E. M. Hacizadə



Yüklə 5,12 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə9/25
tarix05.05.2017
ölçüsü5,12 Kb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   25

 
 
2.5. Metan epoxası 
 
Neftlə yanaşı  təbii qazın da tarixi qədim və  zəngindir. Məlum olduğu kimi, erkən 
sivilizasiya çağlarından insanlar yerin təkindən qazın çıxmasının  şahidi olmuşlar. Hələ 
eramızdan da bir neçə min il öncə Abşeron yarımadasında, Xəzərin  şimal-qərb sahillərində 
təsadüf olunan «əbədi atəşlər» dənizə şölə saçmış, keçid edən gəmilərin mayakına çevrilmişlər. 
Hind və Çində,  İranda, Malay adaları arxipelaqında, Amerikanın Eri gölü ətrafında yanar 
qazların davamlı püskürməsi inac və ibadət yeri kimi bu məntəqələri daha da 
məşhurlaşdırmışdır. Atəşpərəstlər isə sönməz ocaqları hifz edərək  ətraf  ərazilərdə  məbədlər 
ucaltmışlar. Bununla belə yanar qazların mistik obrazı ənənəvi çərçivəsindən çıxaraq son iki yüz 
ildə industrial və məişət müsətəvisinə trasformasiya olunmuşdur. Belə ki, ilk olaraq 1830-1840-
cı illərdə  İngiltərədə daş kömürün termik emal ilə  tərkibində olan metan və digər qaz 
qarışıqlarını ayrılması texnologiyası  mənimsənilmiş  və bu tapıntı geniş istifadə dövriyyəsinə 
çıxış etmişdir. XIX əsrin sonlarında Moskva və Peterburq şəhərlərində də daş kömürdən qazın 
alınmasını reallaşdıran çoxsaylı zavodlar fəaliyyət göstərmiş  və müvafiq em
sobaların yandırmada və nisbətən də evlərin qızdırılmasında istifadə olunmuş
insanlar yanar qazların təbii anoloquqları metan qazlarının da energetik gücünü, yanacaq növü 
kimi  əhəmiyyətini dərk etmiş, onları ram edərək istifadəsini genişləndirmişlə
ortalarında digər yanar qazlarla yanaşı, metan strukturlu təbii qazdan da sə
istifadə olunmağa başlanılmışdır [17, 40]. 
Tarixi mənbələr təbii qazdan geniş istifadənin ABŞ-da təşəkkül tapdığını diqqətə  gətirir. 
Bu prosesə geniş  şəbəkədə ölkədə iri qaz yataqlarının kəşfi ilə  əlaqədar 
başlanılmışdır. 1831-ci ildə Kanaua manafakturalarında yanacaq kimi, təbii 
qazdan istifadə hadisəsi isə ABŞ-da qaz sənayesinin başlanğıcı tarixi hesab 
edilir. Sonralar burada boruyayma sənayesində istifadəsinə  və  məişətdə  təbii 
qazın geniş istehlakına başlanılmışdır. XIX əsrin sonunda ölkədə 2 milyard m
3
 
qaz hasil edilmiş  və bu göstərici 1920-ci ildə 23 milyard m
3
-ə yüksəlmişdir. Dünya qaz 
statistikasında ABŞ 1940-cı ilə qədər demək olar kı, yeganə mövcud təbii qaz istehsalçısı ölkə 
ə bunun 20-25%-i müqabilində kəşfiyyat məhsulu alınır. K.Kempellə görə neft piki artıq 
yaşadığımız 2005-ci ildə başlanamışdır. Qarşıdakı dövrlərdə isə illik tükənmə faizi 2-yə bərb
ə dövr edəcəkdir. 
al qazından iri 
dur. İllər ötdükcə 
r. Artıq XX əsrin 
nayedə, məişətdə 
 
57

 
 
kimi qalmışdır. 
Karbohidrogen erasının  ən mühüm zonalarından olan Azərbaycanda da qazdan istifadə 
imkanlarının genişlənməsi XIX yüzilliyin ortalarından başlanğıc götürür. 1859-cu ildə 
Suraxanıda fəaliyyət göstərən zavodda ilk dəfə olaraq buxar əldə etmək üçün təbii qazdan 
yanacaq kimi istifadə edilmişdir. 1902-ci ildə isə elə müvafiq ərazidə qazılan quyulardan biri qaz 
fontanı vurmuş, sutkalıq debiti 57 min m

olan bu əlahiddə quyu Azərbaycanda ilk qaznəqletmə 
sisteminin yaranmasına rəvac vermişdir. Həmən illərdən başlayaraq təbii qazdan yanacaq kimi 
neft 
texnoloji həllinin tapılmaması  və mövcud texniki-
iqtisa
iapazon genişliyi aşkarlandıqca onun istehlak 
propo
sərrüfatının digər sahələrində təbii qazdan istifadə geniş intişar tapdı. 
XX əsrin ikinci yarsında isə planetin əksər sivilizasion regionlarında təbii qazdan istifadə 
u çevriliş yaşantısı daha genişlənəcən  metan epoxasının  təşəkkül 
əqamlarına görüntü verir. Həmən zamanlardan başlayaraq təbii qaz istehsalı tam sənayeləşmə 
mərh
alıq mövqeydə  qərarlaşması  nəzərə çarpır. Ekoloji 
intiza
texniki-iqtisadi 
i mövqeydədir. 
nması, müxtəlif 
gətirməməsinin 
hasilatında sobaların və quyuların qızdırılmasında da istifadə olunmuşdur. 1907-ci ildə 
Azərbaycanda artıq 130 milyon m

qaz hasil edilmişdir. Sonradan Suraxanıda quyularda küclü 
qaz fontanlarının yaranması ilə  əlaqədər təbii qazın hasilatı  və istismarının kəskin aşağı 
düşmüşdür. Problematik məsələ isə ondan ibarət idi ki, hasil edilən qazın həcmi onun aşağı olan 
istehlak tələbini xeyli üstələmişdi və bu böyük həcmdə qazdan dolğun istifadə etmək mümkün 
deyildi. Artıq qaz isə sadəcə olaraq havaya buraxılırdı. Bunla belə həmən illərdə yüksələn siyasi 
çaxnaşmalar, təbii qazdan geniş istifadənin 
di çətinliklər hasilat dinamikasına təsir etmişdi. Təbii qazla bağlı bu depressiya çox uzun 
bir müddətdə əhatə olunaraq davamlı qalmış, bu və ya digər səbəblərdən 1919-cu ildə hasilat 48 
milyon m
3
, 1920-1921-ci illərdə 34 milyon m
3
-ə kimi enmişdir. 
Təbii qazın texniki-iqtisadi parametrlərinin d
rsiyası da dəyişkənliklərə  uğradı. Müəyyən olundu ki, qaz yanacaq kimi məişətdə  və 
sənayedə son dərəcə  əvəzsiz istehlak xammalıdır. Sadalanan üstünlükləri ilə yanaşı  təbii qazın 
digər keyfiyyət çalarları, ondan müxtəlif sintetik madddələrin: maye spirt, üzvi həlledici, plastik 
kütlə, süni kauçuk, lif, gübrə, partlayıcı maddə alınması da aşkarlandı. Enerji istehsalında və xalq 

adi reallığa çevrildi. B
m
ələsinə daxil oldu. Təbii qaz kimya sənayesində geniş  tətbiqini tapdıqca onun istilik, 
energetik primatı da mülayimləşmişdir. Lakin bununla belə təbii qazın istehlakında energetik və 
kimyəvi müstəvidə paritetlik qəti müəyyən olunmamışdır. Ehtiyat potensialı və istehlak tələbləri 
müxtəlifliyinə baxmayaraq XX əsr boyu təbii qaz əsasən daha çox istilik və energetik təzahürdə 
bəşəri xidmətdə bulunmuşdur. Onun kimyəvi xammal imkanları isə müvafiq sənaye sahələrinin 
təşəkkül tapdığı ölkələrdə gerçəkləşmişdir. Beləliklə, çoxəsirlik mistik və primitiv isitmə libasını 
dəyişərək ötən əsrin başlanğıcında təbii qaz industrial cəmiyyətin əsas enerjidaşıyıcıları sırasına 
qətiyyətlə daxil olmuşdur. Real görüntülər və aydın proqnozlar baxımından qədəm qoyduğumuz 
XXI yüzilliyin energetik tələblərinin daha yüksək dərəcədə qaz resurslarına bağlanacağı 
perspektivi  şübə doğurmamaqdadır. Metan qərinəsi yüksək sürətlə irəliləməkdə  və geniş 
coğrafiyaları fəth etməkdədir. 
XXI əsrdə təbii qazın dominant enerjidaşıyıcısına çevrilməsi bir çox amillərlə uzlaşdırılır. 
Bu prespektivi sivlizasiyon yüksəliş gerçəkliyi,  ətraf mühitin qorunmasına köklənən intizam 
məsuliyyəti, qazla işləyən mexanizlərdə  tətbiq edilən texnoloji nailiyyətlər, infarmasiyon 
mühütün genişlənməsi, internet və elektron biznesin vüsəti və digər sosal-iqtisadi əhəmiyyət 
artımı daha ümidli edir. Elmi-texnoloji nailiyyətlər, artan ekoloji tələblər, iqtisadi transformasiya 
enerjidaşıyıcılar bazarında yeni meyllərin təzahürnə rəvac verir. Postneft epoxasında nüvə enerji 
sisteminə böyük keçiddə  təbii qazın ar
mın güclənməsi, rentabellik aspektləri təbii qazın digər energetik resurslara zəfər çalmasını 
müşahidə etdirir. 
Təbii qaz yanacaq növü kimi ekoloji üstünlüyü ilə yanaşı, həm də  əksər 
imkanları, energetik qüvvəsi ilə də digər karbohidrogen resurslarına nisbətdə fərql
Yanarkən hiss verməməsi, tüllantı yaratmaması, məşəlinin asanlıqla tənzim olu
görüntü hallarına salınması və bu baxımdan da atmosferə, ətraf mühitə zərərlər 
minimallığı onun ekoloji aspektdə cəlbediciliyini artıran xüsüsiyyətidir. Rəngsiz və çox zaman 
da qoxusuz olan bakir, doğal təbii qazın texniki-iqtisadi parametrləri müqayisəli təhlil obyektinə 
 
58

 
 
çevrildikdə ekoloji və energetik keyfiyyətlərilə  bərabər, bu, üstünlüyü işıqlandıran fiziki 
xüsus
  İndi təbii qazdan xeyli çeşidli 
məhs
sində  təbii qazın tətbiqi 
məhs
 Belə ki, atmosferə karbon qazı: SO
2
-nin buraxılışının 
məhd
i də  fərqlənir. Qərbin inkişaf etmiş ölkələr də daxil olmaqla qaz sənayesi 
tərəq
iyyətləri də önə  çəkilir. Karbohidrogenli əqrabaları arasında  ən yüksək istiliktörətmə 
qabilliyyətliliyilə fərqlənən təbii qaz müvafiq gücü torf və yanar şistlərdən 3-4 dəfə, oduncaq və 
daş kömürdən 1,5 dəfə, neftdən isə orta hesabla 1000 kilokalori artıq miqdarlıdır. Konkret olaraq 
təbii qazın istiliktörətmə gücü orta göstəricidə 12000 kkal/kq hesablanır. Qazın 2000 dərəcə 
selsili yüksək istilikvermə qabilliyyəti onun keyfiyyətli energetik və texnoloji səmərəli yanacaq 
növü kimi geniş  tətbiqini təmin etmişdir. Təbii qaz fiziki-kimyəvi spektrdə yanar qazlar 
silsiləsinə daxil olduğundan anoloqları kimi də paralel adekvat funksional cəhətlərə malikdir. 
Onun gizli, açıq xassələrinin öyrənilməsi də məhz bu konteksdə aydın təzahürlü və geniş analitik 
imkanlıdır [16]. 
Yer planetində təbii qaz sərvətlərinin ən çox ehtiyat və hasilat payını sırf qaz yataqlarında 
olan resurlar təşkil edir. Bu sırada səmt qazının da çəkisini qənaətbəxş hesab etmək olar. 
Neftli qazın  əhəmiyyəti 1973-1974-cü illərin energetik böhranında daha çox sınandı. Bu 
vaxta qədər o, əksərən məşəllərdə yandırılırdı. Enerjidaşıyıcıların bu məqamdakı qiymət artımı 
neftli qaza olan tələblərin yüksəlişi ilə müşaiət olundu. Bir çox hasilatçı ölkələrdə onun 
məşəllərdə yandırılmasının miniuma endirilməsi tədbirləri həyata keçrilməyə başlandı. 
Qaz sənayesinin monoməhsullu çağları arxada qalmışdır.
ullar alınır. Qaz məhsulları polad, şüşə, yun, ipək, ağac və taxılı əvəz edir. Bir ton sintetik 
kauçukun alınması üçün ayrı-ayrılıqda 2 ton etil spirti, 9 ton taxıl, 22 ton kartof, 30 ton şəkər 
çuğunduru və ya 5 ton sıxılmış qaz tələb olunur. İqtisadi həlqənin bütün dövriyyəsində də təbii 
qaz fərqli səmərəli aspektlərə malikdir. Qaz hasilatında fondverimi əmsalı neft və daş kömürə 
nisbətdə 6 dəfə çoxdur. Burada əmək məhsuldarlığı daş kömürdən 55, neftdən 6 dəfə yüksəkdir. 
Maya dəyəri isə daş kömürə nisbətdə 33 dəfə azdır. Metal sənaye
uldarlığı 10 dəfə yüksəldir, avtomobil nəqliyyatında isə enerji sərfini 2 dəfə azaldır. Qazın 
beynəlxaq təsərrüfat çevrəsində vergi yüklənməsi 40% təşkil edir. Neft üzrə isə bu göstərici 
50%-dən də çox ölçülür. Qiymətqoymada qaz ən ucuz enerjidaşyıcısı hesab edilir [57, 118]. 
Qaz təchizatı da neft təchizatından bir çox üstünlükləri ilə fərqlənir. Nəql edilən təbii qaz 
standartlaşma məqsədi ilə cüzi kosmetik emala məruz qalmaqla tam hazır məhsul kimi 
istehlakçıya çatdırılır. Bu sənaye müəssisələri və fərdi istehlakçılar üçün də eyniyət təşkil edir. 
Təbii qazdan fərqli olaraq isə nəql edilən neft bir çox mürəkkəb müxtəlif köməkçi proseslərindən 
keçir. Yataq müxtəlifliliyi aspektində neftə nisbətdə  də  təbii qaz xassəvi xüsusiyyətinə görə  
daha eynicinsli və keyfiyyətli olur. 
Neftin və qazın nəqli xərcləri də fərqlidir. Avtomobil nəqliyyatında təbii qazdan istifadədə 
müəyyən keçici çətinliklər mövcuddur. Yaxın gələcəkdə ikili yanacaq növündə istismar edilən 
hibrid avtomobillərin istehsalı da bu sahədə istehlak artımına səbəb olacaqdır. Təbii qaz 
prespektivdə hidrogen yanacağında işləyən nəqliyyat vasitələrində ehtiyat materialı kimi 
istifadəsini də  sınayacaqdır.
udlaşması, təbii qazdan müvafiq yanacaq növünün alınması oriyentasiyasının 
gerçəkləşməsini təmin edəcək, hidrogen yanacağının yanacaqdoldurma stansiyalarında 
istifadəsini genişləndirəcəkdir. Digər tərəfdən maye qaz bazarının inkişafı da müvafiq sənaye 
sahələrinin prespektivliyini şanslı edəcəkdir. Ekoloji qayğının liberallaşması, dünya rəqabətinin, 
elektron rabitənin artım tendensiyası yaxın prespektivdə  təbii qazın energetik sistemdə 
liderliyində təcəssüm olunacaqdır. Bir neçə mərhələdən keçən dünya enerji sistemi uğurla metan 
epoxasına daxil olacaqdır. 
Liberal iqtisadiyyatı fonunda standart yanaşmalarda qaz sənayesi son dərəcə qeyri-münasib 
spesifik sahə kim
qi tapdığı bütün məmləkətlərdə nailiyyətlərlə yanaşı problemlər də az deyildir. Müasir qaz 
sistemlərinin yaradılması, təkmilləşdirilməsi, onların işlək və texnoloji yeniləşməyə hazır 
vəziyyətdə saxlanması öncədən böyük ehtiyat potensialının mövcudluğu şəraitində rentabelli və 
səmərəlidir. Böyük investisiya tələbində bulunan müvafiq layihələrin işlənməsi bu sahədə 
ixtisaslaşmış nəhəng transmilli kompaniyalar və yaxud da dövlət stimullarının yüksək təminatı 
ilə həllini tapır. 
 
59

 
 
XXI yüzilliyin sosial-iqtisadi yüksəliş templəri daha çox təbii qaz tələbində bulunur. 
Aparılan təhlil və müşahidələr real əsas verir ki, texniki-iqtisadi parametrləri ilə fərqlənən təbii 
qaz korbohidrogen erasının yenilməz enerjidaşıyıcısı kimi energetik reytinqini əldən verməyərək 
formalaşmış lider titulunu uzun müddət qoruyacaqdır. Hazırda kompleksləşmə, formalaşma 
mərhələsini bitirmiş dünya qaz industriyası yeni mütərəqqi epoxal müstəviyə transformasiya 
olunmuşdur. Ayrı-ayrı region və ölkələr iqtisadi inkişafa, istehlak ehtiyaclarına müvafiq olan 
struktur və infrastrukturlar yaratmışlar. 
Təbii qaz istehlakına neftə nisbətdə böyük yüksəliş templəri xasdır. Hər il təbii qaz 
industriyası  və müvafiq olaraq da təbii qaz bazarı inkişafını sürətləndirir. Ötən ildə neft 
istehlakındakı 1% artıma rəğmən təbii qaz istehlakı 4,8% yüksəlişlə müşaiət olunmuşdur. Yaxın 
20 il
bii qaz 
daş k
 sektorda 
sürətl
yeni 
qazm
ualtı qazyığım sistemləri tikilir ki, bunun da əvvəllər 
gerçə
iqatlar göstərir ki, planetimiz ehtiyatlar potensialı 176 trilyon m  
istehl
dünya enerji sistemində genişlənən istehlakı, təbii qazın iqtisadi və ekoloji 
də qaz istehlakının mühüm regionlarından biri kimi Asiya və Sakit okean regionları 
fərqlənəcəklər. Proqnozlar göstərir ki, ABŞ-da yaxın iki onillikdə enerji istehsalında tə
ömürü sıxışdıraraq ümümi balansda 60%-lik paya malik olacaqdır. MDB məkanında isə son 
on ildə azalan qaz istehlakının 2020-ci il üçün 50% və ondan daha çox artacağı ehtimal olunur. 
Yüksək illik artım 7-8% Cənubi və  Mərkəzi Amerikada da gözlənilir. Ümumilikdə qaza olan 
tələb liberal iqtisadiyyat quran ölkələrdə nisbi yüksək artımla müşaiət olunacaqdır. Bu
ənən artım meylləri daş kömürlə  işləyən bir çox elektrik stansiyalarını  və qismən 
nefttutumlu nəhəng energetik qurğularının təbii qazla işləmə prosesinə qovuşmasını daha da 
genişləndirəcəkdir. 
Təbii qaz sektorunda artım tendensiyası avtonom enerji təchizat şəbəkələrinin işlənməsinə 
təkan verəcək, qənaət və səmərəlilik enerji itkiləri ilə mübarizədə yeni texnologiyaların tətbiqini 
artıracaq, daha aztutumlu energetik sistemlərinin təşəkkülünü labüd edəcəkdir. Dünya qaz 
sənayesinin inkişaf senarisi planetin energetik sisteminin tərəqqisi ilə bağlılıqda onun 
strukturunun dəyişməsini, dövlətin qaz və enerji təchizatına müdaxiləsini artıracaq, tərəqqi 
templəri intellektual sistemlərin, kompyütor, internet və qlobal naviqasiyanın inkişafı ilə müşaiət 
olunacaqdır. Təbii qazla bağlı qazmanın da genişlənməsi gözlənilir. Bu təminat üçün isə 
a qurğuları  və texnologiyalarının mənimsənilməsi gərəkdir. Qaznəql sistemində  də 
yüksələn templər davam edəcəkdir. Qeyd etmək lazımdır ki, neft kəmərlərinin inşaasına nisbətdə 
tikiləcək qaz kəmərlərinin uzunluğu 3 dəfə çoxdur. Tərəqqi edən nəql sistemində Xəzər regionu 
boru kəmərlərinin aktiv inşaası gözlənilən məkanlardan olaraq qalır. ETT-nin inkişafı qaz 
hasilatına və qaz sənayesinə güclü təsir etməkdədir. Artıq Şimal dənizində, Meksika körfəzində 
Cənub-Şərqi Asiya regionunda s
kləşməsi çox uzaq olmayan keçmişdə mümkün deyildi. Eyni zamanda Şimali Afrikada və 
İspaniyada daha dərin sualtı qaznəqletmə  şəbəkəsi layihələşdirilir. Avstraliyaya Koreya, 
Sinqapur, Yaponiya və digər Cənub-Şərqi Asiya ölkələrindən keçməklə nəhəng sualtı qazötrücü 
nəqletmə  şəbəkəsinin yaradılması isə texniki və texnoloji həllini gözləməkdədir. Xəzərhövzəsi 
bölgədə və Rusiyada qaz hasilatının arımı Avropa bazarı ilə yanaşı Asiya regionu üçün də yeni 
istehlak perspektivləri açır. Rusiyada mövcud izafi qazın yaxın zamanlarda Şərq istiqamətdə 
Yamal-Koreya magistralı ilə ötürülməsi nəzərdə tutulur [96]. 
Təbii qazın mütərəqqi kəşfiyyat metodlarının mənimsənilməsi, dəniz  şelfində iri qaz 
yataqlarının aşkarlanması, habelə güclü təzyiqli, iri diametrli borularla qazın nəqli, qazın sıxılmış 
halda iri qazdaşıyıcı tankerlərlə daşınması  təbii qazdan istifadənin artımına yeni impuls 
vermişdir. Elm və texnologiyada əldə olunan nailiyyətlər hasilat rentabelliyini daha mülayim 
məcraya gətirmişdir. Tədq
3
ak həcmi 2,5 trilyon m
3
 hesablanan təbii qaz potensialı ilə yanaşı, hələ  kəşf olunmamış 
yataqlar zənginliyi ilə  də seçilir. Geoloji hipotezlər təbii qaz perspektivinin daha ümüdlü 
olduğuna yəqinlik verir. Xüsusən yerin daha dərin qatlarında, 10-12 kilometrlərdə böyük 
miqdarda qaz ehtiyatlarının mövcudluğu mübahisə doğurmur. Lakin qazma ilə bağlı çətinliklər, 
investisiya problemləri bu prosesi daha da çətinləşdirir.  Əlçatmaz hesab edilən dərinliklərdən 
qazın çıxarılmasını heç şübhəsiz ki, gələcək nəsillər təmin edəcəkdir. 
Son 30 ildə sıxılmış qazın istehsalı ilə bağlı tam bir industriya fəaliyyət göstərir. Sıxılmış 
qaz istehsalının 
 
60

 
 
özəlli
şdir. Günəş, termal, külək enerjisindən istifadədə yeni 
texno
ji mənbələrinin axtarışında bir sıra alimlər məhsuldar qatlarda neftveriminin 
artırıl
əyərlidir. 
iya labratoriyalarında test 
edilir
kləri və hasilat həcminin artması ilə şərtləndirilir. Onun orta illik istehsalı çağdaş zamanda 
100-120 milyard m
3
  həcmində  tərəddüd edir. Liviya, Əlcazair, Nigeriya, Malaziya və 
İndoneziyanın yüksək ixracatlı  təbii qaz potensialı ABŞ, Yaponiya, Qərbi Avropaya xeyli 
miqdarda xüsusi dəniz tankerləri vasitəsi ilə  sıxılmış qaz axınını təmin edir. Proqnozlara görə, 
dünya ticarətində sıxılmış qazın həcmi 2010-cu ildə 150 milyard m
3
-dən çox olacaqdır. 
Karbohidrogen resurslarının tükənməsi problemi qeyri-ənənəvi enerjidaşıyıcılarının axtarışı 
prosesinin sürətlənməsinə  təkan vermi
logiyaların tətbiqinin genişlənməsi, okean sularının qabarma və çəkilməsindən daha sərfəli 
enerji alınması imkanlarının açılması yüksələn perspektivli müstəviyə keçid edir. Artan istehlak 
tələbləri, ekoloji şüurun yüksəliş meyli, bir sıra neft mədənlərinin enerji fermalarına 
transformasiyasını  və buradan etonol alınmasının sürətlənən perspektivinin keniş xarakter 
alacağına stimullar gətirir. Bununla belə yeni karbohidrogen resurslarının, xüsusən də 
bitumlaşmış qum daşı, okean dibində kristallaşan hidrat hasilatının səmərəli məcraya yönələcək 
inadlı görünüş alır. Bu baxımdan hidrat qazların tapıntısı böyük maraq doğurur. Bütün kürreyi 
ərzdə qaz hidratlarının mümkün ehtiyatları 100 mindən terafut m
3
-ə /T=10
12
/ qədər hesablanır. 
Bu nəhənglik daha çox akademik maraqlar doğurusa da, onunla bağlı tədqiqatlar ilbəil yüksəlişə 
məruz qalır. Lakin onun hasilatının əlverişli iqtisadi həlli tapılarsa bu, ehtiyatların yüzdə biri belə 
dünya energetik balansına əsaslı təsir edəcəkdir [18]. 
Alternativ ener
ması üzərində baş  sındırdıqları zamanda, digərləri yanar şistlərdən rentabelli yanacağın 
alınması istiqamətində tədqiqatlar aparırlar. Üçüncülər isə «dədə-baba» qaydasında olduğu kimi 
oduncağdan səmərəliliklə istifadənin axtarış imkanlarını sınayırlar. Bunun üçün ABŞ alimləri tez 
bitən ağac növlərinin /qızıl ağac, plantan/ yetişdirilməsinə üstünlük verirlər. Belə plantasiyalarda 
1 hektardan 40 ton oduncaq almaq mümkündür. Ağacların kəsimindən sonra isə yerə tökülmüş 
yarpaqlar kübrə rolunu oynayır və 3-4 il ərzində həmən sahədə eyni məhsuldarlığı inkişaf etdiri. 
Ərazisi 125 km

olan sahə hesabına 80 minlik şəhər  əhalisinin enerji təçləbatını ödəmək 
mümkündür. 
ABŞ alimlərinin digər bir qrupu isə tezyetişən qonur yosunlardan enerji alınması problemi 
ilə  məşquldurlar. Bu yosunlardan bakteriyaların köməyi ilə metan və ya neft xüsulu maddənin 
alınması  təklif olunur. Mütəxəssis hesablamalaraına görə 40 min hektar okean sahəsində 
yaradılan analoci ferma 50 minlik şəhər  əhalisininin enerji təçləbatına müqabildir. Eyni fikirlə 
fransız alimləri də  çıxış edirlər. Onlar bu məqsədlər üçün birhüceyrəli yosun - botriokokkidən 
istifadəni tövsiyyə edirlər. Beləki botriokokkiləri  şüşə bankələrdə karbon qazı  və mineral 
duzlarla yemləməklə müntəzəm olaraq karbohidrogen almaq mümkündür. 
Belçikada isə artıq bir neçə onillikdir ki, enerji bahalığı kontekstində kağız, kardon 
qalıqları - maklaturadan istifadə olunur. Briket şəklinə salınan maklatura sobalar da 8 saat 
ərzində yanaraq yetərli istilik yaradır. Bununla belə o tamamilə yanır və atmosfreə  sıfra 
bərabələşən miqdarda tulantı verir. Müvafiq oriyentsiya effektli hesab edilirr. Belə ki, 1 kiloqram 
müqabil oduncaq kolorilik baxımından 10 dəfə maye yanacaqdan az d
Təbii yanacaq doldurma stansiyaları  Cənubi Amerika tropiklərində  və Filippində 
aşkarlanmışdır. Bir sıra lian bitki növləri və tropik ağac olan Xanqa özündə yağlı maye saxlayır. 
O, heç emala verilmədən belə avtomobillərdə yanaraq benzindən də az toksiklik yaradır. Eyni 
məqsədlər üçün palma yağı da yararlı hesab edilir. Ondan asanlıqla qazoyl almaq mümkündür. 
Almaniyanın Şverborn məntəqəsində isə zibillikləri xususi qurğular vasitəsi ilə qapamaqla ondan 
metan alırlar. 1 kiloqram məişət tullantısı 200 litir qaz hasil edir. Hindistanın Kerala ştatında isə 
anoloci texnologiyanın xammalı kimi təzək çıxış edir. Xüsusi quyulara yığılan təzəyin ağzı 
möhkəm bağlanılaraq qıcqırma hesabına qaz hasil olunur. İndiki zamanda bu ölkədə müvaiq 
bioqaz sistemlərin 53 modeli sınaqdan çıxarılmışdır. 
Yanacağın məişət tullantılarından alınması prosesi də bir sıra ölkələrdə geniş 
sınanmaqdadır. Təcrübələndirmələr daha çox ABŞ  və Böyük Britan
. Fransada isə benzini qarğıdalının quru oduncağından alırlar. Ölkə  də hazırda belə 
texnologiya ilə ildə 20 milyon ton benzinin alınması layihələri işlənilir. 
 
61

 
 
İnsan sosiumunun tərəqqisi şübhəsiz ki, bütün parametrlərdə təbii qazdan da dəyərli enerji 
mənbələrinin aşkarlanma və icadını təmin edəcyi ehtimalı sonsuzdur. Bununla belə, yeni imkan 
çeşidli alternativ yanacaq növlərinin axtarışı nə qədər vüsətlənsə də, təminatlı proqnozlara görə 
təbii qaz yaşadığımız əsr boyu energetik keyfiyyətini saxlayaraq hidrakorbonlu anoloci yanacaq 
növləri arasında praktiki üstün alternativ imkanları ilə daim seçiləcək, metan epoxası daha qızğın 
fazay
ergetikasına əsaslan ilk sənaye əhəmiyyətli enerji qurğusu isə 1954-cü ildə SSRİ-
də, O
tması prosesii davam 
edir, 
it 2 milyard ton 
karbo
əş enerjisindən istifad
realla
r ki, 
a daxil olacaqdır. 
 
 
2.6. Atom əsri 
 
Yunaca bölünməzliyi ifadələndirən atom istilahı yalnız bütövlük, tamlıq mənasında deyil, 
müasir bəşəri həyatın geinş qatlarında yeni yaranışlara aqreqativ kompleksdə 
çağdaşlıq, perspektivlik və mobillik verən qayəyə çevrilmişdir. Bu diapazonda 
atomla bağı sivilizasiya seqmentləri sosiallaşan iqtisadiyyat komponentləri ilə 
ümumən üst-üstə düşür. Yeni epoxol mərhələnin həqiqətdə bölünməzliyinin 
təminatı da atom energetikasına əsaslanan texnoloji inqilabın bərqərar olması 
ilə uzlaşacaqdır. Atom əsrinin leytmotivi də məhz müvafiq energetik potensial 
üzərində qurulmuşdur. 
İstiliknüvə - atom reaktorunun yaradılması sahəsində ilk yaxın addımları 
məhşur italyan alimi, nüvə və neytron fizikasının yaradıcılarından biri Nobel 
laureyatı Enriko Fermi /1901-1954/ yerinə yetirmişdir. ABŞ-a mühacirət etmiş E.Fermi 1942-ci 
ildə ilk nüvə reaktorunu inşa etmiş və onda müvafiq nüvə reaksiyasını keçirmişdir. Lakin istilik 
nüvə texnologiyasınən təşəkkülünü və inkişafını yalnız onun adı ilə bağlamaq da düzgün 
olmazdı. E.Fermi ilə yanaşı bu sahədə həm birlikdə və həm də ayrı-ayrılıqda çoxlu elmi simalar 
fəaliyyət göstərmiş XX əsrin böyük tarixi dönüş reallığını  bəşəriyyətin ümümi xidmət və 
istifadəsinə təqdim etmişlər [80, 95]. 
Atom en
binsk şəhərində 5MVt gücündə AES-in istifadəyə verilməsi ilə  təşəkkül tapmışdır. Artıq 
ötən  əsrin 80-ci illərində dünyada bu tip reaktorların sayı 300-ü ötmüş, gücü 
200 QVt-ı haqlamışdır. Artıq XXI əsrin astanasında 33 ölkədə ümumi gücü 350 
QVt olan 2300 milyarad kvt/saat enerji istehsal edən 436 atom təyinatlı enerji 
blokları  fəadliyyət göstərmiş  və bu say indilərdə 500-ə yüksəlmişdir. Hazırda 
qlobal nüvə energetikasının pay hesabına yanacaq-energetika balansının 6%-i 
və istehsal olunan elektrik enerjisinin 17%-i düşür. AES-lərin gücünün ara
«Nüvə energetik klubunun» üzvlərinin sayı artır. Bununla belə BMT-nin atom enerjisi üzrə 
agentliyi - IAEA-nın proqnozlarına görə AES-lərin inkişaf sürəti yaxın onillikdə o qədər də 
yüksək olmayacaqdır. Lakin bu proses addımlarını irəliyə doğrü qətiyyətlə genişləndirəcəkdir. 
Bu təyinatın isə öz özəllikləri vardır.  Əgər dünya AES-lərini daş kömürllə  işləyən stansiyalar 
əvəz etsə, onda 600 milyon ton əlavə daş köm ür lazım olacaq və  ətraf müh
nat qazı, 30 miyon ton azot oksidi, 50 milyon ton kükürd və 4 milyrn ton üçan kül 
alacaqdır. AES-lərin istismarı hər il 400 milyon ton neftə qənət etməyə imkan verir [14]. 
Atom enerjisi ilə bağlı vəziyyət ötən əsrin 90-cı illərində məyusedici idi. Bu məyusluğun 
da da yetərli  əsasları olmuşdur. Bəşəriyyət Çernobıl faciəsinin müdhiş qorxuntusunu yaşamış, 
AES-lərə olan inam səngimiş, atom enerjisindən dolğun istifadə perspektivinə kölgəyə 
sürüklənmişdir. Lakin son zamanların tədqiqatları atom enerjisi spektrində ümidverici effektli 
keçidi təmin edərək onu yeni sivilizasiyanın ən başlıca enerji mənbəyinə çevriləcəyinə yəqinlik 
gətirmişdir. Müvafiq keçid atom enerjisinin istehlak yaşından da çox sənələr görmüş  bərpa 
olunan enerji mənbələri sferası: külək və gün
ə çevrəsində isə 
şmamışdır. 
Sürətli neytron əsaslı reaktorların inkişafı çərçivəsində atom enerjisi energetik resurs olaraq 
praktiki tükənməzdir. Mövcud atom energetikası həm də  təbii resurslardan 
asılı olmayan, iqtisadi səmərəli potensiala malikdir. Araşdırmalar göstəri
 
62

 
 
atom
ı plazmanı yaradaraq boyun olduqları nailiyyətin 
ümayişini keçirdilər. Məhşur rus nüvə fizikçisi «Kürçatov institutu» elmi 
ərkəzinin prezidenti, akademik Yevqeni Pavloviç Velixovun /1935/ 
iyyətə yetişmədə kompyuterlərin köməyi cüzü olmuş, əsas 
işi empirik başlanqıcda nəhəng təcrübi qurğul r həll etmişlər. Bu gərgin 
əməy
inə yetirə bilməz 
 qoyüulmalıdır. 
 energetikasının 
nüvə reaktoru» - 
Ş, Kanada, Rusiya, 
Yapo
10 milyard avro 
ələr  kvar-qlyuan 
dərəcə  səviyyəsi
İndi isə bu miq
qurulmuşdur. On
Tokomak p
xamal tələbində 
mükəmməlik faktoru və rentabellilik aspekti ilə bağlanılır. Lakin buna 
nerjisinin inkişaf perspektivləri onun təkcə energetik gücü ilə fərqlənmir. SES-
lər ya
ji çirkli texnoloji 
 enerjisi rəqabaətqabiliyyətli ilə gələcəyin tövhəsidir. Bu reallıq isə bizi atom əsri adlanan 
yaşadığımız uzun yeni bir dövrün, növbəti intibah zamanın ərəfəsində olmasına yəqinlik gətirir. 
Belə bir perspektivin açılışı  qəfil yaranışlı olmamışdır. Bəşəriyyət atom enerjisini ram etmədə 
çox səylər göstərmiş, uzun bir ekspremental məsafəə qət etmişdir [106]. 
XX yüziiliyin sonlarında fiziklər istiliknüvə reaksiyasının kedişində onun əsas 
parametirlərinin qaldığ
n
m
təbirincə «bu nail
a
li, müdhiş  səyli mərhələ dünya vergi ödəyicisinə 30$ milyarda başa 
gəlmişdir» [133]. 
Alimlər nüvəistilik enerjisinin alınması prosesində  çətin tədqiqatlara 
rəğmən müəyyən etmişlər ki, müvafiq layihələri heç bir dövlət təkbaşına yüer
və burada hökmən ümum səylər və birgə elmi-texnik və maliyyə potensialı ortaya
Buna görə də hazırda nüvəistilik enercntikası sferasında beynəlmiləl olan atom
tullantılarını əsasında helimun alınması şərtli «Beynəlxalq ekspremental istilik
BEİR layihəsi üzrə  fəaliyyət reallaşmaqdadır. Bu miqyaslı layihə AB
niyanın kimi möhtəşəm ölkələrin və AB-nin potensialını birləşdirərək 
həcmində olmaqla 30 ilə hesablanmışdır. Artıq layihə üzrə aparılan təcrüb
adlanan plazmanın kəşifini imkanlı etmişdir. Hazırda isə bu və ümimi tədqiqat çevrəsində 
maddənin yeni aqreqat - subnüvə halı üzərində tədqiqatlar aparılır. 
İstiliknüvə sintezi Günəş və ulduzlaran enerjisini ehtiva edərək yüngül atomların əzəmətli 
qravitasiya gücü ilə yaranır. Burada hidrogen nüvəsi toqquşaraq misilsiz səviyyədə enerji 
ayrılmasına səbəb olur. Onun Yer planetində cilovlanması intəhasız enerji təchizatının 
yaradılmasına imkanlar açacaqdır. 
İstilik nüvə reaksiyasının müasir prespektivli qurğusu kimi tokomak qurğusu çıxış edir. 
BEİR layihəsi üzrə qurğu da tokomaq analoqludur. Müvafiq qurğularda plazmanı 100 milliyon 
ndə  qızdırmaq mümkündür. Əvvələr belə  hərarətin alınması  ağılasığmaz idi. 
yas fəth və  qət edilmişdir. Artıq müasir dünyada 300-dən çox tokomak 
ların isə yalnız 10%-i işləməkdədir. 
rinsipcə təhlükəsiz bir qurğu hesab olunur. Ənənəvi İES-lərdən yüz min dəfə az 
bulunaraq il ərzində yalnız bir neçə yüz kiloqram litium maddəsi sərf edən bu 
qurğuları əhalinin sıx məskün olduğu məntəqələrdə belə quraşdırmaq təhlükə törədmir. Litium 
xammalını isə çox geniş bir məkanda  əldə etmək mümkünatlıdır. Passiv təhlükəsizliyə malik 
istiliknüvə reaktorunda Çernobıl AES-ində olduğu miqyasda qəzanın törənməsi imkanlı deyildir. 
Burada reaksiyon konstruksiya qəzanın özübaşına sovuşması  şərtliliyinə  əsaslanır. Digər 
tərəfdən müvafiq reaktorda yanacaq həcminin cüzülüyü: bir partiyanın 10 ilə hesablanan həcmi 
də fəsadı təhlükə fəsadını məhdudlaşdıran amillə sırasındadır. 
Dünyanın heç bir yerində  hələ istiliknüvə xüsüslü elektirk stansiyası  fəaliyyət göstərmir. 
Bu prosesin ekspermental dövriyyəsinin tam başa çatmaması, tamamlanmayan texnoloji 
baxmayaraq istilik nüvə perspektivi reallıqdır. Proqnozlara görə nüvəistilik 
təyinatlı ilk elektrik stansiyası XXI əsrin 40-cı illərində  fəaliyyətə başlayaraq 
dünya energetik bazarını köklü təbəlludatlara uğradacaq, sonra kı onilliklərdə isə 
sivilizasiyanın bütün guşələrində yeni texnoloji inqilabi dəyişikliklərə  səbəb 
olacaqdır. Energetik inqilab neftinin dünya təsərrüfatındakı hegemonluğunu 
sarsıdaraq iqtisadiyyatın trasformasiyasını sürətləndirəcək, korporotiv çevrilişləri 
qaçılmaz edəcəkdir [106, 133]. 
İstiliknüvə e
radan çaylar, termal enerji mənbələri məhdud, külək enerjisi cüzüdür. Ekoloqların təmiz 
sandığı Günəş enerjisinin batereyaları - fotoelementlər istehsalı isə ekolo
 
63

 
 
proseslə bağlıdır. Elektormobillərin geniş miqyaslı istehsalı isə  hələ ki, mifik olaraq 
qalmaqdadır. Bu görüntü isə akkumlyator batareyalarının qeyri-adekvatlığı ilə uzlaşdırılır. Bir 
cəhəti də xüsüsi olaraq vurğulamaq lazımdır ki, nəqliyyatla təsərrüfat həyatının digər sahələrinin 
energetik istehlak payı yetərli fərqlidir.  Belə ki, bütün avtomobillər elektrik stansiyalarında 
istehsal olunan enerjidən iki dəfə çox enerji istehlak edirlər. Məhz bu amildən çıxış edərək ABŞ 
prezi
ində pul vəsaiti 
rogen yanacağında 
 enerji mənbəyinə 
siyasının yenidən 
rəkətə gətirəcəkdir. 
ərqlidir. «Ceneral 
 artıq «Hidrogen-3» adlanan müvafiq tipli avtomobil hazırlanmışdır. 
Proqn
yanacaq doldurma 
əsələ deyildir. Onun alınması 
hələ 
çıxaracaq, «qara neft sivilizasiyasını» həqiqətdə «ağ üzlü 
hidro
nüvəsinin dəmir-nikel təyinatlı klassik 
nəzər
sına malikliyi ilə praktiki sarıdan 
tükən
da fərqli aspekt
Avstrvliya, Bra
milyon ton hesa
enerjisi tullantıl
lərdən həm də 
şirin su ilə  təch
bioloji-sosial m
ki, yaxın gələcəkdə praktiki variant olaraq suyun 
şirinl
denti kiçik Corc Buş /1948/ «azad avtomobil», «azad yanacaq» ideyalarına  əsaslan 
hidrogenlə  işləyən avtomobillər üzərə elmi-tədqiqatlara 2$ milliyard həcm
ayrılmasına sərəncam vermişdir. Nə üçün müvafiq qərar avtomobillərin hid
işlənməsi ilə məhdudlaşmışdır. Bu məntiqilik ilk növbədə avtomobillərin lokol
malikliyindən irəli gəldir. Digər tərəfdən hidrogen avtomobil konstruk
qurulması prosesini tələb etmir. Sadəcə mürərriki benzin əvəzinə hidrogen hə
O, həm də istiliktörətmə qabiliyyətinin üstünlüyü və ekoloji təmizliyi ilə  f
motoros» firması
ozlara görə yaxın 10 il ərzində ABŞ-da 10 min sayda hidrogen 
stansiyasının fəaliyyət göstərəcəyi ehtimal olunur. Avropada da müvafiq işlər rəğmən 5 milyard 
avro həcmində  vəsait ayrılmışdır. Çin isə 2010-cu il üçün bir neçə milyon hidrogen yanacaqlı 
avtomobil istehsal edəcəyini planlaşdırır. 
Məlumdur ki, hidrogen kainatda ən geniş yayılmış maddədir. Planetdə intəhasız həcmdə 
geniş yayılmış suyun əsas tərkib komponentini də hidrogen təşkil edir. Bu həqiqət isə ən primitiv 
kimyəvi bilikləri olan insanlara suyun hidrogen və oksigen atomlarından ibarət olaraq H
2

formullu təyinatından tanışdı. Hidrogen enerjisindən istifadə  əslində praktiki olaraq sudan 
elektrik almaq deməkdi. Reallıq belədir: bir stəkan su da bir çəllək benzin əvəz edəcək qədər 
enerji toplumu vardır. Lakin bu enerji sudan qoparmaq da asan m
ki, mürəkkəb və daha tutumlu digər enerji sərfi ilə mümkünatlıdır. Hazırda bu sayaq işlər: 
hidrogen nüvəsinin birləşməsindən enerjinin ayrılması prosesi hidrogen bombasında tətbiq 
olunur. Hidrogenin istehsal rentabelliyi həllini taparsa, o üzvi yanacaqları: daş kömürü, nefti və 
qazı energetik dövriyyədən tam 
gen sivilizasiyası» əvəz edəcəkdir [133]. 
Alimlər Yer kürrəsinin «qaz nəfəsli» olduğuna çoxdan diqqət yetirmişlər. Bu yer səthinə 
helium və hidrogen çıxışında daha çox müşahidə olunmuşdur. Məsələnin beləliyi alimlərin bu 
qazların harada konsentrasiya olduğuna nəzərlərini yönəltmişdir. Sovet geoloqu professor 
V.N.Larin hələ ötən  əsrin 70-ci illərində Yer 
iyyəsindən fərqli olaraq, onun hidrid tərkibliliyi haqqında yeni hipotezi irəli sürmüşdür. 
Hidrogen konsentrasiyasının  ən mühüm çıxış məntəqələri kimi isə riftogenezin - yer qabığının 
zərif qatlarında, uğurlu məntəqələr kimi isə Baykal gölü. İslandiya,  İsrail, Kanada, ABŞ-ın 
Nevada ştatıı zonaları müəyyən edilmişdir. Müvafiq nəzəriyyə görə planetin bu zəif nöqtələrində 
qazma işləri aparmaqla 10 km

zonada il ərzində 100-200 milliyon ton şərti y1anacaq almaq 
mümkündür. Mobil nəql sistemi qurmaqla isə bütün planetitəmin hidrogen yanacağı ilə  təmin 
etmək olar. 
Atom enerjisi milliyon dəfələrlə çox enerji konsentrasiya
məz energetik mənbə rolunda çıxış edərək digər anoloqlarına nisbətdə prinsipal strateci 
mahiyyət daşıyır. Bu prinsipiallığı siyasətçilər də bölüşürlər. Onun ehtiyatlar və material tutumu 
lidir. Ənənəvi AES-lərin xamalı uranın əsas planetar ehtiyatları Şimali Amerika, 
ziliya və  Cənubi Afrikadadır və xeyli miqdarda da Rusiyada cəmləşməklə 1,5 
blanır. Daha 0,9 milliyon ton onun əlavə ehtiyatın olması  təxmin edilir. Atom 
arı da nisbi az həcm tutur və onun lokallaşması imkanları da genişdir. AES-
suyun şirinləşdirilməsi üçün istifadə edilir. Bəlli ki, planet əhalisinin 30%-inin 
izatı normal səviyyədə deyildir. Bir sıra ölkələrdə  şirin su problemli mühüm 
əsələ olaraq qalmaqdadır. Suyun şirinləşdiriliməsi və nəqli prosesi yetərl olaraq 
enerjitutumludur. Alimlər hesab edirlər 
əşdirilməsi prosesində nüvə-istilik enerjisi daha dolğun çıxış edəcəkdir. 
Müasir dünyada energetik sistemlərin ümümiləşməsi, vahidləşmiş mərkəzlərdən generasiya 
 
64

 
 
olunması prosesi gedir. Proqnozlara görə yaşadığımız XXI əsrin 60-70-ci illərində qlobol 
energetik  şəbəkələr tam təşəkkül tapacaq, bu reallıq isə öz növbəsində enerji ucuzluğu ilə 
nəticələnəcəkdir. Lakin bu perspektivi gözləmədən öncə iqtisadi bazasını möhkəmləndirmək 
istəyində olan dövlətlər öz milli eneregetik strategiyalarının təkmilləşdirilməsi qayğısına 
qalmağa daha çox önəm verməlidirlər. Burada isə energetikanın ekoloji varisliyinin təminat 
verən, xammal qənaətçiliyi və dayanaqlı rentabellik üzərində qurulan və mümkün olduqca 
tükənən resursdan asılı olmayan, antropogen-bərpaolunan istiliknüvə enerjili energetik 
təhlükəsizlik sistemi yaradılmalıdır. Bununla belə hansı xammal və material mənbəyindən 
qaynaqlanmasına baxmayaraq perspektiv dünya energetikası sosiallaşan iqtisadiyytın xidmətində 
bulunmalıdır. 
 
65

 
 
Yüklə 5,12 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   25




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə