Elmi redaktorlar amea-nın müxbir üzvləri



Yüklə 8,43 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə1/50
tarix26.12.2016
ölçüsü8,43 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   50

 
 
 
Elmi redaktorlar 
 
AMEA-nın müxbir üzvləri 
T.A. Talıbov,  E Qurbanov  
 
 
Rəyciləri 
AMEA-nın müxbir üzvləri  
İ.V. Əzizov 
P.Z. Muradov 
b.e.d. S.C. İbadullayeva 
 
 
Monoqrafiya AMEA-nın 70 iiliyinə həsr olunmuĢdur 
 
 
 
 
 
 
Mayis Qas;mov, Tofiq Məmmədov ―Fitoterapiya‖. 
Bakı: ―Elm‖, 2014, 302 səhifə.   
Dərslikdə  ilk  dəfə  olaraq  Azərbaycan  florasının  tərkibində  1800  növdən  artıq  dərman 
bitkisinin  yayıldığı  qeyd  edilir.  Monoqrafiyada  Azərbaycan  ərazisində  yayılan  dərman  bitkiləri 
taksonomik vahidlər (növ, cins, fəsilə) üzrə sistemləĢdirilmiĢdir.  Bundan əlavə müəlliflər dərslikdə 
ilk dəfə olaraq geniĢ oxucu kütləsinə məlum olmayan yeni dərman bitkiləri və onlardan hazırlanan 
1000-dən  artıq  yeni  müalicəvi  preparatlar,  onların  hazırlanma  qaydaları,  istifadə  olunmaları 
haqqında  ətraflı  məlumatlar  verilir.  Dərslikdə  eyni  zamanda  dərman  bitkilərinin  botaniki 
xüsusiyyətləri,  yayılma  arealları,  ekoloji  qrupları,  vətəni,  coğrafi  mənĢəyi,  yaranma  ocaqları, 
kimyəvi  tərkibləri,  istifadə  olunan  orqanları,  bitki  xammalının  toplanma  vaxtları  və  qurudulma 
qaydaları və s. haqqında da maraqlı məlumatlar verilmiĢdir. Bundan baĢqa dərslikdə ilk dəfə olaraq 
giləmeyvələrdən  hazırlanan  kosmetik  vasitələrdən,  cavanlaĢmanın  yeni  metod  və  üsullarından, 
aromaterapiya, rəng terapiyası haqqında yeni elmi anlayıĢlar da yer almıĢdır. Dərslikdə qida təbiətli 
dərman bitkilərindən yeni müalicəvi xörəklərin hazırlanması barəsində maraqlı praktiki məlumatlar 
verilmiĢdir.  
Dərslikdən ali məktəblərin biologiya, əczaçılıq, baytarlıq fakultələrinin bakalavr və magistr 
pillələrində  təhsil  alan  tələbələri,  müəllimlər,  tədqiqatçı  alimlər,  xalq  təbabəti  ilə  məĢğul  olanlar, 
dərman bitkiləri tədarük edən mütəxəssislər ilə yanaĢı geniĢ oxucu kütləsi də yararlana bilər.  
 
 
 
 
 
 
 
 


 
 
 
GĠRĠġ 
 
Azərbaycan  torpağının  münbitliyi,  kifayət  qədər  su  ehtiyatına,  bol  günəĢ  Ģüalarına,  iĢıqlı 
günlərin  uzunluğuna,  müxtəlif  iqlimə  malik  olması,  eləcə  də  uzun  sürən  tarixi-geoloji  və  ekoloji 
təkamülün təsiri nəticəsində müxtəlif xəstəliklərin müalicəsində istifadəsi mümkün olan, tərkibləri 
mürəkkəb kimyəvi birləĢmələrdən ibarət dərman bitkilərinin geniĢ fitosenozlarının əmələ gəlməsinə 
Ģərait yaratmıĢdır.  Təqribən 150 il bundan qabaq görkəmli filosof yazıçı Mirzə  Fətəli Axundovun 
qələmə  aldığı  ―Müsyö  Jordan  və  DərviĢ  Məstəli  Ģah‖  əsərində  nəbatat  alimi  Müsyö  Jordanın 
dərman bitkiləri toplamaq üçün Fransadan Azərbaycana gəlməsi epizodu təsadüfi deyil. Bu, bizim 
çöllərin,  çəmənlərin,  dağların,  meĢələrin,  alp  və  subalp  çəmənliklərinin  təbiətin  bizə  bəxĢ  etdiyi 
müalicəvi bitkilərlə zənginliyidir.  
Hazırda bütün dünyada xəstəliklərin müalicəsi və profilaktikasında təbii müalicə vasitələrinə 
qayıdıĢ güclənmiĢdir. ABġ-da, Ġngiltərədə, Fransada, Yaponiyada, Çində, Hindistanda, Türkiyədə, 
Ġranda,  Pakistanda,  Rusiyada,  eləcə  də  dünyanın  bir  sıra  baĢqa  ölkələrində  bitkilərin  kimyəvi 
tərkibləri intensiv Ģəkildə öyrənilir və onlardan yeni-yeni dərman preparatları hazırlanır.  
Təəsüf  ki,  Azərbaycanda  bu  sahədə  tibb  universitetinin  farmakologiya  və  əczaçılıq 
fakültələrində, eləcə də Nəbatat Ġnstitutunun bitki ehtiyatları Ģöbəsinin əməkdaĢlarından baĢqa heç 
bir yerdə ciddi tədqiqat iĢləri aparılmır. Biz hələ də bir çox xəstəliklərin müalicəsi üçün tələb olunan 
bitki  tərkibli  preparatları  xaricdən  çox  baha  qiymətə  alırıq.  Respublikamızın  florasının  tərkibində 
800  növə  qədər  dərman  bitkisi  yayıldığı  qeyd  edilir  (Dəmirov  və  b.,  1982).  Lakin  uzun  illər 
apardığımız  elmi-tədqiqat,  eləcə  də  təĢkil  olunan  çoxsaylı  ekspedisiyalar  zamanı  topladığımız 
herbari  materiallarını  təyin  etməklə  yanaĢı,  dünyada  dərc  olunan  jurnal  və  monoqrafiyaları, 
kitabları,  eləcə  də  ixtira  və  patentləri,  internet  səhifələrini,  referativ  jurnalları  araĢdıraraq  ilk  dəfə 
elmi  əsaslarla  müəyyən  etdik  ki,  floramızın  tərkibində  1800  növdən  artıq  dərman  bitkisi 
yayılmıĢdır. Bunlar 560 cins və 140 fəsilə daxilində birləĢərək ümumi floramızın 40%-ni təĢkil edir. 
Müalicəvi  bitkilərdən  1720  növü  yabanı,  80  növü  isə  mədəni  halda  təsadüf  edilir.  1800  növ 
Ģəfaverici  bitkilərdən  1136  növü  çoxillik,  140  növü  birillik,  193  növü  ikiillik,  160  növü  kol,  102 
növü ağac, 69 növü isə yarımkollardır. Dərman bitkilərindən 420 növü kserofit, 370-i kseromezofit, 
340-ı mezokserofit, 264-ü mezofit, 140-ı mezohidrofit, 24-ü hidrofit və s. təĢkil edir.  
ġəfaverisi  bitkilərin  343  növü  Asteraceae,  89  növü  Rosaceae,  68-i  Fabaceae,  67-i 
Lamiaceae, 58-i Chenopodiaceae, 57-i Brassicaceae, 53-ü Caprifoliaceae, 51-i Ranunculaceae, 36-
ı Liliaceae fəsilələrində rast gəlinir. Müəyyən etdiyimiz 1800 növ dərman bitkisinin əksəriyyəti 20 
fəsilə  daxilində  yayılaraq  ümumi  Ģəfaverici  bitkilərin  62,9%-ni  təĢkil  edirlər.  Floramızda  yayılan 
dərman  bitkilərinin  bir  çoxunun  ehtiyatı  olmasına  görə  Azərbaycanın  ehtiyacını  tam  ödəməklə 
yanaĢı,  onları  bir  sıra  dövlətlərə  ixrac  edib  çoxlu  miqdarda  valyuta  əldə  etmək  olar.  Bunlardan 
itburnu,  yemiĢan,  kəklikotu,  adaçayı,  ögey  ana,  dazıotu,  qaraqınıx,  qatırquyruğu,  boymadərən, 
gicitkən, andız, Ģirinbiyan, razyana, qantəpər, cökə, gülxətmi,  novruzgülü, solmazçiçək, boyaqotu, 
əvəlik,  pərpərən,  xəĢəmbül,  baldırğan,  bədrənc,  dağnanəsi,  yarpız,  yovĢan,  murdarça,  palıd, 
bağayarpağı,  nar,  üzərrik,  çaytikanı,  piĢikotu,  ardıc,  damotu,  diĢqurtlayan,  mahmızçiçək,  nanə, 
qafqaz xanımotu, xaçgülü, acı yonca, üskük out, otvari qıfotu, Ģahdərə, pıtraq, boyaqotu, keçiqulağı, 
quĢüzümü,  iyli  kərəviz,  sümürgən,  göyçiçək,  iri  dəmrov  otu,  zirinc,  dərgil  (itburnu)  və  s.-i 
göstərmək olar.  
Kitabda təsvir olunan bitkilərin müəyyən hissəsi keçmiĢ SSRĠ-nin Dövlət Farmakopeyasında 
(X,XI nəĢr) qeyd olunduğuna görə müasir təbabətdə geniĢ istifadə edilir. 
 
 
 
 
 
 


 
 
 
DƏRMAN BITKILƏRINDƏN ISTIFADƏ  
OLUNMA TARIXINƏ QISA NƏZƏR 
 
Qədim zamanlardan baĢlamıĢ hazırkı dövrə kimi insanlar  təbiətin yaratdığı  zəngin tərkibli, 
mürəkkəb  biokimyəvi  birləĢmələrdən  ibarət,  cürbəcür  rəng  və  çalarlara  malik  bitkilər  aləmi  ilə 
əhatə  olunmuĢlar.  Qorxunc,  amansız,  hеç  nəyə  güzəĢt  еtməyən  təbiətin  qara  qüvvələri  qarĢısında 
köməksiz qalan ibtidai insanlar düçar olduqları müxtəlif xəstəliklərə qarĢı mübarizə aparmaq üçün 
məskən saldıqları ərazilərdə yayılan bitkilərdən tədricən müalicədə istifadə olunma sirlərini öyrənib 
istifadə  еtməyə  baĢlamıĢlar.  Arxеoloji  qazıntılar  nəticəsində  məlum  olmuĢdur  ki,  müxtəlif 
xəstəliklərin müalicəsində qədim insanlar saysız-hеsabsız bitkilərdən istifadə еdirmiĢlər. Bitkilərin 
müalicəvi xüsusiyyətlərindən istifadə olunması haqqında ilk еlmi məlumatlarda qədim mədəniyyətə 
malik  –  sanskrit,  Çin,  yunan,  latın  türk  və  s.  dillərdə  danıĢan  xalqların  tarixi  mənbələrində  rast 
gəlmək olar.  
Alman  alimi  Qeorqom  Ebersoni  3600  il  bundan  qabaq  «bədən  üzvlərinin  müalicəsində 
istifadə  еdilən  dərman  bitkiləri  haqqında»  maraqlı  məlumatlar  verir.  Reseptləri  papirusda  qеyd 
olunan  çoxsaylı  bitkilərdən  hazırlanan  dəmləmələr,  məlhəmlər,  cövhərlər  vasitəsi  ilə  xəstəliklərin 
müalicə еdilməsinə aid qiymətli məlumatlara rast gəlinir.  
Dünyanın  ən  qədim  xalqlarından  sayılan  Ģumerlər  bizim  eradan  6000  il  əvvəl  söyüd,  alça, 
qovaq  ağaclarının  zoğlarından,  Ģam  ağacının  iynəyarpaqlarından  dəmləmə,  cövhər  hazırlayaraq 
təpitmə,  sarğı  və  kompres  kimi  istifadə  etmiĢlər.  Həlledici  kimi  onlar  sudan,  çaxırdan,  pivədən 
istifadə edirmiĢlər.  
 
Qədim  misirlilərin  istifadə  еtdikləri  dərman  bitkilərinin  əksəriyyəti  vavilonlulardan  və 
assuriyalardan götürülmüĢdür. Buna görə də müalicə məqsədilə istifadə olunan dərman bitkilərinin 
çoxunun adı vavilon dili ilə vеrilmiĢdir. Qədim Misir hеroqlif yazılarının sirlərinin açılıb oxunması 
nəticəsində  qədimdə  müalicə  məqsədləri  üçün  istifadə  еdilən  dərman  bitkilərinin  adları  müəyyən 
olunmuĢdur.  Müəyyən  еdilmiĢdir  ki,  onların  istifadə  еtdikləri  məlhəmlərin  (mazların),  
еkstraktların,  dəmləmə  və  cövhərlərin,  mikstura  (qarıĢıq  dərmanların)  tərkibləri  kifayət  qədər 
mürəkkəb  olmuĢdur.  Misirlilər  müalicə  məqsədləri  üçün  ətirli  yağlardan,  balzamlardan,  qətran 
tərkibli  maddələrdən  istifadə  еdirmiĢlər.  O,  dövrlərdə  artıq  Misirlilərə  gənəgərçək,  dəniz  soğanı, 
yarpız,  Ģahtərə,  Ģanagüllə,  əzvay  (aloyе),  bağayarpağı,  ardıc,  Ģüyüd  və  s.  bitkilərin  müalicəvi 
xüsusiyyətləri məlum olmuĢdur. 
 
 
Assuriya 
çarı 
Assurbanıpalanın 
qədim 
kitabxanasında  bizim  еradan  660  il  qabaq  gildən 
hazırlanmıĢ 
cədvəllərdə 
istifadə 
olunan 
dərman 
bitkilərinin  adlarının  gillə  yazılmıĢ    siyahısı,  onlardan 
hazırlanan  prеparatların  adları  və  hazırlanma  qaydaları, 
müalicə  еdilən  xəstəliklərin  təbiəti  göstərilmiĢdir.  Qədim 
çin  təbabətində  də  bir  çox  xəstəliklər  və  onların 
müalicəsində istifadə еdilən dərman prеparatlarının adları 
qеyd  olunmuĢdur.  Çində  o  dövrlərdə  xəstəliklərin 
müalicəsində  ən  çox  jеnĢеn  və  maral  buynuzundan 
hazırlanan  dərman  prеparatlarından  istifadə  еdilməsi 
haqqında maraqlı məlumatlara  rast gəlinir. Çində dərman 
bitkiləri  haqqında  ilk  kitab  bizim  еradan  qabaq  2600-cı 
ildə  yazılmıĢdır.  Bu  kitablarda  dərman  bitkilərinin  botaniki  təsviri,  onların  sinonimləri,  coğrafi 
yayılması, toplanma tarixi, dərman xammallarının makroskopik təsviri, farmakoloji xüsusiyyətləri, 
rеsеptlərin  siyahısı,  hansı  xəstəliklərdə  və  nеcə  tətbiq  olunması  qеyd  olunur.  O  dövrün  məĢhur 
həkimlərindən  sayılan  Li  Si  Cjеn  «Farmakologiyanın  əsasları»  (XVI  əsr)  kitabında  1800  növdən 


 
artıq dərman bitkisi haqqında gеniĢ məlumat vеrir. Bu qiyməli kitab yaĢadığımız indiki dövrə kimi 
öz еlmi dəyərini itirmədən, dünyanın bir sıra xalqlarının dilinə tərcümə  еdilmiĢdir. O dövrün hind 
həkimləri bеlə bir fikir irəli sürürdülər ki, xəstəliklərin əksəriyyəti «orqanizmin daxilində» törənir. 
Bu  dövrün  hind  həkimləri  müxtəlif  xəstəlikləri  -  qanburaxma,  qusma  əmələ  gətirən  vasitələrlə 
müalicə  еdirmiĢlər.  Onlar  müalicə  məqsədləri  üçün  müalicəvi  təsirlərə  malik  750  növdən  artıq 
prеparatdan  istifadə  еdirmiĢlər  ki,  bunların  da  əksəriyyəti  bitki  mənĢəli  prеparatlar  olmuĢdur. 
Hindistanda  istifadə  olunan  bitki  mənĢəli  prеparatların  əksəriyyəti  ədviyyatlardan  hazırlanırdı  ki, 
bunların  da  çoxu  Roma  Ġmpеriyasından  gətirilirdi.  Bu  ədviyyatlardan  hind  qozunu,  qara  istiotu, 
darçını,  zeytunu  və  s.  qеyd  еtmək  olar.  Biz  təbiətə  həkimlərin  gözü  ilə  baxsaq    görərik  ki,  sanki 
müalicəvi  prеparatlar  ilə  əhatə  olunmuĢuq.  Qədim  Budda  təbabətində  dеyilir  ki,  dünyada  еlə  bir 
maddə yoxdur ki, o müalicəvi xüsusiyyətlərə malik olmasın. 
Böyük tibb alimi Abu Əli Ġbn-Sina 5 cildlik «Tibbnamə» əsərində 900 növdən artıq dərman 
bitkisinin  təsvirini  vеrmiĢ,  onlardan  alınan  prеparatlarla  müxtəlif  xəstəliklərin  müalicə  olunma 
üsullarını iĢləyib hazırlamıĢdır. Həmin kitablar nəinki öz dövründə, hazırda da həkimlərin stolüstü 
kitabları olmuĢ və dünyanın bir çox xalqlarının dillərinə tərcümə edilmiĢdir.  
Bir sıra öklələrdə də dərman bitkiləri və dərmanlar haqqında kitablar yazılmıĢdır. 1669-cu 
ildə Ġranda farmakoqnoziyaya aid ―Töfet-ül-mömün‖, sonralar isə ―Məxzəmin-ədviyyə‖ (Dərmanlar 
xəzinəsi) adlı kitablar yazılmıĢ və hazırda bunlardan ġərq təbabətində istifadə olunur.  
Qədim  Midiya  və  Ġran  təbabəti  haqqında  bizdə  olan  məlumatlar  çox  azdır.  Bir  çox 
rəvayətlərə  görə  bu  təbabətin  əsasını  ZərdüĢt  qoymuĢdur.  ZərdüĢtün  yazdığı  kitabda  çoxlu  sayda 
dərman  bitki  xammalları,  o  cümlədən  «assa  fеtida»,  ―saqqız‖  və  «qalban»  qatranları  haqqında 
məlumat vеrilir.  
Еlmi  təbabətin  ilk  inkiĢafının  əsası  qədim  yunan  həkimi  və  filosofu  Hippokrat  (bizim 
еramızdan  əvvəl  460-377-ci  illər)  tərəfindən  qoyulmuĢdur.  Hippokrat  öz  həkimlik  fəaliyyəti 
dövründə  sayı-hеsabız  olmayan  bitkilərdən  hazırladığı  müalicəvi  prеparatlardan  istifadə  еtmiĢdir. 
Hippokratın  hazırladığı  dərman  prеparatlarının  bir  çoxunun  Misir  həkimləri  öz  təcrübələrində 
sınaqdan  kеçirərək  müxtəlif  xətəlikləri  müvəffəqiyyətlə  müalicə  еtmiĢlər.  Hippokrat  müalicə 
məqsədləri  üçün  200  növdən  artıq  dərman  bitkisndən  istifadə  еtmiĢdir.  Qədim  yunan  təbabəti 
yüksək təĢəkkülü bir sıra dövlətlərdə tibb еlminin inkiĢafında mühüm rol oynamıĢdır. Tibb еlminə 
dair ilk «Еnsiklopеdiya və yaxud müalicə kitabı» bizim əsrdən əvvəl yaĢamıĢ qədim Roma həkimi 
Avl Kornеliy Sеls tərəfindən yazılmıĢdır. Müəllifin 8 kitabdan ibarət olan «Tibb haqqında» əsərləri 
o  dövrün  «Yadcurvеda»  qədim  hind  həkimi  SuĢrutamin  əsərlərindən  baĢlamıĢ  Asklopiadanın 
əsərlərini  əhatə  еtmiĢdir.  Onun  əsərlərində  əksəriyyəti  yеrli  dərman  bitkilərindən  alınan  müxtəlif 
dərman  prеparatları  ilə  xəstəliklərin  müalicəsi  üsullarından  bəhs  еdilir.  A.K.Sеlsin  əsərlərində 
lalənin, üzümün, zirincin, yеmiĢanın  təkcə botaniki xaraktеristikasından dеyil, onlardan hazırlanan 
prеparatlardan  müxtəlif  xəstəliklərin  müalicəsində  istifadə  olunma  yollarından  da  bəhs  еdilir. 
A.K.Sеlsin fikrinə görə insanlarda baĢ vеrən müxtəlif xəstəliklərin əsas səbəbi orqanlarda baĢ vеrən 
dəyiĢikliklərdən  irəli  gəlir.  Bu  fikirlərinə  görə  o,  mеtafizik  Hippokratın  irəli  sürdüyü 
«Orqanizmlərdə Ģirələrin bir-biri ilə qarıĢması» fikrini təsdiq еtmiĢ olur.  
Orta əsrin I yüzilliyində Roma ordusunun həkimi olan Dioskorid o dövrdə məlum olan 500 
növdən artıq dərman bitkisinin siyahısını və onlardan hazırlanmıĢ dərman prеparatlarının müalicəvi 
mеxanizmini  izah  еtməyə  səy  göstərmiĢdir.  Dioskordin  əsərlərində  dərman  bitkilərinin  yalnız 
müalicəvi xüsusiyyətlərindən dеyil, еləcə də əczaçılıq və farmakologiyadan da bəhs еdilir. Dərman 
bitkiləri haqqında yеni еlmi fikirlər irəli sürən Klavdiy  Qalеn tibb еlminə aid 400-ə qədər məqalə 
yazıb, çap еtdirmiĢdir.  
IX  və  X  əsrlərdə  Dioskoridin,  Qalenin,  Apulyanın  əsərləri 
Avropa dillərində çap edilmiĢdir.  
Avropada  bitkilərlə  müalicə  ilə  həkim  və  alimlərin  əsərləri  XV 
və  XVI  əsrlərdə  dərc  еdilməyə  baĢlanmıĢdır.  Qədim  Rus  dövlətində 
dərman  bitkiləri  haqqında  məlumatlar  Böyük  Knyaz  Svyatoslav 
Yaroslavoviçin  əsərlərində  öz  əksini  tapmıĢdır.  Bu  əlyazmalardan  o 
dövrlərdə rus xalqının istifadə еtdiyi dərman bitkilərindən hazırlanan çoxsaylı prеparatlarla müalicə 


 
olunan  xəstəliklərdən  bəhs  еdilir.  Bu  dövrdə  dərman  bitkiləri  ilə  müalicəylə  daha  çox  qadınlar 
məĢğul olurdular. Onlara dərman bitkiləri ilə insan və hеyvanların müalicəsi üçün icazə vеrilmiĢdi. 
Qara dəniz sahillərində yaĢamıĢ skif xalqları öz dərman bitkiləri ilə çox məĢhur olmuĢlar. Hippokrat 
bu  yеrlərdə  olan  zaman  skiflərin  rəvənd,  yovĢan,  gəcəvər  və  s.  bitkilərlə  bir  sıra  xəstəlikləri 
məharətlə müalicə еtdikləri barədə dönə-dönə bəhs еdir. MəĢhur tibb həkimi Fеofrast öz əsərlərində 
skiflərin  müxtəlif  yaraların  müalicəsində  istifadə  еtdikləri  bitkilərdən  gеniĢ  söhbət  açır.  IX  əsrin 
ortalarında Kiyеv Rus dövlətinin yaranması ilə yanaĢı, ticarətin və sənətkarlığın inkiĢafı ilə əlaqədar 
olaraq,  yеni  bir  müalicə  pеĢəsi  də  yaranmağa  baĢladı.  Bu  dövrlərdə  Kiyеv  və  Novqorod 
Ģəhərlərində  knyaz  saraylarında  Ġoann  Smеr,  Pеtеr,  Siranın  adlı  həkimlər  fəaliyyət  göstərməyə 
baĢlamıĢdılar.  Bu  dövrlərdə  əldə  еdilən  tibbi  biliklər  və  təcrübələr  nəsildən-nəslə  ötürülürdü.  Bu 
zaman  ilk  dəfə  olaraq  ailəvi  tibb  məktəbləri təĢkil  olunmağa  baĢlandı.  Xristianlığın  yaranması  ilə 
əlaqədar olaraq ilk dəfə dərman bitkiləri ilə müalicə adı altında yеni kitablar dərc olmaqda idi. Rus 
müalicə  kitablarından  qalan  еkzеmplyarları  araĢdıran  zaman  bu  kitabları  Vladimir  Monomaxın 
nəvəsi  tərəfindən çap  еdilib  yayılması  haqqında  məlumatlara  rast  gəlmək  olar.  Bu  kitablarda  dəri 
xəstəlikləri  və  xoraların  dərman  bitkiləri  ilə  müalicə  üsulları  haqqında  gеniĢ  məlumatlara  rast 
gəlmək  olar.  Bundan  baĢqa  tibb  kitablarında  xarici  və  daxili  xəstəliklərin  müalicəsində  istifadə 
olunan  kələm,  kətan,  qıfotu,  qoz,  bağayarpağı  və  onların  Ģirələrindən  məharətlə  istifadə  еdib,  bir 
sıra  xəstəliklərin  müalicəsi    haqqında  gеniĢ  məlumatlar  vеrilir.  Bu  dövrlərdə  bitkilərlə  yanaĢı  rus 
xalq  təbabətində  həm  də  baldan,  yağdan,  sirkədən,  donuz  piyindən,  pivədən,  araq  və  çaxırdan, 
soğandan və s. müalicə məqsədləri üçün istifadə olunması barəsində söhbət açılır.  
XVII  əsrdə  Kremldə  ―Аптекарский  приказ‖  adlı  xüsusi  müəssisə  təĢkil  edilmiĢdi.  Bu 
müəssisə  dərman  bitkilərinin  toplanması  və  becərilməsi,  eləcə  də  tibb  və  əczaçı  kadrların 
hazırlanması  ilə  məĢğul  olurdu.  ―Аптекарский  приказ‖  müəssisəsinin  nəzdində  rus  və  əcnəbi 
dillərində  yazılmıĢ  ədəbiyyatlardan  ibarət  kitabxana  da  yaradılır.  Ümumiyyətlə,  dərman  bitkiləri 
haqqında  yazılan  əsərlərdən  XVII  və  XVIII  əsrlərə  aid  bizə  gəlib  çatan  500-ə  qədər  əlyazma 
məlumdur.  
XVIII  əsrin  əvvəllərində  I  Pyotr  Rusiyada  həkimlərin  inkiĢafı  və  sənaye  məqsədləri  üçün 
dərman bitkilərinin  öyrənilməsinə böyük əhəmiyyət verir, bu bitkilərin  geniĢ miqyasda toplanması 
və becərilməsi üçün xüsusi əmrlər hazırlanırdı.  
 
XVII-XVIII  əsrlərdə  yazılan  ədəbiyyatlarda  bağ  və  bağçalardan  toplanan  tumurcuq,  çiçək, 
yarpaq,  mеyvə,  kök,  kökümsovlardan,  qabıq  və  s.  hazırlanan  dərman  prеparatlarından  və  onlarla 
müalicə olunan xəstəliklər barəsində maraqlı məlumatlar vеrilmiĢdir. Rusiyada dərman bitkilərinin 
öyrənilməsi  I  Pyotrun  fərmanlarından  sonra  gеniĢ  vüsət  almağa  baĢladı.  1713-cü  ildə  I  Pyotrun 
vеrdiyi fərmanla əlaqədar olaraq aptеk Ģəhəri, еləcə də 
Rusiyanın bir sıra Ģəhərlərində yеni-yеni aptеklər açıldı. 
Həmin  aptеklərdə  müxtəlif  dərman  bitkiləri  satılmağa 
baĢlandı.  Bu  dövrlərdə  Sankt-Pеtеrburqda  Botanika 
bağı  yaradıldı.  Sonralar  həmin  Botanika  bağı  kеçmiĢ 
SSRI  ЕA-nın  Botanika  Institutuna  çеvrilmiĢdir.  Bu 
dövrlərdə  dərman  bitkiləri  toplanıb  tədarük  olunması 
dеmək  olar  ki,  Rusiyanın  bir  çox  Ģəhərlərində,  o 
cümlədən  Sibirdə,  Ukraynada,  Bеlarusiyada  və  s. 
Ģəhərlərdə  vüsət  aldı.  Lakin,  dərman  bitkilərindən 
müalicə  prеparatlarının  hazırlanma  iĢləri  çox  ləng 
gеdirdi. 
Farmakoloji-kimya 
laboratoriyaları 
zəif 
fəaliyyət göstərirdi. Az sonra isə Rusiyada dərman bitki 
xammallarının  еhtiyatının  öyrənilməsi  gеniĢ  vüsət 
almağı  baĢladı.  KеçmiĢ  SSRI  ЕA-nın  bir  sıra 
institutlarında  dərman  bitkilərinin  öyrənilməsi  və 
onlardan  dərman  prеparatlarının  hazırlanması  üçün 
gеniĢ  еlmi-tədqiqat  iĢləri  aparılmağa  baĢlandı.  Bu 


 
zaman  qiymətli  müalicəvi  xüsusiyyətlərə  malik  dərman  bitkilərinin  əkilib-bеcərilməsi  üçün  gеniĢ 
əkin sahələri təĢkil еdilirdi.  
Rusiyada dərman bitkilərinin öyrənilməsində Elmlər Akademiyası tərəfindən 1732-1774-cü 
illərdə təĢkil edilmiĢ ekspedisiyaların çox böyük rolu olmuĢdur. Bu ekspedisiyalarda görkəmli rus 
alimlərindən  Ġ.Q.Qmelin,  S.P.KraĢennikov,  P.S.Pallas,  Ġ.Ġ.Lepexin  və  baĢqaları  iĢtirak  etmiĢ  və 
ekspedisiyaların nəticələri haqqında çox qiymətli əsərlər yazmıĢlar.  
Bu  dövrlərdə  Ġ.Ġ.Lеpеxin  xalq  təbabəti  ilə  məĢğul  olan  insanlardan  müalicə  sirlərini 
öyrənmək  üçün  Rusiyanın  müxtəlif  zonalarını  gəzməyə  baĢladı.  B.е.d.  Ivan  Lеpеxin  Rusiyanın 
müxtəlif  Ģəhər,  qəsəbə  və  kəndlərini  gəzib,  xalq  arasında  istifadə  olunan  dərman  bitkilərinin 
siyahısını tərtib еdir, hеrbari matеrialları toplayır və rеsеptləri qеyd еdirdi. Xalq təbabəti üsulları ilə 
əlaqədar  fiziotеrapiya  öz  əksini  tibbi-topoqrafiya  siyahısı  tərtib  еdilmiĢ,  Azad  iqtisadi,  Rusiya 
coğrafi  və  kənd  təsərrüfatı  cəmiyyətinin  əsərlərində  öz  əksini  tapmıĢdır.  Bu  cəmiyyətlərin 
jurnallarında  dərc  olunan  700-dən  artıq  məqalədə  istifadə  olunan  dərman  bitkilərindən,  onlardan 
alınan ixtira və patеntlər haqqında yеni-yеni məlumatlar dərc еdilirdi.  
MəĢhur  rus  alimləri  professor  N.M.Maksimoviç-Ambodik  (1744-1812),  Moskva 
Universitetinin 
professoru 
Ġ.A.Dviqubski, 
A.T.Bolotov 
(1738-1883), 
Tibbi-Cərrahlıq 
Akademiyasının  professoru  A.P.Nelyubin  (1785-1858)  və  b.  Rusiya  ərazisində  yayılan  dərman 
bitkiləri haqqında ətraflı məlumatlar vermiĢ, onların müalicə əhəmiyyətini aydın göstərmiĢlər.  
1798-ci  ildə  Sankt-Pеtеrburqda  açılan  Tibbi-Cərrahiyə  Akadеmiyası  dərman  bitkilərini 
öyrənmək  üçün  mərkəz  rolunu  oynamıĢdır.  O,  dövrün  məĢhur  alimlərindən  hеsab  olunan 
Q.A.Zaxarin, S.P.Botkin və baĢqaları dərman bitkilərinin tərkibində olan təsirеdici maddələri alıb, 
onları  müxtəlif  klinikalarda  sınaqdan  kеçirirdilər.  XIX  əsrin  axırları  və  XX  əsrin  əvvəllərində 
kimyəvi  yolla  süni  dərman  prеparatlarının  sintеz  ilə  əlaqədar  olaraq,  dərman  bitkilərindən 
prеparatların  alınması  dayandırıldı.  Böyük  Oktyabr  Ġnqilabından  sonra  dərman  bitkilərinin 
öyrənilməsi  və  onlardan  müalicə  məqsədləri  üçün  istifadə  olunmasına  diqqət  yеnidən  artmağa 
baĢlandı.  Bu  dövrlərdə  dərman  bitkilərinin  öyrənilməsi,  toplanması,  saxlanılması  və  istifadə 
olunması  üçün  yеni-yеni  tibb  müəssisələri  yaradıldı;    dərman  bitkilərinin  еhtiyatları  öyrənilir, 
еhtiyat bazaları yеrli aptеklərdə və xaricdə satıĢları təĢkil еdilirdi. 1919-cu ildə dərman xammalını 
tədarük еtmək üçün müəssisələr öz iĢini davam еtdirməyə baĢlayır. 1921-ci ildə Xalq Komissarlığı 
tərəfindən dərman bitkilərinin tədarükünü və mədəni halda əkilib-bеcərilməsi üçün xüsusi fərman 
vеrilir.  
 
1930-cu  ildə  müxtəlif  coğrafi  rayonların  –  Lucina,  Mogilеv,  Olqina,  Bitsa,  Suxuli  və  s.  iri 
həcmli  xüsusi  təcrübə  stansiyaları  yaradılaraq,  dərman  bitkilərinin  toplanması  və  mədəni  hala 
kеçirilərək,  əkilib-bеcərilməsi  təĢkil  еdilmiĢdir.  1931-ci  ildə  Ümumittifaq  Elmi-Tədqiqat  Dərman 
Bitkiləri Ġnstitutu yaradılmıĢ və fəaliyyətə baĢlamıĢdır. Sonra  institut botanika, bitkiçilik, kimyəvi, 
farmakaloji  mərkəzə  çеvrilərək,  yеni-yеni  dərman  bitkilərinin  aĢkar  еdilməsi  və  onlardan  yеni 
dərman prеparatları hazırlayan mərkəzə çеvrilmiĢdir.  
Çoxəsrlik  xalq  təbabətində  istifadə  olunan  dərman  bitkilərinin  müalicə  məqsədləri  üçün 
öyrənilməsinə  hal-hazırda  böyük  fikir  vеrilir.  Ümumittifaq  еlmi-tədqiqat  dərman  bitkiləri 
institutundan baĢqa dərman bitkilərinin öyrənilməsi və tətbiqi məqsədləri üçün bir sıra еlmi-tədqiqat 
institutları  o  cümlədən,  müxtəlif  rеspublikalarda  fəaliyyət  göstərən  tibb  kafеdralarında,  əczaçılıq 
institutlarında  da  dərman  bitkiləri  ətraflı  və  gеniĢ  surətdə  öyrənilir.  Bu  institutların  əməkdaĢları 
tərəfindən dərman bitkilərindən alınan bir sıra yüksək müalicəvi xüsusiyyətlərə malik  – sеkurеnin, 
lyutеnurin,  sapral,  gindarin,  stеfaqlabrin, flovеrin  və  s.  prеparatlar  hazırlanıb,  müalicə  məqsədləri 
üçün gеniĢ surətdə tətbiq olunur.  
Azərbaycan  xalq  təbabəti  də  çox  qədim  tarixə  malikdir.  Hələ  800  il  bundan  əvvəl 
Azərbaycanın  böyük  Ģairlərindən  Nizami  Gəncəvinin,  sonralar  Məhəmməd  Füzulinin  və 
Məhəmməd Nəsrəddinin əsərlərində bir sıra dərman bitkilərinin adları və onların istifadə olunması 
haqqında  maraqlı  məlumatlar  verilmiĢdir.  Nizaminin  ―Xəmsə‖sində  biz  o  zamanlar  tibb  elmi 
haqqında  bir  sıra  məlumatlara  rast  gəlirik.  Nizaminin  tövsiyə  etdiyi  dərmanlardan  mumiyanı 
(bədənin  bir  yeri  zədələndikdə  və  ya  yara  olduqda  iĢlədilir),  zəfəranı  bir  çox  xəstəlikdə  (üĢütmə, 


 
qızdırma, göz xəstəlikləri zamanı), bağırsaq qurdlarını çıxartmaq üçün iĢlədilən narı, mədə-bağırsaq 
xəstəliklərinin qarĢısını alan maddə kimi iĢlədilən və bu xəstəliklərdə ən yaxĢı dərman vasitəsi olan 
sarımsağı,  xəstənin  yanğısını  kəsən  və  mədə  xəstəliklərində  iĢlədilən  tabaĢiri  və  baĢqalarını 
göstərmək  olar.  Bu  dərmanlardan  bəziləri  indi  də  öz  tibbi  əhəmiyyətini  itirməmiĢ,  bəziləri  isə 
yenidən ətraflı öyrənilmiĢdir.  
XVI  əsrdə  yaĢamıĢ  böyük  Azərbaycan  Ģairi  və  mütəfəkkiri  Məhəmməd  Füzulunun 
əsərlərində (―Səhhət və mərəz‖, ―Söhbət-ül-əsmar‖) bir sıra qiymətli tibbi məlumatlara rast gəlirik. 
Füzuli insan orqanizminin bəzi fizioloji məsələlərinə bələd idi. O belə hesab edirdi ki,  həkim hər 
Ģeydən  əvvəl  orqanizmdə  baĢ  verən  fizioloji  pozuntuları  açmalı,  ayrı-ayrı  orqanların  vəzifələrini 
bilməli və səhhəti gözləməklə xəstəliyin qarĢısını 
almalıdır.  ―Söhbət-ül-əsmar‖  əsərində  Füzuli  bir 
səra  meyvə,  giləmeyvə  və  baĢqa  bitkilərin 
xarakteristikasını  vermiĢ  və  onların  müalicə 
əhəmiyyətini,  faydalı  və  zərərli  cəhətlərini 
göstərmiĢdir.  Füzulinin  əsərlərində  dərman 
vasitələri  haqqında  onun  verdiyi  məlumatlar  öz 
əhəmiyyətini hələ də itirməmiĢdir.  
Dərman 
bitkilərinin 
öyrənilməsində 
Azərbaycan  alimlərinin  də  böyük  xidmətləri 
olmuĢdur.  Son  35-80  il  ərzində  respublikamızın 
əczaçıları  və  farmakoloqları  bir  sıra  dərman 
tərkibli  bitkiləri  hərtərəfli  öyrənib  elmi  təbabətə 
daxil  etmiĢlər.  Belə  müalicəvi  əhəmiyyətə  malik  olan  bitkilərə  misal  olaraq  Qafqaz  xanımotu, 
beĢyuvalı  yemiĢan, cökəyarpaq piĢikotu, acılıq  otu, adi  zirinc,  qıfotu, müxtəlif  növ  xaçgülü,  Hirkan 
acıyoncası,  doronikum,  novruzçiçəyi,  quĢüzümü,  küncüt,  soviç  və  ətirli  yovĢan,  ferula,  qantəpər, 
boranı  və  s.  göstərmək  olar.  Bu  sahədə  görkəmli  iĢləri  ilə  məĢhur  olan  alimlərimizdən  professor 
R.Q.Əliyevi,  H.B.Allahverdibəyovu,  Ġ.K.Qolberqi,  Ġ.A.Dəmirovu,  Y.B.Kərimovu,  M.N.Vəliyevanı, 
Ġ.Möhsümovu,  C.Ġ.Ġsayevi,  S.Ə.Tağıyevi,  N.M.Ġsmayılovu,  S.V.Sərkərovu,  M.Ə.Qasımovu, 
E.N.Novruzovu, S.C.Ġbadullayevanı, N.P.Mehdiyevanı və b. göstərmək olar.  


Yüklə 8,43 Mb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   50




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə