Elmи мяъмуяси


Dinə qarşı təbliğata və  təşviqata yol göstərən məqalələr



Yüklə 3,55 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə29/37
tarix05.05.2017
ölçüsü3,55 Mb.
1   ...   25   26   27   28   29   30   31   32   ...   37

Dinə qarşı təbliğata və  təşviqata yol göstərən məqalələr. Bu başlıqlı 

məqalələrdə  əsasən din əleyhinə mübarizənin üsul və metodlarından 

danışılır. Əsasən, SSRİ Aİ -ın sədri olmuş Y.Yaroslavskinin “Din əleyhinə 

aparılan mübarizəni millətçiliyə qarşı edilən mübarizə ilə rabitələndirməli”, 

İ. Dubinskinin “Allahsızlar ölkə müdafiəsinə hazır olmalıdır”, 

Zakalinskayanın “Allahsız kadroları yaradalım”, “Stalin yoldaşın 

göstərişlərini dinlə mübarizə  işlərində  həyata keçirəlim”, “Azərbaycanda 

radio ilə, dinlə mübarizə darülfününü”, “Muzeylər din əleyhinə  nə cür 

mübarizə etməlidir”, “Mübariz vəzifə”, və s. kimi adlı  məqalələr jurnalda 

yazılmışdır.

36 

Dinin elmə zidd olduğuna aid məqalələr. “Fənn və Din” adlı rubrikada 

“Zəlzələ nədən əmələ gəlir?”, “Dolu nədir?” “Qar nədir?”, “Qaibdən çıraq nə 

cür yanır?”,“Külək nədir?”, “Kimya kənd təsərrüfatı”?,“Çarlz Darvin və din” 

adlı məqalələrə yer verilmişdir.

37 

Dinin meydana çıxması, tarixi və  nədən ibarət olmasına dair 

məqalələr. Kommunist ideyalogiyasının rəhbərləri olan K.Marksın, F. 

Engelsin, Leninin din və islam haqqında görüşləri tərcümə edilərək nəşr 

olunmuşdur.

38 


Dini bayramlara aid məqalələr. Bu mərasimlər zəhmətkeşlərin istismar 

olunmasında, sinfi düşmənin  əlində silah rolunu daşıdığını  və ruhanilərin 

zənginləşməsi üçün bir mənbə olduğu qeyd edilir.

39. 


“Allahsızlar İttifaqı”nın Azərbaycandakı fəaliyyəti 

347 


 

Üləma ilə  əlaqəli məqalələr isə öz kəskin və  təhqiramizliyi ilə 

seçilirdi.

 

Bu məqalələrdə, “Cəmdək yeyən və leş dağıdanlar  əleyhinə”, 



“Müsəlman ruhaniləri  İngiltərə imperializminin xidmətində”, “İslamiyyət- 

imperialistlərin  əlində istismar alətidir”, Ülləma, cahil inqilaba qarşı 

“güvənilməz”, “ istismarçı”, “ mühafizəkar”, “ xalq düşməni”, “ imperialist 

əlaqəli” və “ajent” olaraq təsvir edilmişdir. Eyni zamanda ülləma ilə bağlı 

ədəbi-bədii təbliğat formalarından olan hekayələrdə, lətifələrdə,  şerlərdə, 

ülləmanın  əxlaqsızlığı haqqında məqalələr yazılmış  və onların xalqın 

gözündən salınmasına çalışmışdılar.

40 


Jurnalda xalq tərəfindən müqqədəs sayılan yerlərlər: məçidlər, türbələr 

pirlər, ocaqlar, haqqında da yazılar verilmişdir. Bu pirlərin, ocaqların 

sosialist quruluşuna , kolxoz təşkilinə, yeni həyat  şəraitinə böyük maneə 

törətdiyini və onlarla da mübarizə aparılmasının vacibliyi bildirilmişdir. 

Hətta, bu barədə  rəhbərlik tərəfindən suallar tərtib edilərək, rayon 

təşkilatlarına məçidlərin, pirlərin, ocaqların sayının hesaba alınması barədə 

sorğular göndərilmişdir. Bu sorğular Pirlərin yerləşdikləri yerlərin 

adlarından, tiplərindən, hansı  kənddən və rayondan ziyarət olunduğundan, 

ilin hansı mövsümündə  və ya hansı bayramlarda daha çox ziyarət 

edilməsindən, hansı  xəstəliklərə  şəfalı olmasından, ziyarətçilərdən kişilərin 

və ya qadınların olmasından, rayonda məçidlərin sayından, bağlanan 

məçidlərin hansı  məqsədlərlə istifadə olunmasından , şüra dövründə yeni 

tikilmiş məçidlər haqda olmasından ibarət olaraq cavabların müfəssəl şəkildə 

“Allahsız” jurnalına və ya “Mərkəzi Allahsızlar”  Şurasına göndərilməsi 

təklif olunmuşdur.

41 


Bölgələrdə və mərkəzdə dinə qarşı təbliğat-təşviqat işlərinin yekunlarına 

aid jurnalda yazılan məlumatlarda isə  vəziyət  əldə olunmuş “nailiyyətlər” 

baxımından müsbət sayılmırdı. Məsələn; Lənkaran, Astara , Masallı, Gəncə 

,Quba, Göyçay, Səlyan Naxçıvan, Ordubad ,Sabirabad Zaqatalada kimi 

bölgələrdən gələn məlumatlar “Rayon xəbərləri” başlığı altında nəşr 

olunurdu. Bu yazılarda bölgələrdə “Allahsızlar  İttifaqı”nın yalnız adının 

olduğu, bu təşkilatın mətbu orqanı olan “Allahsız” jurnalının kifayət qədər 

muxbirlərin hazırlanmamasını və din əleyhinə mübarizə işlərinə lazimi fikir 

verilmədiyini yalnız bayram vaxtlarında təbliğat aparıldığı qeyd 

olunmuşdur.

42 


 Taleh HACIYEV 

348 


Azərbaycanda din əleyhinə aparılan işlərdə hazırıqlı ateist kadrların zəif 

olduğunu nəzərə alaraq, rəhbərlik MAİ-ın Mərkəzi Şurası 1931-1932 ci ildə 

radio “Allahsızlar darülfün”unu təşkil etməyi qərara almışdır. Darülfünunda 

900 nəfəri türk olmaqla 1200 nəfərin təhsil alacağı nəzərdə tutulurdu. MAİ-

nın Mərkəzi  şurasının darülfünuna yazılmaq üçün dairələrdən aldığı 

anketlərin sayında Azərbaycanda buna lazımınca fikir verilmədiyi 

görünürdü.

43 


Bolşeviklər “Molla Nəsrəddin” jurnalının  əvəzinə, MAİ-ın mətbuat 

orqanı olan “Allahsız” jurnalını nəşr etməklə, məişətdən dinin tamamilə yox 

edilməsinə nail olacaqlarını düşünürdülər. Kəmiyyət baxımında jurnalın 

əməkdaşlarının sayının artmasına baxmayaraq, kefiyyətcə jurnal geniş xalq 

arasında özünü tanıtdıra bilmirdi. Bunun isbatı olaraq, 1932-ci ilin avqust 

ayında “Allahsız” jurnalının 8-ci sayında dərc olunmuş “Yeni qalibiyyət 

uğrunda” məqaləsi hələ bu vaxta qədər bir dəfə  də olsun oxucular 

konfransının çağırılmadığını, kənd təsərrufatı, əsasəndə pambıq rayonları ilə 

lazımi qədər sıx, və canlı əlaqələrin bağlamadığını qeyd etmişdir.

44 


Bütün cəhdlər boşa çıxdığından 1935- ci ildə özünə rəğbət qazanmayan 

“Allahsız” jurnalı  ləğv edilərək eyni adda qəzet kimi 5000 tirajla çıxmağa 

başlasada böyük narazılıq nəticəsində çapı dayandırıldı.

45 


 Nəticə etibarilə bolşeviklərin bu cəmiyyəti yaradaraq onun fəaliyyətinə 

böyük ümidlər bəsləyərək tam tərsi ilə qarşılaşdığını qeyd etmək olar. Belə 

ki, yuxarda qeyd eytdiyimiz məlumatlarda da özlərinin etiraf etdikləri kimi, 

bu tədbirlər təsadüfü xarakter daşıyaraq öz nəticəsini vermirdi. Bu baxımdan 

“Allahsız”lar cəmiyyəti din əleyhinə mübarizə  işlərində özünü 

doğrultmamış, özü- özünü ləğv etmişdir. Eyni zamanda bu cəmiyyətin 

fəaliyyəti ikinci dünya müharibəsi zamanı bolşeviklərin xeyrinə ola 

bilməzdi. Müharibə illərində dinə olan təzyiq bir az zəifləsə də, sonrakı illər 

üçün bunu söyləmək çətindir. Belə ki, ilkin dövrlər bolşeviklər hakimiyyəti 

sağlamlaşdırandan sonra dinə qarşı inzibati zoraki təzyiq tətbiq etsələr də, 

müharibədən sonrakı illərdə  də “kommunizmə doğru sıçrayış” etməyə 

hazırlaşan partiya və hökümət başçılarının səyi nəticəsində dinə qarşı 

inzibati-zoraki təzyiq yenidən canlanmışdır.

46

 



 

 

 



“Allahsızlar İttifaqı”nın Azərbaycandakı fəaliyyəti 

349 


 

İSTİFADƏ OLUNMUŞ ƏDƏBİYYAT 

 

1. Vəkilov Mehdixan. Azərbaycanda mədəni inqilab 1920-1940. Bakı. 



2005. s.87. 

2. Nuruzadə  Şəhla. XX əsrin 20-30 cu illərində Azərbaycanda 

etnokonfessional şərait və onun xüsusiyyətləri. Dissertasiya. Bakı. 2007. s.29 

3. M.Səttarov. Sosializim quruculuğu dövründə Azərbaycan xalqında 

ateizm dünyagörüşünün formalaşması. Bakı. 1964. s.162. 

4. “Mübariz Allahsızlar  İttifaq”nın rayon və  şəhər sovetləri haqqında 

əsasnaməsi.1938. Bakı. Azərnəşr. s.1-13.  

5.  Джейхун  Хаджибейли.  Антиисламистская  пропаганда  и  ее 

методы в Азербайджане. Мюнхен.1959 s.54. 

6. Azərbaycan tarixi.3-cü hissə, Bakı,1973.s.454. 

7.  İşçi Allahsızlar dərnəyi üçün dərs kitabı.(1-hissə). Bakı. Azərnəşr. 

1929. s.4 

8. Ceyhun Hacıbəyli.eyni əsər.s.55. 

9. Bennigson-Quelquejay.Stepde Ezan sesleri. İstanbul 1981 .Çev. 

Nezih.Uzel.s.180-181. 

10. Göyüşov Altay. Azərbaycan Dövlət siyasi partiyalar və ictimai 

hərəkatlar arxivi. ARDSPİHA.f.1.siy.77.iş.36.v.32.  

11. Mustafa Quliyev. Mədəni inqilab və islam.Bakı.Azərnəşr.1928.s.47-

50. 

12. Bəxtiyar Nəcəfov. Deportasiya.3-cü cild.Bakı 2006.Çaşoğlu.s.293. 



13. Dubinski İ.Şura Azərbaycanında 10 ildə dinlə mübarizə. //İnqilab və 

Mədəniyyət.1930 №4.s48-50. 

14. “Allahsız” jurnalı 1932-ci il №4 s.1-2. 

15. Ceyhun Hacıbəyli. Eyni əsər.58. 

16. Bəxtiyar Nəcəfov.Azərbaycan Dövlət siyasi partiyalar və ictimai 

hərəkatlar arxivi. ARDSPİHA.f.1.siy.74.iş.817. 

17. M.Səttarov.eyni əsər.s.164. 

18. Göyüşov Altay. ARDSPİHA.f.1.siy.74.iş368.v.292 

 ARDSPİHA. .f.1. siy.77 iş,1049,v.69 

19. Bəxtiyar Nəcəfov.eyni əsər.s.294. 

Göyüşov Altay. ARDSPİHA.f.1.siy.235.iş.1120.v.5 


 Taleh HACIYEV 

350 


20. Azərbaycan tarixi.3-cü hissə s.455. 

21. Ceyhun Hacıbəyli. Eyni əsər.s.53. 

22. Din və Proletariyat.Bakı.Azərnəşr.1928.s.3-5. 

23.  İşçi Allahsızlar dərnəyi üçün dərs kitabı. (1-hissə). Bakı. Azərnəşr. 

1929. s.4-6 

24. Mustafa Quliyev.“Mədəni inqilab və islam”.Bakı.Azərnəşr.1928,  

Vəli.Xuluflu. “Panislamizm ,imperializim və ruhaniyyət”, Bakı. 

Azərnəşr. 1929  

T.Hüseynov. “Orucluğun əmələ gəlməsi”, Bakı.Azərnəşr.1930.  

M.S.Ordubadi.“Qurban kəsmək haqqında”, Bakı.Azərnəşr.1930.  

Vəli Xuluflu“Məhərrəmlik münasibətilə” Bakı.Azərnəşr 1932. 

Vəli Xuluflu “Din və Qadın”Bakı Azərnəşr.1930. 

25. Dubinski İ.Şura Azərbaycanında 10 ildə dinlə mübarizə.// İnqilab və 

Mədəniyyət.1930 N;4.s.50. 

26. Ceyhun Hacıbəyli. Eyni əsər.s.61. 

27. M.Səttarov.eyni əsər.s.151-152. 

28. Molla Nəsrəddin Bakı . Elm, 1988, c.1, s.3-15. 

29. Molla Nəsrəddin jurnalı. 1906,28 aprel №4, s.2-3 

30. Vəkilov Mehdixan.eyni əsər.s.88 

31. Molla Nəsrəddin Bakı. “Çinar-çap”nəşriyyatı. 2005 c.3, s.6. 

32. Çadranın götürülməsi, Din əleyhinə mübarizə və başqa işlər 

sahəsində A.K.(b) P-nın yaxın vəzifələri. Bakı. 1929. s. 11-13. 

33. Dubinski İ. Din ilə mübarizə cəbhəsində. İnqilab və mədəniyyət 

jurnalı, 1930 №1 s.31-32. 

34.“Allahsız”jurnalı.1932 yanvar №1 

35. Molla Nəsrəddin jurnalı.1931 avqust №1 s.3-10. 

36. Molla Nəsrəddin jurnalı. 1931 avqust №1 s.5, 9,16,  

“Allahsız” jurnalı.1932 yanvar.№1,s. №2.s.15 №6-7, s.8. №9-13.s.6  

37. “Allahsız” (Molla Nəsrəddin) jurnalı.1931 Noyabr- Dekabr.№4-

5.s.11,20,  

 “Allahsız” jurnalı.1932 yanvar.№1 s.5.N2 s.14.N5,s.6  

38.


 

“Allahsız” jurnalı 1932 №1-6.s.4 №6-7.s.2  

39.

 

“Allahsız” jurnalı 1932№1-6 s.5,№4,s4,5, 



40.

 

“Allahsız” jurnalı 1932 №1-6 S.12  



41.

 

“Allahsız” (Molla Nəsrəddin) jurnalı.№4-5s.7.  



“Allahsızlar İttifaqı”nın Azərbaycandakı fəaliyyəti 

351 


“Allahsız” jurnalı 1932 №6-7s.1 

42.


 

“Allahsız” jurnalı 1932№2-7 S.18.№3-8,S.26. 

43. “Allahsız” jurnalı 1932№2-7.S.15. 

44. “Allahsız” jurnalı 1932№8-12.s.1 

45. Göyüşov Altay. ARDSPİHA.f.1.siy74.iş430 .v25. 

46. Abdulla Əhədov.Azərbaycanda din və dini təsisatlar.Bakı.1991.s.6. 

 


 Taleh HACIYEV 

352 


 

 

 

РЕЗЮМЕ 

 

Гаджиев Т.Е. 

 

В  данной  статье  автор  описывает  периоды  борьбы  большевиков  в 



составе  «Объединения  безбожников»  в  Азербайджане.  Образование 

этого общества в Азербайджане сыграло немалую роль против религии 

и  традиции  народа.  Несмотря  на  большие  усилия,  это  общество  не 

смогла  с  корней  очистить  религиозные  убеждения  и  традиции  в 

Азербайджане. 

 

 



 

RESUME 

 

Hajiyev T.E. 

 

In the given article the author describes the periods of the Bolsheviks’ 



struggle in the part of “The Society of Atheists” in Azerbaijan. The 

formation of this society in Azerbaijan played some role against the religion 

and the traditions of the nation. 

In spite of great attempts this society couldn’t basically clean the 

religions in Azerbaijan. 

 


Modernleşme sürecinde maslahat tartışmaları bakımından makasıd konusu 

353 


 

 

MODERNLEŞME SÜRECİNDE MASLAHAT TARTIŞMALARI 



BAKIMINDAN MAKASID KONUSU 

 

Dr. Samirə HƏSƏNOVA 

 

 

1. Giriş 



Sözlükte “bir şeyi hedeflemek, ona yönelmek” anlamındaki kasd 

kökünden türeyen ve “niyet, amaç, hedef, gerekçe” gibi manalarda 

kullanılan maksıd kelimesinin çoğulu olan makâsıd İslami literatürde şeriat 

kelimesiyle birlikte kullanılarak “dinin gayeleri” veya “Şari’nin hükümleri 

koyarken hedeflediği gayeler” anlamına gelmektedir. 

İslam hukukçuları müstakil olarak ele almadan önce kullara yönelik 

emirlerin gaî ciheti bazı kelam problemleriyle karma biçimde ele 

alındığından ibâdetler ve hukuk alanındaki dini bildirimlerin amaçları 

konusunda farklı  eğilimler ortaya çıkmıştır. Allah’ın kulları için iyi olanı 

yapmak ve faydalı olanı emretmek zorunluluğunun bulunup bulunmadığı ve 

dini sorumluluk bağlamında insan fiillerinin iyilik ve kötülüğünün akılla 

bilinip bilinmeyeceği meselesinde ortaya çıkan eğilimiler makâsıd 

düşüncesinin temelinde yer alan talil konusuyla ilgili görüşler için de 

yönlendirici bir etkiye sahip olmuştur. Mutezileyle Maturîdî ve Eş’âriyye’ye 

mensup  İslam alimleri arasında görüş farklılıkları ve tartışmaların temelde 

hükümlerin amaçlarını ortaya çıkarmaya yarayan talil işleminin başka bir 

ifadeyle, fıkıh usulünde ahkamın talil edileceği ilkesi İslam hukukçularınca 

kabul görmüş ve talil yöntemi ortaya çıkan yeni fıkhî meselelerin 

çözümünde uygulanagelmiştir.

1

 



İslam hukukçuları tarafından vurgulanmaya başlanan bu tabir, hem 

naslarda açıkça belirtilmiş hem de ictihad yoluyla ulaşılmış dini-hukuki 

düzenlemelerde dikkate alınan bir unsuru ifade etmeye başlamıştır. Fıkıh 

usulü eserlerinde makâsıdu’ş-şâri, makâsıdu’ş-şerîa, makâsıdu’ş-şer’iyye, 

makâsıdu’t-teşri gibi çeşitli şekillerde ifade edilen bu terimin esasını kulların 

                                                 

1

 Boynukalın, “Makâsıdü’ş-Şerîa”, DİA, XXVII/423 



 Dr. Samirə HƏSƏNOVA 

354 


faydası, onlardan meşakkati gidermek oluşturmaktadır. Böylece maslahat 

düşüncesinin de çerçevesi belirlenmiş olmaktadır. Başka bir anlatımla, 

bugün ictihad tartışmalarının esasını teşkil eden maslahat düşüncesinin 

Şari’nin veya Şeriatın maksatları çerçevesinde değerlendirilmesi 

öngörülmüştür. Bu açıdan makâsıd ile mesalih arasıdan doğrudan bir ilişki 

bulunmaktadır. Hatta makâsıd mesalihi kuşattığı için her iki kavram 

birbirinin yerine kullanılmıştır.  İslam alimlerince zikredilen diğer genel 

hukukî gayeler ise maslahat kavramı kapsamında sayılmakta ve onun 

gerçekleşmesine vasıta olarak görülmektedir.

2

 



 

1.1. İslam hukuk literatüründe makâsıd 

Makâsıd konusunu ilk dile getiren İmamu’l-Harameyn olarak bilinen 

Cüveyni (ö. 478/1085)’dir. Makâsıdın terimleşme sürecini başlatan Cüveyni

konunun önemini vurgulayarak hükümlerin belirli amaçlar için konulmuş 

olduğunu anlayamayanları basiretsiz olmakla suçlamıştır.

3

 Cüveyni nas veya 



icma bulunmayan bir olayın dini hükmünün tespitinde mensup olduğu 

mezhebin temel görüşünü verdikten sonra nassı  kıyas yoluyla yeni 

hükümlere uygulamak isteyen müctehidin önce o nassın hükmüne münasip 

bir vasfı (illeti) araştırması gerektiğini ileri sürmekte ve illeti maksada 

yönelik olarak işlemektedir. Cüveyni’ye göre maslahat incelemeye tabi 

tutulmadan esas olarak kabul edilemez. İmam Malik dahil, hiçbir İslam 

aliminin bunun aksi şekilde bir görüşü yoktur.

4

 Dolayısıyla, Cüveyni, 



maslahatın her zaman şeriatın maksatları bağlamında ele alınarak 

incelenmesi ve gayelerle ilişkisi olduğu takdirde asıl olarak kabul edilmesi 

gerektiğini ileri sürmektedir.  

Bu konuyu Cüveyni’den sonra daha düzenli bir şekilde ele alan öğrencisi 

Gazzâlî, maslahatı insanların dünya ve âhiret için menfaatlerine olacak 

şeyleri temin etmek ve zararlarına olacakları önlemek şeklinde tanımlamakta 

ve  şöyle açıklamaktadır: Yararı sağlama ve zararı giderme insanların 

amaçlarıdır.  İnsanların yararı ise, amaçlarının gerçekleştirilmesidir. 

                                                 

2

 Boynukalın, “Makâsıdü’ş-Şerîa”, DİA, XXVII/424 



3

 Cüveyni, el-Burhan, II/961 

4

 Cüveyni, el-Burhan, II/1204 



Modernleşme sürecinde maslahat tartışmaları bakımından makasıd konusu 

355 


Maslahattan kastımız,  Şeriatın amacının korunmasıdır”

5

 Gazzâlî, 



Cüveyni’nin beşli maslahat taksimini zarûriyât, hâciyât ve tahsiniyât 

şeklinde üç kısımda toplamıştır: 



a.

 

Zarûriyyât:  Şerîatın insanlara ilişkin amacı din, can, akıl, nesil ve 

malın korunması bu kısımda yer alır. Bu beş temelin korunmasını içeren her 

şey maslahat; bu beş temeli ortadan kaldıran her şey mefsedet olup, bu 

mefsedetin giderilmesi maslahattır.

6

  Şeriatin, faaliyetleri halkın dinini 



ortadan kaldırılmaya sebebiyet verenlerin cezalandırılmasına hükmetmesi 

böyledir. Kısasın vacip kılınması, canı koruma amacına;  şarap içme cezası 

teklifin medarı olan aklın korunmasına; zina haddinin vacip kılınması neslin 

korunmasına; gasbedicilerin ve hırsızların cezalandırılması insanların yaşam 

dayanağı olan mallarının korunmasına matuftur.

7

 



b.

 

Hâciyyât: Bu kısımdaki maslahatlara küçük kız ve erkek 

çocuklarının evlendirme yetkisinin velîye bırakılması böyledir. Bunda her 

hangi bir zaruret yoktur, fakat maslahatların sağlanmasına ihtiyaç var. Yine 

maslahatın kaçırılması endişesiyle ve gelecekte olması beklenen uygun 

geçimin sağlanabilmesi düşüncesiyle evlilikte denklik şartının koşulması da 

böyledir.

8

  Şâtıbî, bu tür yararların sağlanmasına rahatlık ve güçlüğün 



kaldırılması açısından ihtiyaç duyulduğunu ve dikkate alınmadığı zaman 

insanların güçlük ve meşakkate düşeceklerini ifade etmektedir.

9

  Kısacası, 



hâciyyat, zarûriyyât düzeyinde olmamakla beraber insanların hayatlarını 

sıkıntıya düşmeden ve kolaylık içinde sürdürebilmeleri için muhtaç oldukları 

düzenlemeler ve bunların sağladığı yararlar demektir.

10

 Şâtıbî, ibâdetler için 



ruhsatları örnek verirken, muamelatta mudârebe, müsâkat ve selem gibi 

akitler örnek göstermektedir.

11

  

c.



 

Tahsiniyyât: Zarûriyyât ve hâciyyât düzeyine çıkmamış 

düzenlemeleri ve yararları ifade eder. Gazzali, tahsîniyyâtı ibadetlerin ve 

muamelelerin güzelleştirilmesi, süslenmesi ve kolaylaştırılması; âdetlerde ve 

                                                 

5

 Gazzâlî, el-Mustasfâ, I/286 



6

 Gazzâlî, el-Mustasfâ, I/286-287 

7

 Gazzâlî, el-Mustasfâ, I/287-288 



8

 Gazzâlî, el-Mustasfâ, I/289 

9

 Şâtıbî, el-Muvâfakât, II/10; İbn Âşûr, Makâsıd, s. 82 



10

 Dönmez, “Maslahat”, DİA, XXIX/82 

11

 Şâtıbî, el-Muvâfakât, II/11 



 Dr. Samirə HƏSƏNOVA 

356 


muamelelerde en güzel yöntemlere riayet edilmesini içerdiği şeklinde ifade 

etmektedir.

12

 İbadetlerde temizlik hükümleri, israftan kaçınma gereği, yeme 



içme adâbıyla ilgili hükümler, henüz sonuçlanmamış akid görüşmesine 

katılmanın tasvip edilmemesi, savaşta kadın, çocuk ve din adamlarının 

öldürülmesinin yasaklanması tahsîniyyâtın örneklerindendir.

13

 



Hocası Cüveyni’nin beşli taksimini üçe indirmesi ve korunması gereken 

beş maslahatı ortaya koyarak, şeriatın maksatlarının bu beş zaruri esası 

korumak olduğunu açıklaması günümüze kadar yapılan tüm makâsıdu’ş-

şeria çalışmalarının temelini teşkil etmiştir.

14

 Karâfî, isimlerini 



zikretmemekle birlikte, bazı  İslam hukukçularının bu esaslara ırzın 

korunmasını da eklediğini ve kendisinin onlara katıldığını söylemektedir.

15

 

Daha sonra maslahatın nassa tercih edilmesi konusundaki iddiasıyla 



maslahat tartışmalarının başını çeken Tûfî’ye göre, nas, icma ve maslahat 

müstakil birer delildirler ve maslahat içlerinde en kuvvetli olanıdır. 

Dolayısıyla, maslahatla nas ve icma çatıştığı takdirde, “zarar vermek ve 

zararla mukabele etmek yoktur” hadisine binaen maslahata riayet tercih 

edilir.

16

 Böylece, Tûfî’nin, gündelik hayata ilişkin davranışlarda ve 



muamelatta maslahatın nass ve icmayla çatıştığı takdirde bile ona riayet 

etme gereğinden söz etmesi, modernleşme sürecinin talep ettiği değişim 

sürecinde maslahatın 

İslam hukukçularınca bağımsız olarak 

başvurulabilecek bir kaynak olarak düşünülmesine zemin hazırladığı 

söylenebilir. 

 Fakat belirtmek gerekir ki, Tûfî, makâsıd-maslahat konusundaki radikal 

görüşünün yanı  sıra, usulcülerin bu üçlü taksimine katılmakta, tahsînî ve 

haci seviyesindeki maslahatlara mantıki açıklık getirmekte, haci ve tahsînî 

kısımdaki maslahatlarla amel edilebilmesi için şer’i bir dayanakla 

desteklenmesi gerektiğini söylemekte ve dayanaktan yoksun maslahatlarla 

hüküm verildiği takdirde sakıncalı durumların ortaya çıkabileceğini 

                                                 

12

 Gazzâlî, el-Mustasfâ, I/290 



13

 Dönmez, “Maslahat”, DİA, XXIX/882 

14

 Râzî, el-Mahsul, II/219; Amidi, el-İhkam, II/240; Karâfî, Tenkih, s. 391; İbn Âşûr, 



Makâsıd, s. 78-79; Şâtıbî, el-Muvâfakât, II/8-12; Şelebi, Usul, s. 286-287; Hassan, 

Nazariyyetu’l-Maslaha, s. 24, Zeydan, el-Veciz, s. 236; Buti, Davabıt, s. 110 

15

 Karâfî, Tenkih, s. 391 



16

 Tûfî, Risale, s. 23-24 



Modernleşme sürecinde maslahat tartışmaları bakımından makasıd konusu 

357 


belirtmektedir. Ona göre, nas, icma ve ma’kulu’n-nas’tan yoksun bir 

maslahat mücerred re’yle hüküm koymaktır ki bu caiz değildir. Çünkü caiz 

olursa, her bir ferd kendisi için ortaya çıkan maslahatı haci ve tahsînî 

maslahat yerine koymaya kalkışır ve Peygamber göndermenin anlamı 

kalmaz.

17

 



İslam hukuk literatüründe makâsıd teorisini sistemli ve geniş bir üslupla 

ele alan İslam hukukçusu Şâtıbî diğer usulcülerden farklı olarak bu teoriye 

ayrıca bir bölüm ayırmış ve müstakil olarak incelemiştir. Cüveyni’den 

itibaren  İslam hukukçuları tarafından ele alınan ve ortaya çıkan fıkhi 

meselelerinin çözümünde kullanılan talil yönteminden dolayı zikredilegelen 

makâsıd konusu Şâtıbî’ye kadar fıkıh usulü içinde ayrıca bir bölüm olarak 

işlenmemiştir. Nitekim, Şâtıbî de fıkıh usulüne getirdiği bu yeniliğin bid’at 

olarak görülmesinden endişe duyarak, izlemiş olduğu yöntemin Kur’an ve 

Sünnete, selefe ve daha sonraki alimlerin görüşlerine uygun olduğunu ifade 

etmiştir.

18

  el-Muvâfakât  isimli kitabının ikinci cildini makâsıd konusuna 



ayırmış olan Şâtıbî,  Şeriatın kulların maslahatı için konulmuş olduğu 

sonucuna tümevarım (istikra) metoduyla varmış olduğunu belirtmektedir. 

Ona göre, istikra delili ile varmış olduğu bu sonuç kesin delildir. 

Dolayısıyla, hükümlerin talili şeriatın bütün tafsilî hükümleri için de 

geçerlidir. Kıyas ve ictihadın  şer’i bir delil olarak sübut ve kabulü işte bu 

noktadan hareketle olmaktadır.

19

 

Şâtıbî de, Gazzâlî’nin zaruriyat, haciyat ve tahsiniyat taksimini 



kendinden önceki İslam hukukçuları gibi kabul etmiş ve zaruriyat’ın 

tamamının beş temel üzerine kurulduğunu belirtmiştir. Fakat Şâtıbî, hâcî ve 

tahsînî maslahatları da zarûriyyata bağlı olarak değerlendirmektedir. Ona 

göre, haciyyat, makâsıdın sınırlarını genişletmek, zaruri maslahatın 

gerçekleşmesini kolaylaştırmak üzere teşri kılınmıştır.

20

 Tahsiniyâtı ise, 



üstün ahlak anlayışına uygun olarak davranış göstermeyi, sağduyu 

sahiplerinin hoş karşılamadığı olumsuz hallerden uzaklaşmayı temine 

yönelik  şeylerden olarak niteleyen

21

  Şatıbî’ye göre, haci veya tahsînî 



                                                 

17

 Tûfî, Şerhu Muhtasaru’r-Ravda, III/206 



18

 Şâtıbî, el-Muvâfakât, I/22-26, 59 

19

 Şâtıbî, el-Muvâfakât, II/7 



20

 Şâtıbî, el-Muvâfakât, II/9,23 

21

 Şâtıbî, el-Muvâfakât, II/11 



 Dr. Samirə HƏSƏNOVA 

358 


unsurlar ihlal edildiği takdirde, zaruriyyat sıkıntı ve meşakkat içerecek ve 

sağduyu sahiplerinin güzel ve iyi buldukları vasıflardan uzak kalmış 

olacaktır. Bu durumda zaruri olan vacibin işlenmesi bir tekellüf arzedecek ve 

şeriatın konulduğu sırada gözetilen maksatlara ters düşmüş olacaktır.

22

 

Dolayısıyla,  Şâtıbî, onların ihlal edilmemesi ve korunması gerektiğini ileri 



sürmektedir. 

Gördüğümüz gibi, şeriatın maksatları konusu, İslam hukuk literatürüne 

Cüveyni’den itibaren girmiş ve şeriatın temel maksatları belirlenerek talil 

işlemi onun üzerine bina edilmiştir. Öğrencisi Gazzâlî ise onun bu 

çalışmasını geliştirerek daha geniş biçimde ele almıştır. Böylece maslahat 

veya hikmetle talil işleminin sübjektiflik içerebileceği tartışmalarına bir 

bakıma çözüm getirilmiş ve çerçeve çizilerek beş zaruri temele dayandığı 

sürece yapılabileceği savunulmuştur.

 23

 

İslam hukukçuları tarafından  İnsanlığın iyilik ve refahının korunması 



olarak açıklanan makâsıd konusu maslahat tartışmalarında gündeme 

getirilerek söz konusu tartışmalarda önemli yer tutmaktadır. Bu konu 

Şâtıbî’den sonra Tahir b. Âşûr’a kadar müstakil olarak çalışılmamıştır. Fakat 

Abduh ve Reşit Rıza gibi ictihad ve yenilik yanlısı alimlerin konuya dikkat 

çekmesiyle ictihad fikrinin canlanmasıyla birlikte yeniden gündeme gelmiş 

ve İslam aydınlarının yenilik tartışmalarının eksenini oluşturmuştur. 

 



Yüklə 3,55 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   25   26   27   28   29   30   31   32   ...   37




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə