Əhli Sünnə Vəl Cəmaat Sələfi Salihin Əqidəsi



Yüklə 2,8 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə3/19
tarix21.04.2017
ölçüsü2,8 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   19

Allahın Diləməsi 
 
Əbu  Muti:  “(Kovni  və  Şəri  istək)  Allah  bir  şeyi  yaratmağı 
diləmədiyi halda onu əmr etmiş, lakin bir şeyi əmr etmədiyi halda 
onu diləmiş və yaratmışdırmı?” Deyə soruşdum.  
Əbu Hənifə: “Bəli” dedi. Mən: “Bu necə olur?” dedim. O: “Allah 
kafirə  müsəlman  (təslim)  olmağı  əmr  etmişdir,  lakin  kafir  üçün 
müsəlmanlığı  (təslimiyəti)  yaratmağı  diləməmişdir.  Kafir  üçün 
küfrü diləmiş, lakin kafirə küfrü  əmr etmədiyi halda yaratmışdır” 
deyə cavab verdi. Mən: “Allah əmr etməmiş olduğu bir şeydən razı 
olurmu?”  dedim.  O:  “Bəli,  nafilə  ibadətlər  buna  misaldır”  dedi. 
Mən:  “Allah  bir  şeyi  əmr  etdiyi  halda  ondan  razı  olmaması  ola 
bilərmi?”  dedim.  O:  “Xeyr”  dedi.  Mən:  “Nə  üçün?”  dedim.  O: 
“Çünki  Allah  əmr  etdiyi  hər  şeydən  razı  olur  (Allahın  əmr  etdiyi 
şeylər  razı  olduqları  şeylərdir)”  dedi.  Mən:  “Allah  qullarını  razı 
                                                
29
 Aləqa  –  laxtalanmış  qan,  ziyil  deməkdir:  «O,  insanı  laxtalanmış  qandan  yaratdı».  (əl-
Ələq, 2). 
30
 Mudğa – çeynənilmiş ət parçasına oxşadığı üçün ona bu ad verilmişdi. 
31
 Buxari 3208, Müslim 2643.  

 
27 
olduğu  şeylərdən  dolayımı,  yoxsa  razı  olmadığı  şeylərdən 
dolayımı  əzaba  çəkər?”  deyə  soruşdum.  O:  “Allah  qullarını  razı 
olmadığı şeylərdən dolayı əzaba çəkər. Onların: Küfrü, üsyanı, razı 
olmadığı məsələlərdə əzab edər” dedi. Mən: “Allah onlara dilədiyi 
üçün,  yoxsa  diləmədiyi  üçün  əzab  edər?”  deyə  soruşdum.  O: 
“Allah  onlar  barəsində  dilədiyi  üçün  əzab  edər.  Çünki  Allah 
qullarından  asi üçün  üsyanı,  kafir üçün  küfrü  dilədiyi halda,  küfr 
və asilikdən dolayı əzab edər” dedi. Mən: “Allah onlara İslamı əmr 
etmiş,  sonra  da  onlar  üçün  küfrü  diləmişdirmi?”  deyə  soruşdum. 
O:  “Bəli”  dedi. Mən:  “Allahın  diləməsi  əmrinimi  keçmişdir,  yoxsa 
əmri  diləməsini  keçmişdir”  deyə  soruşdum.  O:  “Allahın  diləməsi 
əmrini keçmişdir” dedi. Mən: “Allahın diləməsi onun rızasıdırmı?” 
deyə soruşdum.  O:  “Diləməsi  –  rızası  və əmr  etdiyi  xüsusda itaət 
və əməl edən kimsə üçün Allah rızası vardır. Allahın əmr etdiyinin 
əksinə əməl edən kimsə onun diləməsi ilə işləmiş olur, lakin onun 
rızası  olmadan  etmiş  olar.  Ona  qarşı  asilik  etmiş  olar.  Asilik  isə 
Allahın  rızasının  xilafdır”  dedi.  Mən:  “Rızası  olan  şeylərdə  Allah 
qullarını əzaba çəkərmi?” deyə soruşdum. O: “Allah qullarını razı 
olmadığı  küfrdən  dolayı  əzaba  çəkər,  lakin  onların  itaəti  tərk 
etmələri və asiliklər etməlrindən dolayı onlardan intiqam alıb, əzab 
etməyə  rızası  vardır”  dedi.  Mən:  “Allah  möminlər  üçün  küfrü 
diləmişdirmi?”  deyə  soruşdum.  O:  “Xeyr,  lakin  möminlər  üçün 
imanı diləmişdir. Həmçinin kafirlər üçün küfrü, zina edənlər üçün 
zinanı,  oğurluq  edənlər  üçün  oğurluğu,  elm  əhli  üçün  elmi,  xeyir 
sahibləri üçün də xeyri diləmişdir. Allah kafirləri yaratmadan öncə 
onların  kafirlər  və  sapıqlar  olmasını  diləmişdir”.  Mən:  “Allah 
kafirləri  razı  olduğu  şeyi  yaratdığından  dolayımı,  razı  olmadığı 
şeyi yaratdığından dolayımı əzab edər” deyə soruşdum. O: “Allah 
kafirləri  yaratmağa  razı  olduğu  şeydən  dolayı  əzaba  uğrar”  dedi. 
Mən : “Nə üçün?” dedim. O: “Allah küfrü yaratmağa rızası olduğu 
halda  onları  küfrlərindən  dolayı  əzab  verər.  Lakin  Allahın  küfrə 
rızası  yoxdur”  dedi. Mən:  “Əgər küfr  etsəniz  (Allahın  nemətlərini 
dansanız,  bunun  zərəri  Allaha  yox,  ancaq  sizin  özünüzə  olar). 

 
28 
Çünki  Allah  sizə  (sizin  ibadətinizə)  əsla  möhtac  deyildir.  Amma 
bəndələrinin  küfr  etməsi  Ona  xoş  getməz...”.  (əz-Zumər  7) 
buyurduğu halda necə olur da küfrü yaratmağa rızası olur?” deyə 
soruşdum.  O:  “Allah onlar  haqqında  dilər, lakin razı omaz”  dedi. 
Mən: “Nə üçün?” dedim. O: “Çünki Allah İblisi yaratmışdır. İblisi 
yaratmağa  rızası  vardır,  lakin  İblisin  özünə  rızası  yoxdur. 
Həmçinin  Allah  içki  və  donuzu  yaratmışdır.  Onları  yaratmağa 
rızası  olduğu  halda  bu  kimi  şeylərdən  razı  deyildir”.  Mən:  “Nə 
üçün?”  dedim.  O:  “Allah  içkinin  özünə  rıza  göstərsəydi  (razı 
olsaydı) onu içən Allahın razı olduğu şeyi içmiş olardı. Lakin onun 
içkiyə  və  küfrə,  İblisə  və  əməllərinə  rızası  yoxdur.  Lakin 
Muhəmmədə – sallallahu aleyhi və səlləm - şəxsən rızası vardır” dedi. 
Mən:  “Yəhudilər:  “Allahın  əli  bağlıdır...”.  (əl-Maidə  64)  deyirlər. 
Onların  bu  sözünə  Allahın  rızası  varmıdır?”  deyə  soruşdum.  O: 
“Xeyr” dedi. Mən: Əgər o, kimsə: “Allah bütün insanları Mələklər 
kimi  itaətkar  yaratmaq  istəsəydi  buna  qadir  olurdumu?  Kimsə 
desə  ki:  Xeyr,  Allahın  özünü  vəsf  etdiyindən  başqa  bir  vəsf  ilə 
vəsfləndirmiş olar. Çünki  Allah  Quranda:  “O  Öz  qulları  üzərində 
hakimi-mütləqdir.  O,  hikmət  sahibidir,  (hər  şeydən)  xəbərdardır”. 
(əl-Ənam  18).  “Əgər  küfr  etsəniz  (Allahın  nemətlərini  dansanız, 
bunun  zərəri  Allaha  yox,  ancaq  sizin  özünüzə  olar).  Çünki  Allah 
sizə  (sizin  ibadətinizə)  əsla  möhtac  deyildir.  Amma  bəndələrinin 
küfr etməsi Ona xoş getməz...”. (əz-Zumər 7). “De: “Allah başınızın 
üstündən  və  ayaqlarınızın  altından  (göydən  və  yerdən)  sizə  əzab 
göndərməyə,  sizi  dəstələr  halında  qarışdırmağa  və  birinizə 
digərinizin  zorunu  daddırmağa  qadirdir!”  Gör  ayələrimizi  onlara 
nə  cür  izah  edirik  ki,  bəlkə,  başa  düşsünlər!”.  (əl-Ənam  65).  Yox, 
əgər:  “Qadirdi”  deyərsə  ondan:  “Əgər  Allah  İblisin  Cəbrail  
əleyhissəlam  -  kimi  itaətkar  olmasını  diləsəydi  buna  qadir 
olmazdımı?”. Əgər: “Xeyr” deyərsə öz sözünü tərk etmiş və Allahı 
sifətlərindən  başqası  ilə  vəsfləndirmiş  olar.  Əgər:  “Qulun  zina 
etməsi,  içki  içmsi,  namuslu  insanlara  dil  uzatması  Allahın  izni  ilə 
deyilmidir?”  deyə  söyləyərsə:  “Bəli”  deyilir.  Yaxşı,  bu  zaman  o 

 
29 
kimsəyə nə üçün hədd  cəzası tətbiq  edilir”  deyərsə:  “Allahın  əmr 
etdiyi  şeyi  tərk  etməməsi  üçün”  deyilir.  Çünki  o,  kimsə  köləsini 
öldürsə,  bu  Allahın  diləməsi  ilə  olur,  insanlar  da  o  kimsəni 
pisləyərlər. Əgər köləsini azad edərsə insanlar da etdiyi əmələ görə 
onu  tərif  edərlər.  Bunların  hər  ikisi  də  Allahın  diləməsi  ilə  baş 
verir.  O,  kimsə  bu  əməlləri  Allahın  diləməsi  ilə  etmiş  olur.  Lakin 
qul Allahın diləməsi ilə asilik edərsə bu kimsənin əməlində Allahın 
rızası  yoxdur  və  əməlində  doğruluq  yoxdur.  “Nə  üçün  ona  hədd 
cəzası  tətbiq  edilir?”  sualına  gəldikdə  isə  sual  düzgün 
verilməmişdir.  Çünki  onlar  bir  çox  asiliklərdə  də  Allahın 
diləməsini qəbul etmirlər. Ona görə içki içmək kimi bir əmələ hədd 
cəzası  yoxdur.  O,  isə  etdiyi  bütün  işləri  Allahın  diləməsi  ilə 
etmişdir”.  
 
İman Babı 
 
Əgər: “İmanın yeri haradır?” deyə soruşularsa onun qaynağı və 
yerinin  qəlb  olduğu,  budaqları  (şöbələri)  isə  bədəndədir  deyilir. 
Əgər:  “O,  barmağındadırmı?”  deyə  soruşarsa,  Bəli  –  de.  Əgər: 
“Barmaq  kəsildikdə  iman  hara  gedər?”  deyə  soruşarsa  ona: 
“Qəlbə” de
32
. Əgər: “Allah qullarından bir şey tələb edərmi?” deyə 
soruşarsa  ona:  “Xeyr,  onlar  yalnız  Allahdan  istəyərlər”  de.  Əgər: 
“Allahın  qulları  üzərində  olan  haqqı  nədir?”  deyə  soruşarsa  ona: 
“Ona  ibadət  edib,  heç  bir  şeyi  Ona  şərik  qoşmamaqlarıdır.  Bunu 
etdikləri  zaman  onların  Allahdan  gözldikləri  (onların  Allah 
üzərində 
olan 
haqqı), 
Allahın 
onları 
əff 
etməsi 
və 
mükafatlandırmasıdır.  Çünki  Allah  Quranda:  “(Ya  Peyğəmbər!) 
And  olsun  ki,  (Hüdeybiyyədə)  ağac  altında  sənə  beyət  etdikləri 
zaman  Allah  möminlərdən  razı  oldu.  (Allah)  onların  ürəklərində 
olanı  (sənə  sadiq  qalacaqlarını,  əhdə  vəfa  edəcəklərini)  bildi, 
onlara  (öz  dərgahından)  arxayınlıq  (rahatlıq,  səbir,  səbat,  mənəvi 
                                                
32
 Görünür  ki,  bu  sözlər  İmamın  söz  və  cavabından  deyildir.  Çünki  Sələflər  belə 
danışmayıblar. Allah daha doğru bilir!  

 
30 
qüvvə)  göndərdi  və  onları  yaxın  gələcəkdə  qazanılacaq  bir  qələbə 
(Xeybərin  fəthi)  ilə  mükafatlandırdı”.  (əl-Fəth  18).  Allah 
möminlərdən  razı  olur.  Allah  iblisə  qəzəb  edər.  “İstədiyinizi 
edin!”.  (Fusillət  40).  Ayəsi  Allahın  təhdidini  ifadə  edər.  “Səmud 
qövmünə  gəlincə,  Biz  onlara  haqq  yolu  göstərdik,  amma  onlar 
korluğu  (küfrü)  doğru  yoldan  üstün  tutdular.  Beləliklə,  onları 
qazandıqları  günahların  ucbatından  zəliledici  ildırım  əzabı 
yaxaladı”.  (əl-Fusillət  17).  Yəni,  onlara  hidayəti  göstərmiş  və 
açıqlamışdır  deməkdir.  “Kim  istəyir  inansın,  kim  də  istəyir 
inanmasın".  (əl-Kəhf  29).  Ayəsi  Vaid  ifadə  edər.  “Mən  cinləri  və 
insanları  yalnız  Mənə  ibadət  etmək  üçün  yaratdım”.  (əz-Zariyat 
56).  Yəni,  Mənim  təkliyimi  (birliyimi)  qəbul  etsinlər  deməkdir. 
Lakin  bu  fellərin  hamısı,  xeyri,  şəri,  şirini  (xoş  gün),  acısı  (çətin 
gün),  zərəri,  faydası  hamısı  Allahın  təqdirilədir.  “Əgər  Rəbbin 
istəsəydi,  yer  üzündə  olanların  hamısı  iman  gətirərdi.  İnsanları 
iman  gətirməyə  sənmi  məcbur  edəcəksən?!  (Bu  sənin  işin  deyildir. 
Sənin vəzifən ancaq islamı təbliğ etməkdir)”. (Yunus 99). “Əgər Biz 
(istədikləri  kimi)  mələkləri  onlara  göndərsəydik,  ölülər  onlara 
danışsaydı  və  hər  şeyi  dəstə-dəstə  toplayıb  onların  qarşısına 
qoysaydıq belə, Allah istəmədikcə, onlar iman gətirməzdilər. Lakin 
onların  əksəriyyəti  (bunu)  bilməz”.  (əl-Ənam  111).  “Heç  kəs 
Allahın  izni  olmadan  iman  gətirə  bilməz  (buna  görə  də  əbəs  yerə 
özünü  yorma).  Allah  (Özünün  öyüd-nəsihətlərini,  hökmlərini) 
anlamayanları  əzaba  (kəsafətə)  düçar  edər”.  (Yunus  100).  “Əgər 
Rəbbin  istəsəydi,  insanları  vahid  bir  ümmət  edərdi.  Amma  onlar 
elə  hey  ixtilafdadırlar.  Yalnız  Rəbbinin  rəhm  etdiyi  şəxslərdən 
başqa.  Allah  onları  bunun  üçün  yaratdı.  Rəbbinin:  "Mən 
Cəhənnəmi  bütün  günahkar  cinlər  və  insanlarla  dolduracağam!" 
Sözü  yerinə  yetəcək”.  (Hud  118-119).  “Biz  hər  ümmətə:  “Allaha 
ibadət  edin,  Tağutdan  çəkinin!  –  deyə  peyğəmbər  göndərmişdik. 
Onlardan  bir  qismini  Allah  doğru  yola  yönəltmiş,  bir  qismi  isə 
(Allahın  əzəli  elmi  ilə)  haqq  yoldan  azmalı  olmuşdur.  (Ey 
müşriklər!)  Yer  üzündə  dolaşıb  görün  ki,  (peyğəmbərləri)  yalançı 

 
31 
hesab  edənlərin  axırı  necə  oldu!”.  (ən-Nəhl  36).  “Amma  Allah 
istəməyincə,  siz  istəyə  bilməzsiniz!  Həqiqətən,  Allah  Biləndir, 
Müdrikdir!”.  (İnsan  30).  Yəni,  Allah  təqdiri  ilə  diləmədikcə  siz 
diləməzsiniz.  Şueyb  -  əleyhissəlam  -  buyurdu:  “Allah  bizi  sizin 
(batil)  dininizdən  xilas  etdikdən  sonra  biz  sizin  dininizə  dönsək, 
(sizin  bütpərəst  dininizin  haqq  olduğunu  etiraf  etməklə)  Allaha 
qarşı  yalan  uydurmuş  olarıq.  Rəbbimiz  Allah  istəməsə,  biz  əsla 
sizin  dininizə  dönə  bilmərik.  Rəbbimiz  elm  ilə  (Öz  əzəli  elmi  ilə) 
hər  şeyi  ehtiva  etmişdir.  Biz  yalnız  Allaha  təvəkkül  emişik.  Ey 
Rəbbimiz!  Bizimlə  tayfamız  arasında  ədalətlə  hökm  et.  Axı  Sən 
hökm  verənlərin  ən  yaxşısısan!”.  (əl-Əraf  89).  Nuh:  “Əgər  Allah 
sizi  (haqq  yoldan)  sapdırmaq  (və  ya  məhv  etmək)  istəyirsə,  mən 
sizə  nəsihət  vermək  istəsəm  də,  heç  bir  faydası  olmaz.  O  sizin 
Rəbbinizdir  və  siz  Onun  hüzuruna  qaytarılacaqsınız!".  (Hud  34). 
Yenə,  Allah  buyurdu:  “Doğrudan  da  (qadın)  ona  meyl  salmışdı. 
Əgər  Rəbbinin  dəlilini  (xəbərdarlığını)  görməsəydi,  (Yusif  də)  ona 
meyl edərdi. Biz pisliyi və biabırçılığı (zinanı) ondan sovuşdurmaq 
üçün  belə  etdik.  O,  həqiqətən,  Bizim  sadiq  bəndələrimizdəndir!”. 
(Yusuf 24). Həmçinin Allah buyurdu: “And olsun ki, Biz Süleymanı 
(etdiyi  bir  xəta  üzündən)  imtahana  çəkdik.  Taxtının  üstünə 
(ruhsuz)  bir  cəsəd  atdıq  (və  ya:  taxtının  üstünə  bir  cin  oturtduq). 
Sonra  o  (peşman  olub  tövbə  etdi  və  yenidən  öz  mülkünə,  öz 
taxtına) qayıtdı”. (Sad 34).  
 
İmama Qarşı Üsyan Və Çıxış 
 
Əbu  Muti:  Yaxşılığı  əmr  edib,  pislikdən  çəkindirən,  insanlar 
arasında  tərəfkeşlərini  tapan  sonra  da  cəmaata  qarşı  çıxan  kimsə 
barəsində  sözün  nədir?  Bu  əməli  doğru  sayırsanmı?  Deyə 
soruşdum.  
Əbu Hənifə: “Xeyr” dedi. Mən: Nə üçün? Axı, Allah və Rəsulu 
yaxşılığı  əmr  edib, pislikdən çəkindirməyi əmr  etməmişdirmi?  Bu 
vacibdir”  dedim.  Əbu  Hənifə:  Bəli,  lakin  bu  kimsələrin  ifsat 

 
32 
etdikləri  şeylər  islah  etdiklərindən  daha  çoxdur  (çünki  əmirlərə 
qarşı çıxmağın zərərləri faydasından çoxdur). Qan tökmək, haramı 
halal  saymaq,  malları  qəsb  etmək  vardır.  Belə  ki,  Allah  Quranda 
buyurmuşdu:  “Əgər  möminlərdən  iki  dəstə  bir-biri  ilə  vuruşsa, 
onları  dərhal  barışdırın.  Əgər  onlardan  biri  təcavüzkarlıq  etsə, 
təcavüzkarlıq  edənlə  Allahın  əmrinə  (itaətinə)  qayıdana  qədər 
vuruşun.  (Təcavüzkarlıq  edən  Allahın  əmrinə)  qayıtsa,  hər  iki 
dəstənin arasını ədalətlə düzəldin və insafla hərəkət edin. Şübhəsiz 
ki, Allah insaflıları sevər!”. (əl-Hucurat 9).  
Əbu  Muti:  “Təcavüz  edən  zümrəyə  qarşı  qılınclamı  vuruşaq?” 
deyə soruşdum.  
Əbu  Hənifə:  Bəli,  ilk  növbədə  yaxşılığı  əmr  edib,  pislikdən 
çəkindirərsən.  Əgər  qəbul  edərlərsə  nə  gözəl,  əgər  qəbul 
etməzlərsə onlarla döyüşərik. Sən adil zümrə ilə bərabər ol!  İmam 
zalım  olsa  da  belə.  Çünki  Peyğəmbər  –  sallallahu  aleyhi  və səlləm  - 
buyurdu:  «Sizə  zalım  olanın  zülmü,  adil  olanın  ədaləti  zərər 
verməz. Sizin əcriniz sizə, onların günahı da özlərinə aiddir”
33
.  
Əbu  Muti:  Hökm  verən  Xəvariclər  barəsində  sözün  nədir?” 
deyə soruşdum.  
Əbu Hənifə: Onlar Xəvariclərin ən pisləridir” deyə cavab verdi. 
Onları təkfir edə bilərikmi?” deyə soruşdum. O: “Xeyr, lakin Əli və 
Ömər  İbn  AbdulƏziz  –  radıyallahu  anhu  -  kimi  xeyirli  imamların 
etdikləri  şəkildə  onlarla  hərb  edə  bilərik”  dedi.  Mən:  “Axı, 
Xəvariclər  təkbir  gətirir,  namaz  qılır,  Quran oxuyurlar.  Məgər  sən 
Əbu Umamənin hədisini xatırlamırsanmı? O, Şam məscidinə daxil 
olduqda  orada  Xəvariclərin  kəsilmiş  başları  ilə  qarşılaşdı.  Əbu 
Ğalib  əl-Humsiyə:  Ey  Əbu  Ğalib!  Bunlar  sənin  məmləkətinin 
insanlarıdır.  Onların  kim  olduqları  barəsində  sənə  xəbər  vermək 
istəyirəm.  Onlar  Cəhənnəm  əhlinin  köpəkləridir.  Onlar  səma 
altında  öldürülənlərin  ən  şərliləridir”  deyər  və  ağlayardı.  Əbu 
Ğalib: 
“Ey 
Əbu 
Umamə! 
Səni 
ağladan 
nədir? 
Onlar 
müsəlmandırlar, sən isə onlar haqqında belə sözlər deyirsən” dedi. 
                                                
33
 İbn Məcə “Fitən” 9.  

 
33 
Əbu  Umamə:  Onlar  Allahın  onlar  haqqında  buyurduğu:  “Bəzi 
üzlərin ağ, bəzi üzlərin isə qara olacağı gündə (qiyamət günündə), 
üzü qara olanlara: “İman gətirəndən sonra kafirmi oldunuz? İndi, 
kafir  olduğunuza  görə  dadın  əzabı!”  –  deyiləcəkdir”.  (Ali  İmran 
106)  kimsələrdir.  Bunun  üzərinə  Əbu  Ğalib:  “Bunlar  sənin  öz 
sözlərindir,  yoxsa  Peyğəmbərdən  –  sallallahu  aleyhi  və  səlləm  - 
eşitdiyin sözlərdir”. Əbu Umamə: “Əgər mən bunu Peyğəmbərdən 
–  sallallahu  aleyhi  və  səlləm  -  bir,  iki,  üç  və  yeddi  dəfə  eşitməmiş 
olsaydım  sizcə  xəbər  verərdimmi?”  dedi  və  Xəvariclərin  küfrü 
Allahın nemətlərinə qarşı küfr etmələridir – dedi
34
.  
Əbu Muti: Xəvariclər üsyan edir, hərb edir, hücüm edir sonar da 
sülh  bağlıyırlar.  Onlar  (sülhdən)  öncə  etdikləri  əməllərinə  görə 
mühakimə  olunurlarmı?  deyə  soruşdum.  Əbu  Hənifə:  “Hərb 
bitdikdən  sonra  onlar  üçün  bir  zarar  yoxdur.  Onlara  hədd  tətbiq 
olunmaz,  qan  tökdükləri  üçün  qisas  da  alınmaz”  dedi.  Mən:  “Nə 
üçün?”  dedim.  O:  “Osmanın  – radıyallahu anhu  - öldürülməsindən 
sonra insanlar arasnda ortaya çıxan fitnədən dolayı səhabələr: Təvil 
nəticəsində qana  bulaşanlara  qisas olunmayacaq,  təvil nəticəsində 
haram  yolla  qadınlara  təcavüz  edənlərə  hədd  cəzası  tətbiq 
olunmayacaq və təvil yolla bir mala sahib çıxan kimsə üçün də bir 
cəza  yoxdur,  yalnız  haqsız  yerə  kimdənsə  nə  isə  götürbsə  o 
müstəsnadır. Sahibinə geri qaytarılacaqdır” deyə ittifaq etmişlər.  
 
İmanında
35
 Şübhə Edən Kimsə Barəsində
36
 
                                                
34
 Tirmizi 3000, İmam Əhməd “Musnəd” 5/250, əl-Albani “Həsən Səhih”.  
35
 İmanda  İstisna  Etmək  «İnşəallah,  Mən  Möminəm»  Demək  -  Əhli  Sünnə  vəl  Cəmaat 
imanda istisna etmək – yəni «İnşəallah, mən möminəm» deməyin və özləri haqqında yəqin 
olaraq «Mən möminəm» deməyin əleyhinədir. Bu isə onların Allahdan qorxmaları və qədərə 
iman  etmələrinə  görədir.  Çünki  heç  kəs  yəqin  olaraq  deyə  bilməz  ki,  «mən  möminəm». 
Mütləq iman bütün itaətləri etməyi və bütün qadağaları tərk etməyi əhatə edir. İnsan bütün 
bunları etdikdə də yəqin olaraq bu kəlməni söyləməz. Əgər belə etsə onda özünü tərif etmiş, 
təmizə  çıxarmış  və  özünü  Allahdan  haqqıyla  qorxan,  yaxın  kimsələrdən  olduğunu  irəli 
sürmüş olur. Beləliklə də özünə yəqin olaraq mömin deyən kimsə özünün Cənnət əhlindən 
olduğunu  da  irəli  sürməlidir.  Bu  isə  mümkün  deyildir.  «Özünüzü  təmizə  çıxartmayın.  O, 
Allahdan  qorxub  pis  əməllərdən  çəkinənin  kim  olduğunu  daha  gözəl  bilir».  (ən-Nəcm  32). 

 
34 
                                                                                                           
İstisna  Etmək  –  «İnşəallah,  mən  möminəm»  demək  haqqında  üç  rəy  vardır.  Kimisi  bunun 
vacib  olduğunu,  kimisi  bunun  haram  olduğunu,  kimisi  də  bu  məsələdə  orta  yolu  tuturlar. 
Müxaliflərin qeyd etdiyinə görə iman tək bir şey olub əməl və sözdən ibarət deyildir. İman 
qəlbdəki  təsdiqdir.  Əgər  qəlb  təsdiq  edirsə  o,  özünün  mömin  olduğunda  da  heç  bir  şəkk-
şübhə  etməməlidir.  Onlara  görə  şahadət  kəlməsini  söylədiyimi  bildiyim  kimi,  mömin 
olduğumu  da  bilirəm.  Onların  «Mən  möminəm»  deməyi,  «Mən  müsəlmanam»  deməyi 
kimidir  və  bu  məsələdə  «İnşəallah,  mən  möminəm»  deyənlərə  də  Şəkkak  –  şübhəçi  adını 
verirlər.  İmam  Əbu  Hənifə  –  rahmətullahi  aleyhi  –  də  imanda  inşəallah,  mən  möminəm 
deməyin  haram  olduğu  fikrindədir.  O,  deyir:  «Mömin  yəni  inanan  kimsə  həqiqətən 
mömindir,  kafir  də  həqiqətən  kafirdir.  Küfrdə  şübhə  olmadığı  kimi  imanda  da  şübhə 
yoxdur». Allah buyurur: «Onlar həqiqi möminlərdir». (əl-Ənfal 4). «Bütün bunlar həqiqətən 
kafirdilər».  (ən-Nisa  151). Muhəmməd  - sallallahu aleyhi və səlləm –  in  ümmətinin  günahkar 
olan  kimsələrinin  hamısı  həqiqətən  mömin  olub,  kafir  deyillər».  əl-Vəsiyyə  s.87,  əl-Fikhul 
Əbsat  s. 41,43,52. İmam Əbu Hənifə – rahmətullahi aleyhi –, Harisi  və Haskəfinin rəvayətinə 
görə  belə  demişdir:  «Alqamə  ilə  birlikdə  Ata  İbn  Əbi  Rəbahın  yanında  idik».  Alqamə  ona: 
«Ey  Əbu  Muhəmməd!  Ölkəmizdə  imanlarını  özlərinə  nisbət  etməyə  və  mən  möminəm 
deməyi xoş qarşılamayan bir qrup vardır» dedi. Ata İbn Əbi Rəbah: «Onlara nə olur ki, bunu 
söyləmirlər?» deyə qarşılıqlı sual verdi. Alqamə sözünə davam edərək: «Deyirlər ki, mömin 
olduğumuzu  söylədikdə  özümüzü  Cənnət  əhlindən  olduğumuzu  da  qeyd  edirik».  Ata 
onlara: «Allah! Allah! Bu şeytanın hiylələrindən biridir. Şeytan onları Allahın onlara verdiyi 
ən  böyük  nemət  olan  İslamı  tərk  etməyə  və  bu  xüsuslarda  Peyğəmbər  - sallallahu aleyhi və 
səlləm – ə müxalif olmalarını vəsvəsə edir. Mən səhabələrin və eyni zamanda da Peyğəmbər 
sallallahu aleyhi və səlləm – in də bunu etdiyinin şahidi olmuşam». Xarizmi «Cəmiul Məsanid» 
1/182,  Aliyyul  Qari  “Şərhu  Musnədi  Əbu  Hənifə”  s.  378.  Digər  bir  qrup  isə  hər  bir  şeydə 
istisna  etməyə  başladılar  və  bu  məsələdə  həddi  aşmışlar.  Məs:  Onlar  etdikləri  bütün  saleh 
əməllərdə  də  istisna  etməyə  başladılar.  «İnşəallah  mən  namaz  qıldım,  inşəallah  oruc 
tutdum» və s. sözlər söyləməyə başladılar. Yenə onlardan bir çoxu hər şeydə istisna etməyə 
başladılar. «İnşəallah bu paltardır, inşəallah bu ayaqqabıdır» və s. Lakin ən gözəl mövqe isə 
Sələfin  mövqeyidir.  Allah  Qurani  Kərimdə  yəqin  olaraq  baş  verən  bəzi  işləri  Allahın 
diləməsinə bağlayaraq ifadə edildiyini açıq göstərən bir sıra ayələr vardır. Məs: «And olsun 
ki, Allah öz peyğəmbərinin (Məkkə fəthi) röyasının çin olduğunu təsdiq etdi. (Ey möminlər!) 
Siz, inşəallah əmin-amanlıq içində, (bəziniz) başınızı qırxdırmış, (bəziniz) saçınızı qısaltmış 
halda  və  (müşriklərdən)  qorxmadan  Məscidulhərama  daxil  olacaqsınız».  (əl-Fəth  27).  O, 
yürüyüb-qaçmaq  və  atasına  kömək  edə  bilmək  çağına  (on  üç  yaşında)  çatdıqda  (İbrahim) 
dedi: «Oğlum! Yuxuda gördüm ki, səni qurban kəsirəm. Bax gör (bu barədə) nə fikirləşirsən! 
O,  dedi: «Atacan! Sənə  nə əmr  olunursa,  onu da et. İnşəallah mənim səbrlilərdən olduğumu 
görəcəksən».  (əs-Saffat  102).  Və  heç  bir  şey  barəsində:  «Mən  onu  sabah  edəcəyəm!  demə. 
Ancaq:  «İnşəallah  edəcəyəm»  de.  (əl-Kəhf  23-24).  (Yəqub  və  ailəsi)  Yusifin  hüzuruna  daxil 
olduqda  o,  ata-anasını  bağrına  basıb:  «İnşəallah  əmin-amanlıqla  Misirə  daxil  olun»  dedi. 
(Yusif  99). Aişə  –  radıyallahu anhə –  rəvayət  etdi  ki,  Peyğəmbər  - sallallahu aleyhi və səlləm – 
gecənin  sonunda  Bəqi  qəbrsanlığına  girər  və  deyərdi:  «Ey  möminlər  topluluğunun  yurdu! 
Salam  üzərinizə  olsun.  Sizə  vəd  olunmuş  (ölüm)  gəlmişdir.  İnşəallah  biz  də  sizə 
qovuşacağıq. Allahım! Bəqi qəbrsanlığında yatanları bağışla!». Başqa rəvayətdə Peyğəmbər 
sallallahu  aleyhi  və  səlləm  –  buyurdu:  «Ey  möminlərin  və  müsəlmanların  yatdığı  yurdun 
sakinləri! Salam üzərinizə olsun! İnşəallah biz də sizə qovuşacağıq!». Müslim, İmam Əhməd 

 
35 
                                                                                                           
6/71,111,180,  Nəsəi  4/93,94,  İbn  Məcə  1546,  əl-Albani  «Əhkəmul-Cənaiz»  s.  239,  «İrvəul 
Ğəlil» 3/236. Əbu Hureyrə – radıyallahu anhu – rəvayət edir ki, Peyğəmbər - sallallahu aleyhi və 
səlləm – buyurdu: «Hər Peyğəmbərin qəbul edilmiş duası vardır. Hər peyğəmbər bu duasını 
etmişdir. Lakin mən duamı Qiyamət günündə ümmətimə şəfaət etmək üçün saxladım. Artıq 
ümmətimdən  Allaha  heç  bir  şeyi  şərik  qoşmamış  olan  kimsələr  inşəallah  bu  şəfaətə  nail 
olacaqlar».  Buxari,  Müslim.  Əbu  Hureyrə  –  radıyallahu anhu –  rəvayət  edir  ki,  Peyğəmbər  
sallallahu aleyhi və səlləm – buyurdu: «Süleyman b. Davud (Allahın salamı iksinin də üzərinə 
olsun):  «Şübhəsiz  bu  gecə  yetmiş  (Bəzi  rəvayətlərdə  90,  bəzilərində  99,  bəzilərində  100
zövcəmi  (xanımlarımı)  dolaşacağam.  Zövcələrimdən  hər  biri  Allah  yolunda  vuruşacaq  bir 
süvari  doğacaq»  dedi.  Bu  an  yoldaşı  (olan  mələk)  Ona:  «İnşəallah  de!»  dedi.  Lakin  o, 
İnşəallah deməyi unutdu. Bunundan sonra o, qadınlardan biri xaric, heç biri hamilə olmadı. 
O,  da  xəstə  olan  bir  uşaq  doğdu».  Sonra  Peyğəmbər  - sallallahu aleyhi və səlləm –  buyurdu: 
«Nəfsim  əlində  olan  Allaha  and  olsun  ki,  əgər  İnşəallah  demiş  olsaydı  hər  biri  Allah 
yolunda  vuruşacaq  süvarilər  doğardılar  (Başqa  rəvayətdə:  Əgər  İnşəallah  demiş  olsaydı 
vədini yerinə yetirmiş olardı və öz istəyinin yerinə yetməsi üçün daha çox ümüdü olardı)». 
Buxari  5242,  Müslim  1654,  Nəsəi  7/30,31,  İmam  Əhməd  2/229,275,506,  Tirmizi  1532. 
Səhabələrdən  gələn  rəvayətlərdə:  Əbul-Vahterinin  (Səid  İbn  Feyruz)  rəvayətinə  görə  Əli  – 
radıyallahu anhu –  demişdir:  «Bir  kimsənin  mən  möminən  deməsi  bidətdir».  İmam  Əhməd 
«əs-Sünnə»  643,  əl-Laləkai  1778.  İbn  Məsud  –  radıyallahu  anhu  –  deyir:  «Hər  kim  mömin 
olduğuna dair şahitlik edərsə, özünün Cənnətdə olduğuna da şahidlik etsin». İmam Əhməd 
«əs-Sünnə»  711,721,  əl-Laləkai  1779.  Bir  nəfər  İbn  Məsud  –  radıyallahu anhu –  nun  yanında 
şübhəsiz ki, mən möminəm dedikdə İbn Məsud ona: «Onda mən Cənnətliyəm də de!» dedi. 
Sonra İbn Məsud – radıyallahu anhu – o, adama: «Lakin biz Allaha, Mələklərinə, Kitablarına, 
Peyğəmbərlərinə  inanırıq».  Əbu  Ubeyd  «İman»  11,  İmam  Əhməd  «əs-Sünnə»  655,668, 
Təbərani  «əl-Kəbr»  9/8792,  əl-Laləkai  1780.  Bir  nəfər  İbn  Məsud  –  radıyallahu  anhu  –  nun 
yanında  şübhəsiz  ki,  mən  möminəm  deyir:  «Ey  Əbu  Abdurrahmən!  Bu  adam  mömin 
olduğunu  iddia  edir».  İbn  Məsud  –  radıyallahu  anhu  –  onların  bu  sözlərinə:  «Ondan  bir 
soruşun görün o, Cənnətlikdir yoxsa Cəhənnəmlik?» Onlar həmin şəxsdən bunu soruşurlar. 
Adam  da  onlara:  «Allah  ən  doğrusunu  bilir».  Adamın  bu  cavabından  sonra  İbn  Məsud  – 
radıyallahu  anhu  –  ona:  «İkincisini  (yəni  Cənnətlik  və  ya  Cəhənnəmlik  olduğunu)  Allaha 
həvalə etdiyin kimi birincisini də Allaha həvalə etsəydin?» dedi». əl-Albani – Əbu Ubeydin 
«İman»  kitabında  səhih  olduğunu  qeyd  edir.  S.  67.  İmam  Əhməd  –  rahmətullahi  aleyhi  – 
imana dair sual verildikdə o: «İman - söz, əməl və niyyətdir!» deyə cavab vermişdir. Bu dəfə 
ona: «Adam sən möminsən?» deyə soruşarsa, o: «Bu bir bidətdir!» deyə cavab vermişdir. Bu 
səfər  ona:  «Yaxşı,  beləsinə  necə  cavab  verilir?»  deyilincə,  «İnşəallah,  möminəm!»  deyilir, 
deyə  cavab  vermişdir.  Peyğəmbər  -  sallallahu  aleyhi  və  səlləm  –  qəbr  əhlini  ziyarət  etdikdə 
buyurdu:  «İnşəallah,  biz  də  sizə  qovuşacağıq!».  O,  burda  istisna  etdi.  O,  isə  yəqin  olaraq 
öləcəyini  bildiyi  halda  istisna etdi».  əl-Laləkai «əs-Sunnə» 1798.  Vəlid İbn Müslim: «Əvzai, 
Məlik İbn Ənəs və Səid İbn AbdulƏzizin kişinin mən möminəm deməsini inkar etdiklərini, 
inşəallah  mən  möminəm  deməsinə  isə  izn  verdiklərini  eşitdim».  İmam  Əhməd  «əs-Sünnə» 
687,744.  İmam  Beyhəqi  –  rahmətullahi  aleyhi  –  deyir  ki:  «Bunu  –  imanda  istisna  etməyi  – 
səhabədən  bir  qrupdan,  tabiinlərdən  və  sələfi  salihdən  rəvayət  etdik».  İbrahim  ən-Nəhai  – 
rahmətullahi  aleyhi  –  deyir  ki:  «Bir  kimsənin  bir  nəfərə  –  Sən  möminsən  –  deyə  soruşması 
bidətdir».  Beyhəqi «Şuabul İman» 1/212. Sufyan İbn Uyeynə – rahmətullahi aleyhi – deyir  ki: 
«Bir  kimsəyə  sən  möminsən  deyə  soruşulduğu  zaman  istəyirsə  cavab  verməsin  və  belə 

 
36 
                                                                                                           
desin: «Sənin mənə  belə  bir  sual  verməyin bidətdir,  mən  imanımdan  şübhə etmirəm. İman 
artar və əskilər. Mən möminəm inşallah deyəni isə tənqid etmə». İbn Batta «əl-İbanə» 2/881 
(1213). İmam əl-Acurri – rahmətullahi aleyhi – deyir ki: «Sözünü etdiyimiz elm adamlarından 
həqiqət  əhlinin  bir  özəlliyi  də  imanda  istisna  etmələridir.  Bu  şübhə  üzərində  edilən  bir 
istisna  deyildir – imanda  şübhədən Allaha  sığınırıq – Lakin imanda kamil bir  mənaya gələ 
biləcək  şəkildə  nəfislərini  təzkiyə  etməkdən  qorxduqları  və  imanın  həqiqətinə  layiq 
kimsələrdən  olub-olmadıqlarını  bilmədikləri  üçün  edilən  bir  istisnadır.  Bu  səhabələrin  və 
onlara gözəl bir şəkildə uyanların yoludur». əl-Acurri «Kitabuş Şəriya» 2/656. İbn Teymiyyə 
–  rahmətullahi  aleyhi  –  deyir  ki:  «Mütləq  iman  Allahın  quluna  əmr  etdiyi  şeylərin  hamısını 
etməyi və haramları tərk etməyi əhatə edir. Bir kimsə: «Kimsə özünə mən möminəm dediyi 
zaman  əmr  edilən  bütün  şeyləri  yerinə  yetirən  və  qadağaları  tərk  edən  təqva  sahibi 
yaxşılardan  olduğuna  şahidlik  etmişdir.  O,  artıq  Allahın  vəlilərindən  olur.  Bu  insanın  bir 
növü  öz  nəfsini  təzkiyə  etməsi  və  bilmədiyi  bir  şeylə  öz  lehinə  şahidlik  etməsi  deməkdir. 
Əgər  bu  şahidlik  səhih  olsaydı  insanın  bu  hal  üzərə  ölməsi  onun  Cənnətlik  olmasına  da 
şahidlik etməsi lazım gəlir. Özünün Cənnətlik olmasına şahidlik edən heç kimsə yoxdur. Öz 
nəfsi  üçün  imanla  şəhadət  etməsi,  bu  hal  üzərə  ölürsə  Cənnətlik  olacağına  şahidlik  etməsi 
kimidir”. Məcmul Fətava 7/446. İbn Teymiyyə – rahmətullahi aleyhi – deyir ki: «İbn Məsud və 
səhabələr, Sevri, İbn Uyeynə, Kufə alimlərindən bir çoxu, İmam Əhməd və sünnə imamları – 
Allah  onlardan  razı  olsun  -  kimi  hədis  alimləri  də  imanda  istisna  edərdilər.  Bu  onlardan 
mütəvatir olaraq gəlmişdir». İbn Teymiyyə «İman» s. 375, 394, «Məcmuul Fətava» 7/438-460. 
Həmçinin  səhabələrdən:  «Ömər,  İbn  Məsud,  Əli,  tabiinlərdən  -  İbn  Əbi  Muleykə,  Tavus, 
Həsənul-Basri,  Məhəmməd  İbn  Sirin,  İbrahim  ən-Nəhai,  Səid  İbn  Feyruz,  Dəhhak  İbn 
Məşriki,  İsmail  İbn  Əbu  Xalid,  Muğirə  İbn  Miksəm,  fikhçilərdən  Abdullah  İbn  Şübrümə, 
Mamər İbn Rəşid, Sufyan əs-Səvri, Sufyan İbn Uyeynə, Abdullah İbn Mubərək, İmam Məlik, 
İmam  Əhməd  – Allah onlardan razı olsun  -  və  s.  rəyləridir».  İmam  Əhməd  «əs-Sünnə»  307-
384, əl-Laləkai 5/967,968, Nəvəvi «Şərh Səhih Müslim» 1/150, Bəğavi «Şərhi Sünnə» 1/41.  
36
 İslamda İstisna Etmək «İnşəallah, Mən Müsəlmanam» Demək - İslamda istisna etmək bir 
kimsənin  –  İnşəallah  Mən  Müsəlmanam  –  deməsidir.  Əhli  Sünnə  vəl  Cəmaat  istisnanı 
imanda caiz görürlər. İslamda isə caiz görməzlər. Çünki bildiyimiz kimi İslam iman deyildir. 
İmanın  dərəcələri  vardır.  İnsanlar  iman  mərtəbəsində  dərəcə-dərəcədirlər.  Onlardan  bir 
qrupu  ehsan  dərəcəsindədir,  bir  qrupu  mömindirlər,  bir  qrupu  da  müsəlmandırlar.  Bu  da 
dərəcənin ən aşağısıdır. Ondan  aşağı  küfürdən  başqa bir  şey  deyildir.  Bir kimsə  müsəlman 
deyilsə  kafirdir.  Lakin  müsəlman  olmayan  kimsə  müsəlman  ola  bilir.  Çünki  şəhadət 
kəlməsini  söyləyən  kimsə  müsəlman  olur  və  digər  kafirlərdən  fərqlənir.  Beləcə  onun 
haqqında İslamın hökümləri işlədilir. Şəri dəlillər İslamda istisna etmədən – Mən müslmanam 
–  deməyə  dəlalət  edir.  «Allaha  tərəf  çağıran,  yaxşı  iş  görən  və  mən  müsəlman-lardanam 
deyən kəsdən daha gözəl danışan kim ola bilər» (əl-Fussilət 33). «Bədəvi ərəblər: «Biz iman 
gətirdik!»  dedilər.  (Ya  Peyğəmbər!  Onlara)  De  ki:  «Siz  (qəlbən)  iman  gətirmədiniz!  Ancaq: 
«Biz  İslamı  qəbul  etdik!»  deyin.  Hələ  iman  qəlblərinizə  daxil  olmamışdır.  Əgər  Allah  və 
Peyğəmbərinə  itaət  etsəniz  O,  sizin  əməllərinizdən  heç  bir  şeyi  əskiltməz.  Həqiqətən  Allah 
bağışlayan və rəhm edəndir». (əl-Hucurat 14). İbn Teymiyyə – rahmətullahi aleyhi – deyir  ki: 
«Bu ayə İmam Əhməd – rahmətullahi aleyhi – və s. İslamda deyil, imanda istisna edilməsinin 
və  böyük  günah  edənlərin  iman  mərtəbəsindən  çıxıb  islam  mərtəbəsinə  girdiklərinə  dair 
sürdükləri  dəlillərdəndir».  əl-Meymuni  dedi  ki:  «İmam  Əhməddən  -  Mən  İnşəallah 
Möminəm  –  sözü  haqqında  fikrin  nədir».  O:  «İnşəallah  möminəm  deyirəm.  Müsəlman 

 
37 
 
Əbu Muti: “Mən kafiri kafir olaraq tanımıram” deyərsə.  
Əbu  Hənifə:  “O,  kafir  kimidir”  dedi.  Mən:  “Əgər  kafirin  son 
gedəcəyi  yer  hara  olduğunu  bilmirəm  deyərsə?”  deyə  soruşdum. 
O:  “Allahın  kitabını  inkar  etmiş  və  kafir  olmuş  olar”  dedi.  Mən: 
“Sən möminsənmi? Deyə soruşulan kimsə: Allah daha doğru bilir! 
deyə  cavab  verərsə  bu  kimsə  barəsində  nə  deyirsən?  deyə 
soruşdum. O: “Onun imanında şübhəsi vardır” dedi. Mən: “Məgər 
İman və Küfr arasında üç haldan biri olan münafiqlikdən başqa bir 
hal varmı? O, kimsə ya mömin, ya kafir, ya da münafiq olur dedim. 
O:  “Xeyr,  İmanında  şübhə  olan  kimsə  münafiq  deyildir”  dedi. 
Mən:  “Nə  üçün?”  dedi.  O:  “Muaz  İbn  Cəbəl  və  İbn  Məsudun  – 
radıyallahu  anhum  -  hədisinə  görə.  Mənə  Həmməd,  Həris  İbn 
Məlikdən xəbər verdi ki, Muaz İbn Cəbələ – radıyallahu anhu - ölüm 
gəldiyi  zaman  tələbəsi  Həris  ağladı.  Muaz,  Hərisdən  nə  üçün 
ağladığını  soruşdu.  O,  da:  “Ölümünə  görə  ağlamıram.  Çünki 
bilirəm  ki,  Axirət  sənin  üçün  dünyadan  daha  xeyirlidir.  Fəqət 
səndən  sonra  bizim  müəllimmiz  kim  olacaqdır?”  dedim.  Başqa 
rəvayətdə:  Səndən  sonra  dini  bilən  kim?  Muaz:  “Tələsmə.  İbn 
Məsuda  –  radıyallahu  anhu  -  tabe  ol!”  dedi.  Daha  sonra  Həris, 
Muaza:  “Mənə  vəsiyyət  et!”  dedi.  O,  da  Allahın  dilədiyindən 
vəsiyyət  etdi  və:  “Alimin  səhfindən  çəkinməyi  tövsiyə  etdi”  dedi. 
Muaz  –  radıyallahu  anhu  -  vəfat  etdikdən  sonra  Həris  Kufədə  İbn 
Məsudun  –  radıyallahu  anhu  -  tələbələrinin  yanına  gəldi.  Namaz 
üçün  azan  verildiyi  zaman  Həris:  “Bu  dəvətə  cavab  verin,  bunu 
                                                                                                           
deyərkən  istisna  etmərəm.  Mən:  «Sən,  islam  və  iman  arasında  ayrım  edirsən?»  dedim.  O: 
«Bəli» dedi. Mən: «Hansı dəlilə əsasən» dedim. O: «Bədəvilər biz iman etdik» dedilər. De ki: 
«Siz  iman  etmədiniz,  müsəlman  olduz  deyin».  Məcmuu  Fətava  7/253  –  İman  məxluqdur, 
yoxsa məxluq deyildir? Məsələsi haqqında: «Bu məsələ bidətçilərin və hava əhlinin çıxardığı 
Xalqul-Quran  (Quran  yaradılması)  məsələsindən  törənmişdir.  Əhli  Sünnə  Quran  Allahın 
kəlamı  olduğuna,  məxluq  olmadığı  görüşündə  ittifaq  etmişlər.  Onun  kəlamının  sonu 
yoxdur. İman ilə Lə İləhə İlləllah – sözü kimi Allahın sifətindən və kəlamından bir şey qəsd 
edilirsə  iman  məxluq  deyildir.  İman  ilə  qulların  əməllərindən  və  sifətlərindən  bir  şey  qəsd 
edilirsə onda  bütün  qulları  məxluqdur və onların  bütün əməlləri  də  sifətləri  də məxluqdur 
Məcmuu Fətava 6/313, 7/652, 8/422.  

 
38 
dinləyib cavab vermək hər bir mömin üçün haqdır” dedi. Tələbələr 
ona  baxaraq:  “Sən  həqiqətən  möminsənmi?”  deyə  soruşdular.  O, 
da:  “Bəli,  möminəm”  dedi.  Onlar  bir-birilərinə  baxdılar  və  İbn 
Məsud  –  radıyallahu  anhu  -  gəldikdə  halı  ona  söylədilər.  O,  da 
Hərisə  onların  söylədiyi  kimi  söylədi.  Bundan  sonra  Həris  başını 
əydi və ağladı. Allah Muaza – radıyallahu anhu - rəhmət etsin! dedi 
və İbn Məsuda – radıyallahu anhu - vəziyyəti başa saldı. İbn Məsud: 
“Sən həqiqətən Möminsənmi?” deyə soruşduqda. O da: “Bəli, dedi. 
İbn  Məsud:  “Sən  özünün  Cənnət  əhlindən  olduğunumu 
söyləyirsən” dedi. Həris: “Allah Muaza rəhmət etsin! Mənə alimin 
səhfindən və münafiqin də verdiyi hökmlərdən çəkinməyi vəsiyyət 
etdi”  dedi.  İbn  Məsud:  “Sən  mənim  səhfimimi  gördün?”  dedi. 
Həris:  “Allah  xatirinə  de  görüm,  Peyğəmərin  – sallallahu  aleyhi  və 
səlləm  -  zamanında  insanlar  gizli  və  aşkar  (zahir  və  batin) 
hallarında  mömin,  gizli  və  aşkar  hallarında  kafir,  gizli  hallarında 
münafiq  və  aşkarda  mömin  olmaqla  üç  qrupdan  ibarət 
deyildilərmi?  Sən  bu  üç  qrupun  hansındansan?  dedi.  İbn  Məsud: 
“Madam  ki,  Allah  üçün  and  verdin,  söyləyərəm:  Mən  zahirən  və 
batinən  də  möminəm”  dedi.  Həris:  “Onda  məni mömin  dediyimə 
görə  nə  üçün  tənbeh  etdiniz”  dedi.  İbn  Məsud:  “Bəli,  bu  mənim 
səhfimdir. Haqqını halal et! Allah Muaza rəhmət etsin!” dedi.  
Əbu  Muti:  “Mən  Cənnət  əhlindənəm  deyən  kimsənin  durumu 
nədir?”  dyə  soruşdum.  Əbu  Hənifə:  “Yalan  söyləmişdir,  onun  bu 
haqda biliyi yoxdur.  
 
Kataloq: files -> kitab -> kamal-huseyn
kamal-huseyn -> 2-Cİ NƏŞR Əlavə VƏ DÜZƏLİŞLƏR ƏHLİ SÜNNƏ VƏl cəmaat
kamal-huseyn -> Əhli Sünnə Vəl Cəmaat Sələfi Salihin Əqidəsi SƏLƏF İmamlarinin
kamal-huseyn -> Toplayan və TƏRTİb edəN: K. HÜSeyn
kamal-huseyn -> Al-lulu vəl-mərcan
kamal-huseyn -> ƏHLİ SÜNNƏ VƏl cəmaat səLƏFİ saliHİN ƏQİDƏSİ
kamal-huseyn -> 2-Cİ NƏŞR Əlavə VƏ DÜZƏLİŞLƏR ƏHLİ SÜNNƏ VƏl cəmaat səLƏFİ saliHİN ƏQİDƏSİ
kamal-huseyn -> اللؤلؤ والمرجان فيما اتفق عليه الشيخان المؤلف : محمد فؤاد بن عبد الباقي بن صالح بن محمد Əl-Lulu Vəl Mərcan
kamal-huseyn -> ƏHLİ SÜNNƏ VƏl cəmaat
kamal-huseyn -> Əhli Sünnə Vəl Cəmaat Sələfi Salihin Əqidəsi MƏLƏKLƏRƏ

Yüklə 2,8 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   19




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə