təzyiqini saxlamaq ötrü lazımdır. 
Vegetarian təamlar, isti iqlim şəraiti, axar sular, yumuşaq otlar ilk baxışda bu ehtiyacların ilkin 
təminatçısı kimi çıxış edə bilər. Vəhşi təbiətdən meyvələr yığıb yemək,  şirin su tapıb bir başa 
içmək və təbii uyğuya getmək üçün rahat yöndəmli guşə seçmək heç bir əlavə maddi resurs tələb 
etmir. Lakin bütün bunlar da əbədi və sonsuz ola bilməz. Balansı saxlamaq üçün gec-tez əlavə 
istilik enerjisi tələb olunacaq.
ri sırasına odun aşkarlanmasını qatırlar. Anlamaq çətinliyi mövcuddur ki, odu ram etməklə 
ilk primitiv aləti yaratmaq arasında zaman nisbəti hansı ölçüdədir. Lakin belə bir xronoloci 
reallığı  əxz etmək mümkündür ki, insanın müə
ən qida, hava və torpa
uruluş toplumuna
bii qida, su, hava və torpaqla yana
ayətləridir. De
üncü tərəf - 
ulanmalıdır ki, təbiətdəki müxtəlif proseslərin və qarşılıqlı təsirlərinin ümumi ölçüsü kimi 
dəyərləndirilən enerji - yunanca enerqiya,  iş, fəaliyyət deməkdir. Latınca  elektrum, yunanca 
elektrom - kəhraba adlan elektrik isə bu gün də həyatımız ayrılmaz hissəsini təşkil edir. Elə bu 
reallıqdan da çıxış edərək bizim tədqiqatda bəşər sivilizasiyalarını ümumiləşdirən ümumi sosial-
iqtisad qanaq kimi energetik amilə yer ayrılır. Bu təsinaftı epioxal düzümdə ardıcıl olaraq 
şdırmaq olar: 
 biokütlədən geniş istifadə mərhələsi
 qazıntlar /daş kömür torf və digər yanar bərk maddələr xammal/ zamanı; 
ağlı zaman; 
i mərhələsi; 
2.4. Qlobal neft sivilizas
 
İqtisadiyyatın total-kütləvi pərvərişi, inkişaf dinamikası daim müvafiq iexniki-texnoloji 
yaranışların formalaşmasını  şərtləndirmişdir. Son iki yüz ildə isə iqtisadi həyat karbohidrogen 
resursları fonunda texniki enerji imkanları  əldə edərək sivilizasiyanın industrial obrazının 
miqyaslı formalaşmasını  təmin etmişdir. Bu zamanlardan başlayaraq bəşər cəmiyyəti özünün 
daha mükəmməl olan texnoloji inkişaf çağlarına qədəm qoymuş, yeni sivilizasion mərhlə 
mexanikidən avtomatlaşmaya transfert olunmuşdur. Karbohidrogen resurslarının texnikanın 
qaynaq elementinə çevrildiyi məqamlardan yeni sivilizasion mərhələ - karbohidrogen erası 
təşəkkül taparaq ümümibəşər mədəniyyət toplumunu bütüt həlqələrdə  əsaslı  təbəllüdatlara 
uğratm
Tarixi tsikllər prosesini tədqiqat müstəvisində  məhdud çevrədə karbohidrogen erası ötəri 
tam kimi təqdim olunur. Bu təqdimat sadəcə olaraq karbohidrogen resursunun neft və qaz 
vəhdətli planetar gücündən irəli çıxır. Lakin bununla belə eyni kateqoriyalı  hər iki resursun 
keyifiyyət çeşidində olduğ
lar neftlə bağlı  əksər potensial dəyərləri ram etsələr də, təbii qaz müsətəvisində bu 
nailiyytlər tam açılış  və intişar sonluğuna yetişə bilməmişdir. Yaşadığımız XXI əsr 
karbohidrogen rusursarı  fərqində ikincinin yetərli dinamizmi ilə irəliləməkdədir. Təbii qazla 
bağlı digər mühüm konseptual cəhətlər də mövcuddur ki, b
a bir təhlil aparılmışdır. Butun bunlara rəğmən zənnimizcə ümumi karbohidrogen erası 
adlanan müvafiq sosial və texniki mədəniyyət dövrü konkret olaraq bir-birinə təmaslanmış və o 
qədər də asan ayrılmayan iki eranı ehtivasında birləşir: 
 
Neft sivilizasiyası. 
 
Metan epoxası. 
 
51

 
 
Karbohidrogen erasının ilk mərhələsini təzahür etdirən  neft sivilizasiyasının qaynaq 
elementi neftin çox min illər öncə insanlara bəlli aşkarlığı onu sənaye 
epoxasına qədər miqyaslı istehlakını şərtləndirməmiş və axtarışını xüsusi 
maraq obyektinə çevirməmişdir. Neftin mövcudluğu haqqında ilk 
məlumatlar  İncil hekayətlərində, Herodotun, Plutraxın, digər alim və 
tarixçilərin  əsərlərində  əksini tapmış, praktiki olaraq isə  qədim 
sivilizasiyanın əksər mühüm areallarında: mağaralarda, açıq çuxurlarda, 
palçıq vulkanlı  ərazilərdə, mərcanlı zolaqlarda rast gəlindiyi tarixi yaddaşlara köçürülmüşdür. 
Antik dünyada «yunan atəşi» adlanan neftdən hərbi əməliyyatlarda, orta əsrlərdə isə məişətdə və 
şəhər təsərrüfatında, konkret olaraq Sisiliyada çıraqların yandırılmasında, XVIII əsrdə Genuyada 
küçələrin işıqlandırılmasında istifadə olunmuşdur.  Şimali Amerikada Hindu qəbilələrinin dərin 
olmayan quyulardan çıxardıqları «Seneki», boylar ölkəsi Bohemiyada «Kvirinus» adlanan neftli 
yağlar isə  tətbiqini müalicəvi vasitə kimi təbabətdə tapmışlar. Bütün bu olaylar neftin bəşəri 
sivilizasiyaya xidmət etməsindən xəbər versə  də, onu eksklyuziv bir sivilizasiya yaranışlı 
təzahürünə gətirməmişdir. 
Neftlə bağlı  ədəbiyyatlarda və ensiklopediyalarda onun yaratdığı  əlahiddə sivilizasiyanın 
məkan və zaman tarixinin öncüllüyünü qəti əks etdirən məlumatlara rast gəlinmir. Lakin bunlara 
baxmayaraq neft sivilizasiyasının qlobal çevrədə geniş  təşəkkülünün XIX yüzilliklə bağlılığı 
yəqinlik doğuran bir gerçəklikdir. Məhz XIX əsrdə Avroatlantik məkanda cərəyan edən inqilabi 
texniki tərəqqi stimulları neft sivilizasiyasının industrial obrazda yaranışının attraktoruna 
çevrilmişdir.  
Neftin özünün sənaye baxımından dəyərləndirilməsində isə mühüm amil olaraq 1826-cı 
ə 
asiyasının başlanğıc məqamı kimi qiymətləndirmək olmaz. Duz əvəzinə 
çə onillik sonra neftin energetik gücünün dərk həlqəsinin 
nı daha dərin mətləbli maraqlara cəlb etmişdir. 1859-cu ildə 
ərbi Penselvaniya düzündə amerikan polkovniki Dreyk artezan üsulu ilə qazma apararaq 
iqyaslı neft aşkarlamış  və  nəticəvi olaraq bu olay neft adlanan həyəcanda yeni sivilizasion 
evrilmişdir. Rus neft tarixinin tədqiqat səhifələrində bu 
hadisəyə paralel qeyd edilir ki, həmən müva q ərəfədə Kuban çayı hövzəsində başqa bir 
polko
, hərbi və əzcazçılıq 
məhs
ı, alim və mütəfəkkirləri tədqiqatlarında 
təstiql
da XV əsrdə Bakıda 500-dən çox quyunun mövcudluğunu, 
hasil ed
ı  hətta gəmilərlə daşınmasını diqqətə  gətirən məlumatlar 
ildə ABŞ-da duz axtarışı üçün qazılan quyunun neft verməsi hadisəsi göstərilir. Bu hadisəni d
yalnızlıqda neft siviliz
neft kəşfi epopeyasından bir ne
genişlənməsi onun böyük axtarışı
Q
m
mərhələnin başlanğıc nöqtəsinə ç
fi
vnik - Novaselyevin mexaniki qazdığı quyunun məhsul verməsi ölkədə neft erasının 
yaranışına gətirmişdir. Bununla belə, neft sivilizasiyasının industrial kaskadda hasilat-emal-
istehlak kontekstində  təşəkkülünə XIX əsrdə fransız fiziki və mühəndisi N.Karnonun /1826/, 
onun həmvətəni E.Lenuarın /1860/, alman mühəndisləri N.Ottonun /1876/ və R.Dizelin /1897/ 
daxiliyanma mühərrikinin kəşfi və  təkmilləşməsi, həmçinin məhsul assortimentinə genişlik 
gətirən krekinq prosesindəki nailiyyətlər, enerjitutumlu sənaye komplekslərin yaranışı kimi 
təzahürlər rəvac vermişdir. 
Təkamül erasını sənaye inqilabları əvəz edən iki əsrdən də az tarixi mərhələyə qədər neft 
başlıca olaraq primitiv rakusda tikinti materialı, işıq, istilik enerjisi mənbəyi
ulu kimi keyfiyyətlərdə insanların xidmətində durmuşdur. Ortodoksal olaraq neftdən 
xalqların təsərrüfat həyatında geniş  və miqyaslı konturda istifadə  məkanı  və zamanında isə 
Azərbaycan ərazisi üstün fərqlənmişdir. 
Azərbaycanın neft sivilizasiyasının beşiyi olması faktları beynəlxalq elmi ictimaiyyatə 
məlum bir aydınlıqdır.  Əlavə  tədqiqat aparmadan da neft tarixinin Azərbaycan reallıqları 
müvafiq iolan qənaətə  gəlməyə  əsas verir. Belə ki, eramızdan  əvvəl VII-VI əsrlərdə 
Azərbaycanda, xüsusən Abşeron torpağında neftdən istifadənin mövcudluğu haqda dəyərli 
məlumatlar vardır. Tarixi faktlar bəyan edir ki, diyarın «Odlar yurdu» adlanışı müvafiq arealda 
yerin təkindən özbaşına çıxan təbii yanar qazların və mövcud neftli ərazi genişliyindən 
qaynaqlanır. Burada hasilatın erkən orta əsrlərdə artıq sürəkli və miqyaslı xarakter alındığı 
müsəlman  Şərqinin alimləri ilə yanaşı  Qərb səyyahlar
əmişlər. Çoxsaylı  əlyazmalar
ilən neftin karvanlardan savay
 
52

 
 
vardı
manlarda neft tikintidə 
ışdır. XIV əsrdə inşa 
 mövcudluğa aydınlığı 
kıda ilk olaraq neftçi 
nın ayrılmaz hissəsinə 
quyularının xəritəsinin 
araq neft sənayesinin təmərküzləşməsi və inhisarlaşması prosesinə  rəvac vermiş, 
ilk sa
llaşdırdı. 1881-ci ildə Bakıda 9,2 milyon, 1900-cu ildə isə 87,9 
milyo
birinciliyi yenidən ABŞ-a verdi. Bu proses əksər 
param
r. Bu isə o demək idi ki, artıq həmən zamanlarda neft qazıntısı  və istimarı  sənətkarlıq 
səviyyəsinə yüksəlmiş, onun istehlakı isə intensiv xarakter almışdı. Bu za
və bu çevrədən də fiskal mexanizm kimi xəzinədarlıqda tətbiqini tapm
edilən Bakı Cümə məscidinin minarəsi divarlarında əks olunan yazılar bu
ilə körüntü verir. Bir qədər sonra XVII-XVIII əsrlər qovşağında Ba
peşəsinin formalaşdığı  və bununla belə neftin xalqın təsərrüfat həyatı
çevrildiyi yəqinləşir. Tarixi mənbələrdə 1729-cu ildə Abşeronda neft 
tərtib olunduğu diqqətə gətirilir və Bakı neftinin geniş çeşiddə çar I Pyotr zamanında Peterburq 
apteklərində satıldığı bildirilir. Həmən ildə Bakını ziyarət etmiş rusiyalı  həkim-səyyah  İ.Lerxe 
isə yazılarında Bakıda müxtəlif çeşiddə neft məhsullarından istifadə olunması  təəssüratlarını 
yazmışdır. Bu qeydlər isə öz növbəsində Azərbaycanda hələ iki yüz il öncə neftin emal 
prosesinin mövcudluğunu bəyan edir. Bakının neft mədənlərinin 1806-cı ildən Rusiyanın 
inhisarına keçməsi ilə isə neft hasilatı uçot-hesabat göstəricisinə çevrilməsi prosesi dərinləşir. 
1848-ci ildə isə tarixdə ilk dəfə olaraq ABŞ-dan 11 il öncə Bakıda mexaniki üsulla neft quyusu 
qazılmışdır . 
XIX yüzilliyin sonlarında artıq dünyanın müxtəlif guşələrində neft hasilatı  təşəkkül 
tapmışdı. Bir sıra nüfuzlu statistik mənbələrdə sənayeləşən neft hasilatının XIX əsr palitrasında 
yataqların Bakıda 1821, Rumıniyada 1857, ABŞ-da 1859, Meksikada 1887, İndoneziyada 1893-
cü illərdə aşkarlanma və istismar düzümü göstərilir. Lakin o zamanlar kürreyi ərzin iki qütbündə 
- ABŞ-da Pensilvaniyada, Rusiyanın Bakı əyalətində hasilat yüksək rentabelli silsilədə, fontanla 
müşayiət olun
həvi sindikatları, biznes qaydalarını, qeyri-kommersiya yönümlü neft cəmiyyətlərini ərsəyə 
gətirmişdi. Okeanın o tayında, ABŞ-da fontan vuran quyular neft erasının tam sürətlə 
irəliləyişinə təkan verməkdə və eynən ahəngdə inkişaflı proseslər Bakıda da kordinal dəyişmələri 
qaynaqlandırmada idi. Norveçli iş adamları Nobellərin Azərbaycan neftinin istismarı ilə əlaqədar 
Bakıda 1879-cu ildə  təşkil etdikləri «Nobel qardaşları» kompaniyası isə komplekslilik 
baxımından xeyli fərqli statusda çıxış etmiş və dünya neft tarixinə ilk şaquli inteqrasiyalı şirkət 
kimi daxil olmuşdur. Azərbaycan neft sənayesində sahibkar funksionallığına əsaslanan müvafiq 
neft təsərrüfatı yarım əsrə qədər davam etmiş və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti mərhələsində 
də, özəl biznes formatında qalmışdır. 
XIX əsrin sonunda Azərbaycanın neft potensialını daha da genişləndi. Bakıdan Rusiyadakı 
əsas istehlakçılar - Moskva, Sankt-Peterburqla yanaşı Hindistan, Türkiyə, Misir, Çin, Yaponiya 
və  hətta daha uzaqlara - Avstraliyaya da ixrac məhsulları göndərilməyə başlandı. Dünya neft 
hasilatında 1898-1901-ci illərdə Bakı lider mövqedə dayandı  və XX əsrin  əvvəlində planetdə 
hasil edilən 20 milyon ton neftin yarıdan çoxu onun payına düşdü. Bakı Avropanın neft 
industriyasının mərkəzi sivilizasiya məkanına çevrildi. 1904-cü ildə  İngiltərənin ağ neft 
tələbatının 71,1 %-ni Bakı rea
n manatlıq məhsul istehsal olunmuşdu ki, bu da bütün Qafqaz sənaye məhsulu dəyərinin 
1
/
3
-ni təşkil edirdi. 1912-ci ildə isə Zaqafqaziya fabrik-sənaye məhsulun 68,5%-i, 1915-ci ildə isə 
88,6%-i təkcə Bakının payına düşmüşdür. Lakin bütün bu keyfiyyətlər 1900-1903-cü illər dünya 
iqtisadi böhranı ilə  dəyişikliklərə  uğradı. Böhranın ilk çağlarında Azərbaycan nefti bir neçə il 
əvvəl  əldə etdiyi dünya neft hasilat 
etrlərdə düz 75 il ABŞ-ın dünya neft industriyasında on cəbhədə duruşu mərhələsi ilə 
müşayiət olundu [11, 17, 33, 69, 128]. 
Neftin sənaye epoxasının ilk yarıməsrlik mərhələsinin hasilat tarixinə  nəzər yetirdikdə 
görərik ki, böyük tərəqqi ilə müşayiət olunan bu illər  ərzində 122 dəfədən çox artım qeydə 
alınmışdır. Neft hasilatının qərarlaşan göstəricilərinə istinadən XIX əsrdə dünyada 400 milyon 
ton neftin hasil edilmişdir ki, bunun da 140-150 milyon tonu Azərbaycanın payına düşmüşdür. 
Sovet hakimiyyəti illərində yenidən qurularaq möhtəşəm dövlətin mühüm energetik bazasına 
çevrilən Azərbaycanda neft hasilatı yeni tutumlu dinamik inkişaf trayektoriyasına çıxış etmişdir. 
Bu dinamizm 1940-cı ildə dünya neft hasilatının mərkəzi Karib hövzəsindən Fars körfəzinə 
keçəndən sonra, II Cahan savaşı bitənə  qədər də davamlı olmuşdur. Ümumiyyətlə Azərbaycan 
 
53

 
 
XX yüzilliyin ilk 30 ilində dünyada neft hasilatının adambaşı  və  ərazi vahidi üzrə  təsnifat 
göstəricilərində tam mənada lider bir məkan olmuşdur. Xəzərin yeni karbohidrogen yataqlarının 
ötən  əsirin 90-cı illərindən genişlənən istismarının başlanması ilə 150 il öncə neft industriyası 
yaratmış Azərbaycan qlobal enerji səhnəsində  təkrarən  əsas rollardan birininin ifaçısına 
çevrilmişdir [10-11]. /Əlavə 3-də XX yüzilliyin ilk 30 ilində dünyada neft hasilatının adambaşına 
düşəşən və ərazi vahidi üzrə təsnifat göstəricilərini əks etdirən cədvəl verilmişdir
Karbohidrogen erasının təşəkkülündən bəri neft-qaz resursları potensialı dünya siyasətində 
başlıca strateci hərbi və diplomatik qüvvə, siyasi-iqtisadi strategiyanın formalaşması  mənbəyi, 
milli gücün mühüm faktoru hesab edilməkdədir. Böyük dövlətlər, xüsüsən  ən nəhəng neft 
idxalçısı ABŞ qlobal neft resurslarının bölgüsü üzərində nəzarət rəqabəti formalaşdırmış, iqtisadi 
təhlükəsizliyinin qorunmasında neft faktorunu mühüm prioritet kimi önə çıxartməşdər. Məhşur 
Belçika curnalisti Mişel Kollon neft arqumentinə rəğmən yazır: «Dünyanın harsında neft və qaz 
varsa ABŞ hesab edir ki, bu onun mülkiyyətidir. Buna görədə o həmən yerlərdə hərbi bazalarını 
açmağa tələsir və öz maraqları çərçivəsində müharibələri təhrik edir və qızışdırır» [127]. Müasir 
zamanda bu realıq ABŞ dollarının möhkəmləndirilməsi ilə bağlı İrak müharibəsində özünü bariz 
təzah
htəşəm qüdrətnə rəğmən söyləmişdir. «Neft bənzərliyində 
dağ-m
bu yüksəliş 158 misli aşaraq 3,34 milyard tona bərabər 
olmu
ür etdirir. 
Neft və qaz müasir zamanda zəruri istehsal, iqtisadi-maliyyə resursu olmaqla sənaye 
potensialını  əsas energetik komponentdir. Sosial gücü, şəhəryaratma və aqlomerasiya effekti 
mühüm olan bu resursa istinadən bəşər cəmiyyəti ayrılıqda və  həmçinin iqtisadiyyatın bütün 
sahələrində özünü lazımi enerji ilə təmin etmiş olur. Karbohidrogen resursları müasir zamanda 
bəşəriyyətin təsərrüfat həyatının substansiyasında dayanır. Bu gün dünya iqtisadiyyatının 
varlığını neft və qaz ehtiyatları olmadan təsəvvür etmək çətindir. Kənd təsərrüfatı, sənaye, 
nəqliyyat müvafiq resurslaraın stimulları  əsasında dövr edir, planetin elektrik stansiyalarının 
yarıdan çoxu neft və qazla işləyir. Çağdaş sivilizasion reallıq belədir ki, karbohidrogen təyinatlı 
resursların iqtisadi dövriyyədən çıxışı və ümumilikdə yoxluğu qlobal energetik aclığa müşaiyət 
olunma təhlükəsi yaradar, nəqliyyat dayanar, təyyarələr uçmaz, meqopolislər zülmət və soyuğa 
qərq olar, neft tərkibli yolların asfaltı belə dağılar. Bu isə bir daha obrazlı deylimdə o, deməkdir 
ki, neft-qaz resursları onun yaratdığı kompleks çevrəsində iqtisadiyyatın investisiya istiliyini 
təmin edən  ən güclü və rahat sektor funksiyasi rolunu yerinə yetirir. Məhşur amerikan neft 
tədqiqatçısı Danel Erqin neftin bu mö
ədən sənayesinin heç bir sahəsində analoci yüksək inkişaf templəri müşahidə 
olunmamışdır» [64, səh 17]. 
Dünyanın neftə olan tələbi 1859-cu ildə min tonlarla ölçüldüyü halda, artıq XX əsrin 
əvvəllərində 20 milyon, XXI əsrin başlanğıcında isə 2,5 milyard tona bərabər olmuşdur. Ötən 
əsrin 70-ci illərində müdhiş planetar neft böhranında kommulyativ ehtiyatlar 600 milyon barrel 
hesablanırdı. Dünya iqtisadi artımına qeyri-adekvat olan belə toplum yeni neftli yataqların 
kəşfini sürətləndirdi və 1980-ci illərdə ehtiyatlar kəskin artaraq 700 milyard barrel təşkil etdi. 
Əsrin sonunda isə dünya neft ehtiyatları bir trilyon barrellik həddi ötüb keçdi. Mütəxəssis 
hesablamalarına görə dünya neft ehtiyatlarının maksimal potensialı 310-315 milyard ton təşkil 
edə bilər. İndiki zamanda isə kəşf olunmuş ehtiyatlar 156,5 milyard tona bərabərdir [13, 15]. 
XX  əsrin ilk ilində 21,2 milyard tona bərabər dünya neft hasilatının 50%-dən çoxu 
Azərbaycanın payına düşmüşdür. Qlobal sənayeləşmənin sürət aldığı dövrlərdə - 1900-1970-ci 
illər kəsiyində hər 10 il ərzində dünya neft hasilat iki dəfə artmışdır. Tam bir əsr ötdükdən sonra 
XXI  əsrin  əvvəlində ümumi konturda 
ş, 1900-cu ildə 13 mövcud neftçıxaran ölkə sayı müasir zamanda 100-ü ötüb keçmişdir. 
Hazırda neftli ərazilər 28 mindən çox yatağı əhatə edərək yer səthinin 9%-nə bərabər 45 milyon 
km
2
 coğrafi landşafda bir milyon buruq hesabına yetişən səpkidədir [18]. 
Neftin enerji təlabatlılığı artdıqca onun sünü usullarla alınması axtarışları da 
genişlənmişdir. Dünyada ilk dəfə sintetik neft problemi Almaniyada qabarıqlaşmışdır. I dünya 
müharibəsi gedişində kayzer Almaniyası qlobal neft mənbələrindən ayrı düşmüşdü. Orduya isə 
küllü miqdarda neft lazım idi. Bu zamanlarda alman alimləri sintetik neft alınması istiqamətində 
tədqiqatlarını genişləndirirdilər. İlkin axtarışlar nəticəsində qonur kömürdən maye qazın alınması 
 
54

 
 
işi reallığa çevrildi. Müvafiq məqsədlər üçün geniş istehsal kompleksləri yaradıldı. Müharibə 
bitdikdən sonra isə xam neftin qiymət enmələri süni neft istehsalını arxa plana keçirdi. II Cahan 
savaşı zamanı da lokal çərçivədə analoci problem yarandı  və eyniliklə  də müharibə sonrası 
əhəmiyyətini itirdi. Uzun müddət sintetik neft istehsalı demək olar ki, tarixi səhnəni tərk etdi. 
Lakin enerji qıtılığı  təhlükəsi ilə üzləşəcəyimiz perspektivlər yenidən sintetik neft emalı 
prosesini aktuallaşdırmışdır. 
Müasir elmi-texnoloji tədqiqatlar göstərir ki, nefti elə havanın özündən də almaq 
mümkündür. Alimlər hesab edirlər ki, belə texnoloji strategiya atmosferdə izafi karbon anhidridi 
yaratmaqla ekoloji gərginlik törədə bilər. Hazırda nəhəng miqdarda məsrəf olunan yanacaq 
hesabına hər il atmosfera milyardlarla ton karbon qazı buraxılır. Bunun isə yalnız 10%-i bitkilər 
tərəfindən udulur. Nəticədə atmosferdə korbon qazının konsentrasiyası kəskinliklə artır. 
Sintetik neftin havadan fəsadsız alınması istiqamətində çıxış yolu kimi alimlər dondurulma 
mexanizmi təklif edirlər. Havanın dondurulmasının təqdim olunan texnoloji prosesi ilə korbon 
anhidridli ammoniumun alınması və onun sonrakı neft sintezi üçün materiala çevrilməsi nəzərdə 
tutulur. Lakin belə reaksiya miqyaslı enerji məsrəfləri tələb edir. Məsrəfliyi optimallaşdırmaq 
üçün nüvə reak
o
torlarında katalizatorların köməyi ilə 5000  S temperaturda əməliyyat aparılması 
kərək
 il vaxt tələb olunur. Əgər neft ölkəsinin əhalisi çoxdursa və neft 
onlar
əşf 
lidir. Belə  əməliyyat nəticəsində karbon oksidi hidrogenlə sintezləşərək «hava» nefti 
yaradır. 
Havadan neftin geniş alınması  işi gələcəyə aiddir. İndi sünü nefti yenə  də daşdan almaq 
səmərəli hesab edilir. Əlbəttə söhbət burada adi daşdan deyil, yanar şistlərdən gedir. ABŞ-ın 
geoloji xidmətləri dünyanın yanar şist və qumdaşı neft ehtiyatlarının 700-800 milyard ton 
civarında olduğunu bəyan edirlər. Bu ölkənin «Qayalı dağlar» silsiləsində konsentrasiya olunan 
suxurlarda 270 milyard ton neftə  bərabər toplumun olduğu göstərilir ki, bu da dunya neft 
ehtiyatlarında azı 2 dəfə çoxdur. Açılan mənzərə  yəqinlik gətirir ki, yanacaq dalanından çıxış 
qlobal həllinə qovuşmuşdur.  Əslində burada da yenə rentabellik faktoru kəskin daynır. 
Hesablamalara görə neftin bir tonunun 100-120$ hududlarında olması zəminində belə texnoloji 
fəaliyyət rentabelli sayıla bilər. Buna görə də yanacaq böhranına qədər yanar şistlər və qumdaşı 
neft elmalı prosesi praktiki fəaliyyət mövzusu ola bilməz. 
İnkişaf etməydə olan ölkələrdə nəhəng karbohidrogen yataqlarının aşkarlanması bu və ya 
digər səbəbdən həmən dövlətlərdə yanlış təsəüratlar yaradır. Bu hal öz növbəsində siyasi qeyri-
stabilliyə  səbəb olaraq dünya neft bazırına da təsir edir. Yataqın aşkarlanmasından ilk gəlirin 
əldə edilməsinə qədər azı 5-7
ın əsas gəlir mənbəyidirsə həmən ölkələrdə sindromlar labüddür. Belə ki, bu ölkələrdə neft 
gəlirlərinin mütləq əksəriyyəti zəif instusional duruma rəğmən əsasən imtiyazlı təbəqənin əlində 
cəmləşərək koorüpsiyaya səbəb olur digər sahələrdə staqnasiya yaradır. Vətəndaşlar elə bilirlər 
ki, neft varsa onlar varlı yaşayacaqlar. Buna görəd də inkişaf etmiş dövldətlər, aparıcı qlobal neft 
konpaniyaları müvafiq ölklərdə enerji etibarlılığını sosial konsensu yönəldilməsinə daha çox 
maraq göstəməlidirlər. 
Altı minillik yaş tarixinə baxmayaraq XIX əsrdə sənaye xarakteri almış «neft» məhz XX 
yüzillikdə yetərli bir yüksəliş yolu keçmişdir. Bu əsrdə dünya səthində 260 milyard ton neft k
edilmiş, yerin təkindən 121 milyard ton neft hasil olunmuşdur. Hazırda hasilat artımı templəri 
istehlakı templərini üstələsə  də mövcud dünya neft ehtiyatlarının istifadə müddəti 40 ildən bir 
qədər çox vaxta hesablanır. Buna görə də müasir zamanda neft sənayesinin fəaliyyəti qədər neft 
sivilizasiyasının bitməsi problemi də  əzm və düşüncələrə hakim kəsilmişdir. Tükənmə prosesi 
industrial dövlətlərin energetik siyasətində, milli təhlükəsizlik konsepsiyasında dərin  əks 
olunmaqdadır. İndi hər gün planetimizdə 10,3 milyon ton neft hasil olunur. Çox yaxın vaxtlarda 
bu rəqəmin 11,2-11,5 milyon tona yüksələcəyi gözlənilir [14, 17-18]. 
 
55
Müasir dünyada tanınmış çoxsaylı neft proqnozçuları vardır. Bunlar içərsində son dərəcə 
məhşur olanı geofizik, Şell kompaniyasının uzun müddət baş məsləhətçisi işləmiş, 
neft resursları, kəşfiyyatı və tükənməsi üzrə mütəxəssis, doktor Kinq Xubbertdir 
/1903-1989/. Onun hələ 1949-cu ildə açıqladığı proqnozlar bu gün də «çin çıxır». 
Xubbert 1956-cı ildə bütün neftçilər üçün özünün neft hasilatını proqnozlaşdıran 

 
 
məhşur qrafikini dərc etdirmişdir. Həmin ildəcə alim, «Xubbert qanunu» adlanan qaydanı 
formalaşdırmışdır: «Neftdən enerji mənbəyi kimi o zamanlara qədər istifadə ediləcəkdir ki, onun 
hasilatı ondan alınan enerjidən ucuz olacaqdır. Bundan sonra neft hasilatı onun «pul-kredit 
qiymətindən» asılı olmayaraq dayanacaqdır. 
K.Xubbertə görə 1965-ci ildən 2023-cü ilədək - 58 il ərzində  bəşəriyyət 89% dünya 
ehtiyatlarını istehlak edəcəkdir. Bu dövr isə bəşər sivilizasiyasının üstün pik çağları olacaqdır. 
Neft proqnoztikasının digər görkəmli nümayədələrindən bir də  məhşur doktor Kolin 
 
56

 
 
Kempelldir /1930/ K.Kempell müasir dünyanın nəhəng neft mütəxəsissi olaraq ABŞ dövlətinin 
və bir sıra iri neft kompaniyalarının qlobal neft ehtiyatları üzrə aparıcı məsləhətçisi kimi tanınır. 
Alimin fikrincə dünya neft ehtiyatlarının kommulyativ həcmi 1800 qiqabarel təşkil edir ki, onun 
da yarısına qədəri artıq hasil olunmuşdur. Bəşəriyyət hazırda hər il 22 qiqabarael neft istehlak 
edir v
ər 
sürətl
ABŞ dövlətinin və bir sıra iri neft kompaniyalarının qlobal neft ehtiyatları üzrə 
məsləhətçisi qismində çalışmış digər bir neft mütəxəssisi professor Ayvenqonun fikrincə isə artıq 
Yer kürrəsində bütün neft aşkarlanmışdır. Tələbin təklifi üstələcəyi «kritik vaxt» isə alimin 
proqnozuna görə 2000-2010-cu illər arası müşahidə ediləcək və həmən zamandan sonra hasilat 
səngiyərək enmə labüd olacaqdır. Bir sıra çağdaş  nəsil nümayəndələri bu hadisələrin canlı 
şahidinə çevriləcəklər. Sonra isə qlobal enerji böhranı baş verəcək ki, bunu da hər bir planet 
sakini ciddiliklə hiss edəcəkdir [40, 57, 70]. 
Dünya neft hasilatının tarixi inkişaf mərhələsini iki dövrə bölən akdemik V.N.Şelkaçov 
1920-ci ildən başlayaraq 1970-ci illərə qədər dünya neft hasilatı hər 10 il ərzində 2 dəfə artımla 
müşayət olunduğunu və 1970-ci ildən isə onun artım tempinin enməyə məruz qaldığına diqqəti 
çəkir və tükəmənin labüdlüyünü əsaslandırır [127 
Müasir digər hesablamalara görə dünyada hasilat rekordu 2010-2012-ci illərdə baş verəcək 
və sonradan bu templər tədricən reqressiv zolağa keçəcəkdir. Elə bu pik vəziyyəti də neft 
sivilizasiyasının tükənməsinin başlanğıc tarixi kimi də qiymətləndirmək olar. /Əlavə 4-də 
qlobaol neft sivilizasiyasının əks etdirən ən mühüm tarixi məqamların xronologiyası verilmişdir
Yüklə 5,12 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   25




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə