GÖRKƏMLİ ® adamlarin həyati



Yüklə 8,78 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə25/39
tarix08.12.2016
ölçüsü8,78 Mb.
1   ...   21   22   23   24   25   26   27   28   ...   39

Separatçılar susduruldu 

 

Respublikada vəziyyəti gərginləşdirən amillərdən biri də  Gəncə 



hadisələri səngiməmiş, müəyyən mafıoz qüvvələr tərəfindən cənub 

bölgəsində  məqsədli  şəkildə  qızışdırılan separatçılıq meyilləri idi. 

Xalq Cəbhəsinin hakimiyyəti dövründə Qarabağın müdafıəsi naminə 

yaradılmış  Lənkəranın könüllü silahlı  dəstələri 1993-cü ilin iyulunda 

cəbhə  xəttindən çıxarılaraq Lənkəran bölgəsinə aparılmışdı. Silahlı 

dəstələrə  və separatçı qüvvələrə  rəhbərlik edən  Ə.Hümbətov bütün 

bölgəni təzyiq altında saxlayırdı. Onun qanunsuz əmirləri ilə 

yaradılmış silahlı  dəstələr bu regionun qanuni dövlət qurumlarının 

fəaliyyətini iflic etmişdi. Xalq Cəbhəsi hakimiyyətindən, onun rəhbər 

kadrlarının bölgədə  həyata keçirdikləri amansız polis basqınlarından 

məharətlə istifadə edən separatçılar Heydər  Əliyev hakimiyyətə 

gələndən sonra sürətlə öz nüfuzlarını itirməyə başladılar. 

1993-cü il avqustun 13-də Ali Sovetin sədri, prezident 

səlahiyyətlərini həyata keçirən Heydər  Əliyev Biləsuvar, Cəlilabad, 

Lerik, Lənkəran, Astara və Yardımlı rayonlarından olan millət 

vəkilləri və həmin rayonlardan olan rəhbər işçilər və ziyalılarla görüş 

keçirdi. Hələ 70-ci illərdə Heydər  Əliyevin respublikaya rəhbərlik 

etdiyi dövrlərdə onun diqqət və 

 


 

365


qayğısını görmüş, müxtəlif vəzifələrə irəli çəkilmiş  və özünü bu 

nəhəng siyasətçinin yetirmələrindən sayan Milli Məclisin deputatı 

Hadı Rəcəbli o görüşü indi də unutmur: 

- Siyasət ustası bu görüşü regiondakı real vəziyyəti və ümumi 

əhval-ruhiyyəni öyrənmək üçün çağırmışdı, - deyə H.Rəcəbli danışır. - 

Çox diqqətlə hər birimizi dinlədikdən sonra mövqeyini açıqladı: «Siz 

bilirsiniz ki, 14 ilə yaxın Azərbaycana rəhbərlik etmişəm. 

Azərbaycanda birinci katib işlədiyim dövrdə respublikanın  ən 

hörmətli bölgəsi Lənkəran zonası idi... Mən zona deyəndə, bütün o 

rayonları deyirəm, - oranın folkloru, mədəniyyəti, oranın ayrı-ayrı 

mədəniyyət nümunələri dünyanın böyük-böyük ölkələrində nümayiş 

etdirilirdi. O zaman biz Lənkəran teatrını yaratdıq». 

Bu yığıncaqdan  əvvəl avqustun 3-də Heydər  Əliyevin xalqa, 

xüsusilə bölgə  əhalisinə müraciəti oldu: «Ə.Hümbətov və onun 

ətrafındakı mafioz dəstələr öz çirkin niyyətlərini həyata keçirmək 

üçün bir məsələni ortaya atmışlar: guya Talış Muğan Respublikasını 

yaratmaq istəyirlər. 

Azərbaycan Respublikasının o rayonlarında tarixən çox ziyalı, 

mötəbər adamlar yaşayıb. Bu rayonlar, xüsusən Lənkəran və onun 

ətrafında olan rayonlar Azərbaycanda ağayana bölgələr sayılıblar. 

Orada həmişə qanun-qayda, nizam-intizam olubdur və  həm orada, 

həm də Azərbaycanın başqa yerlərində, xüsusən respublikanın 

paytaxtı Bakıda bu rayonlardan çox mötəbər adamlar yaşayır, yüksək 

dövlət vəzifələri tutur, elmdə, təhsildə, mədəniyyətdə böyük rol 

oynayırlar...» 

Onlardan birinə - Hadı Rəcəbliyə Heydər Əliyev çox məsul, həm 

də mürəkkəb bir işin icrasını tapşırdı. Hadı  Rəcəbli 1993-cü ildə 

Ə.Hümbətovu icra hakimiyyəti binasından çıxarmaq, ona qarşı etiraz 

mitinqinə toplaşan lənkəranlıları qanlı silahlı toqquşmadan xilas 

etmək üçün Lənkərana yola düşdü. 

O, H.Əliyevin tapşırığın necə yerinə yetirdiyini belə xatırlayır: 

- Mənə  bəlli idi ki, Lənkəranda baş verən proseslərdən Heydər 

Əliyev bərk narahatdır. 

1993-cü il avqustun 21-də A.Cəlilov mənə  zəng çaldı və dedi ki, 

Heydər  Əliyev Lənkərandan olan, Bakıda vəzifədə çalışan bir neçə 

şəxsi qəbul etmək, onlara tapşırıq vermək  



 

366


istəyir. Mən tez bir zamanda bu qrupu təşkil etdim. Biz bir yerdə onun 

qəbuluna getdik. Bu görüşdə  cənub bölgəsində baş verən hadisələr 

müzakirə olundu. Ortaya çıxan bu ağır bəlanın aradan qaldırılması 

üçün təcili və ciddi tədbirlərin görülməsi planlaşdırıldı. Rəhbər bizə 

rayona getməyi, bu işlərin həllinə yerində kömək etməyi tapşırdı. Biz 

elə həmin gün gecə saat 4-də Lənkərana yola düşdük... 

Ə.Hümbətov mitinqin başlanması ərəfəsində Bakıdan gələn, əslən 

yerli hörmətli  şəxsləri də  qəbul etmək istəmirdi. Bütün cəhdlərimiz 

boşa çıxırdı. Nəhayət, o, məni qəbul edəcəyi barədə bizə  xəbər 

göndərdi. Bir qədər sonra mən və Milli Məclisin deputatı Tapdıq 

Kamalov onun «qəbuluna» düşə bildik. O bizə bildirdi ki, 

lənkəranlılar arasında mənə qarşı  əks-təbliğat aparılır. Lənkəran 

əhalisi binanın qarşısındakı meydanda mitinq keçirmək istəyir. Mən 

buna imkan verməyəcəyəm. Silahlı mühafızəçilərin onların 

öhdəsindən asanlıqla gələcəklər. 

Mən dedim ki, bunu eləmək olmaz. Dinc əhaliyə ediləcək silahlı 

həmlələr çox ağır nəticələr verə bilər. Bu insanlar yaşadığın torpağın 

övladlarıdır, səni,  ətrafdakıları tanıyan adamlardır. Hələ biz onun 

otağında olarkən izdihamın güclənməsi, silahlı  əsgərlərin izdihamın 

önündə tab gətirə bilməmələri barədə ona tez-tez xəbərlər gəlirdi. O, 

əsəbi halda dedi: «Mən izdihamın qabağına tank çıxaracağam, nəyin 

bahasına olursa olsun onları geri oturdacağam». 

Mən və Tapdıq Kamalov Ə.Hümbətovu binadan çıxarmağa, gələn 

ziyalılarla «Meşəçi» qonaq evində görüş keçirməyə çox böyük 

çətinliklə razı saldıq.  Ə.Hümbətov 12 nəfər cangüdəni ilə birlikdə 

binadan çıxaraq həmin ünvana yönəldi. Elə bununla da məsələ  həll 

olundu. Mitinq iştirakçıları icra hakimiyyətinin binasını silahlı 

dəstələrdən təmizləyib qanuni orqanın fəaliyyətini bərpa etdilər. 

Amma qansız ötüşmədi. Şəhidlər oldu. 

Azərbaycan xalqının sarsılmaz birliyinə  zərbə vura biləcək 

təhlükəli sindroma bu cür son qoyuldu. Heydər  Əliyevin xalqa 

müraciəti və xalqın ona dəstəyi öz sözünü dedi. Sonradan 

Azərbaycanın bütövlüyü və müstəqilliyi naminə  Lənkəran 

hadisələrində  şəhid olanlara Prezident Heydər  Əliyevin fərmanı ilə 

«Milli qəhrəman» adı verildi. 

  

 



 

  


 

367


Oktyabrın 3-nə Azərbaycanda prezident seçkiləri elan edildi. Bu 

ərəfədə 1993-cü il sentyabrın 20-də Azərbaycan Respublikası Ali 

Sovetinin sədri Heydər Əliyev «Azərbaycan Respublikasının Müstəqil 

Dövlətlər Birliyinə qoşulması haqqında» qərarı imzaladı. Bu çox 

vacib siyasi sənədi - Heydər  Əliyevin muncuq kimi düzülmüş öz 

xəttilə yazdığı lakonik ifadəli mətni xatırladaq: 

«Azərbaycan xalqının ali mənafelərini rəhbər tutaraq, eləcə  də 

Azərbaycan Respublikasının Müstəqil Dövlətlər Birliyi iştirakçıları 

dövlətlərilə tarixi əlaqələrini nəzərə alaraq, bu dövlətlərlə siyasi

iqtisadi, elmi-texniki, mədəni və digər  əlaqələrin inkişafı  məqsədilə 

Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi qərara alır: 

1. Azərbaycan Respublikası Müstəqil Dövlətlər Birliyinə qoşulsun. 

2. Azərbaycan Respublikası Müstəqil Dövlətlər Birliyinin 

kollektiv təhlükəsizlik haqqında müqaviləsinə qoşulsun. 

3. Azərbaycan Respublikası Prezidentinə tövsiyə edilsin ki, bu 

qərardan irəli gələn lazımi tədbirləri həyata keçirsin». 

Sentyabrın 24-də Moskvada MDB dövlət və hökumət başçılarının 

görüşü planlaşdırılırdı. Amma nəhəng ölkənin paytaxtında hakimiyyət 

çəkişmələri səngimirdi. Prezident - parlament qarşıdurması  kəskin 

həddə çatmışdı, necə deyərlər, bıçaq sümüyə dirənmişdi. Sentyabrın 

21-də Yeltsin Rusiya Federasiyası Xalq Deputatları Qurultayının və 

Ali Sovetinin fəaliyyətinin dayandırılması haqqında fərman imzalayır. 

Eyni zamanda Yeltsin Konstitusiyanı dəyişmək səlahiyyətlərini öz 

üzərinə götürür. Hökumət evində  işıq, rabitə  kəsdirilir, su, 

kanalizasiya xətləri bağlanır. Müasir tarixdə bir ölkənin öz 

parlamentinin misli görünınəmiş blokadası başlanır; Moskva çayı 

sahilində ucalan nəhəng binaya qarşı hücum hazırlanır. 

Təbii ki, belə bir şəraitdə Boris Yeltsin MDB təmsilçilərinin 

Moskvaya gəlməyəcəyini, sammitin pozulacağını  və bunun 

«prezidentin nüfuzuna bərk zərbə vuracağını» düşünərək təşviş 

keçirirdi. 

Lakin hamı uçub gəldi. Sentyabrın 24-də Heydər Əliyev Kremldə 

Azərbaycanın MDB-yə daxil olması haqqında sənədləri  


 

368


imzaladı. Yeltsin onu təbrik etdi, dostcasına gülümsündü: «Heydər 

Əliyeviç, siz elə bil Kremldən heç getməmisiniz». Amma duyulurdu 

ki, Boris Nikolayeviçin fikri-zikri qonaqlarda deyil, daha çox ayrı 

qayğılarla yüklənib. «Gəliblər - xoş  gəliblər, sağ olsunlar». Belarus 

Ali Sovetinin sədri Stanislav Şuşkeviç həmkarlarının adından ev 

yiyəsinə bəyan edir ki, «MDB dövlət və hökumət başçıları Prezident 

Yeltsin tərəfındən keçirilən konstitusion islahatları dəstəkləmiş və ona 

islahatların keçirilməsində uğurlar arzulamışlar». 

RSFSR Ali Soveti son saatlarını yaşayırdı. Bu dəqiqələrdə 

Kremldə artıq heç kim Konstitusiya haqqında düşünmürdü. Tutçev 

demişkən, bu iqtidar öz haqqından savayı haqq tanımırdı... Onu belə 

şəklə salan «öz keçmişi, ölkə  və onun tarixi keçmişilə tam 

üzülüşməsi» olmuşdu. 

 

 

Azərbaycan Heydəri seçir 

 

1993-cü il oktyabrın 3-də Azərbaycan xalqı Heydər  Əlirza oğlu 



Əliyevi Prezident seçdi. 

Oktyabrın 4-də Moskvada isə bambaşqa «seçkilər» keçirildi - 

Rusiya ordusunun tankları Rusiya Ali Sovetinin binasına atəş açdı... 

Amerika televiziyası paytaxtın mərkəzində baş verən qırğından bütün 

dünyaya reportaj yayımladı... 

Yeltsin  Əliyevdən fərqli olaraq, dövlət böhranından dinc, 

konstitusiyaya uyğun çıxış yolu tapa bilmədi. 

Təntənəli andiçmə  mərasimi. Prezident Heydər  Əliyev 

həmvətənlilərinə  təşəkkürünü bildirir, xalqın qarşısında öz böyük 

məsuliyyətindən danışır: 

- Azərbaycan Respublikası müstəqilliyini olduqca mürəkkəb bir 

şəraitdə  əldə etmişdir. Bizim üçün ən ağırı - Azərbaycanın beş ildən 

artıq yaşadığı müharibə  şəraiti, erməni silahlı qüvvələrinin bizim 

ərazilərimizə qarşı  təcavüzü, bu təcavüzün nəticəsində Azərbaycan 

xalqının üzərinə düşən bəlalardır. Buna görə qarşımızda duran əsas 

məsələ respublikanı muharibə  vəziyyətindən çıxarmaq və 

vətəndaşların həyatı üçün dinc şərait yaratmaqdır. 

 


 

369


... Azərbaycanın dövlət rəhbərləri tərəfındən yol verilmiş kobud 

səhvlər nəticəsində iyun ayında respublika vətəndaş müharibəsi 

həddinə  gəlib çatmış  və  bəzi bölgələrin ayrılmasının real təhlükəsi 

yaranmışdır. Allaha şükür ki, bütün bu hadisələrin qarşısı alınmış, bir 

sıra cinayətkar dəstələr ləğv edilmiş  və respublika daxilində ictimai-

siyasi sabitliyin təmin edilməsi üçün şərait yaranmışdır. 

Heydər  Əliyev addım-addım Azərbaycanın yeni kursunu 

müəyyənləşdirirdi. Qarabağda sülh yolunun axtarışları... Neft sazişləri 

- gələn fəsildə  bəhs edəcəyimiz «Əsrin müqaviləsi», xarici səfərlər - 

Türkiyə, İngiltərə, Çin, Türkmənistan... 

Xarici tərəfdaşları qarşılarında xilasedici kredit dalınca gəlmiş 

minnətçi yox, bərabərhüquqlu müsahib görürdülər. Heydər  Əliyev 

Türkiyə parlamentində parlaq nitq söyləyir. Prezident Azərbaycanın 

ötən yetmiş il ərzində elm, təhsil, mədəniyyət sahələrində əldə etdiyi 

danılmaz nailiyyətlərdən söz açır, «Biz öz simasını, öz dilini, öz milli 

ənənələrini qoruyub saxlamış bir ölkəyik», - deyə vurğulayırdı. 

Türkiyənin Azərbaycan Respublikasının əsas iqtisadi tərəfdaşlarından 

olduğunu bildirən Heydər Əliyev bununla yanaşı, Azərbaycanı Rusiya 

və sabiq SSRİ-nin digər respublikaları ilə bağlayan çoxəsrlik siyasi və 

iqtisadi  əlaqələrin qırılmasının yolverilməzliyini də  nəzərə çatdırırdı. 

Onun fikrincə, söhbət eyni prioritetlərin o birilərlə əvəz edilməsindən 

deyil, onların tarazlı uzlaşmasından gedə bilər. 

Az qala 10 ilə bərabər olan, aramsız toqquşmalarla, çarpışmalarla 

müşayiət olunan bu bir il Türkmənistana - MDB ölkələri başçılarının 

Aşqabadda keçirilən iclasına səfərlə başa çatdı. Dekabrın 24-də 

şuranın qapalı iclasında Azərbaycan Respublikasının Prezidenti 

Heydər Əliyev bəyanatla çıxış etdi: 

- Ermənistan Respublikasının Azərbaycana qarşı az qala altı il 

davam edən təcavüzü Azərbaycan xalqına saysız-hesabsız  əzablar 

gətirmişdir... 

Prezident Dağlıq Qarabağ ərazisini tam nəzarət altına alan erməni 

silahlı birləşmələrinin ardıcıl olaraq əməliyyatlarını genişləndirərək 

muxtar vilayətin hüdudlarından kənarda Azərbaycanın bir sıra başqa 

rayonlarını da işğal etdiyini nəzərə çatdırır. Milyona qədər 

azərbaycanlı öz doğma ocaqlarından didərgin salınmışdır.  İşğal 

olunmuş ərazilərdən Ermənistana yüz 



 

370


milyonlarla dollar həcmində ölçülən dövlət və özəl əmlak daşınır. 

- Böyük təəssüflə qeyd etmək lazım gəlir ki, Azərbaycan 

Respublikası 1993-cü ilin sentyabrında Müstəqil Dövlətlər Birliyinin 

tamhüquqlu üzvü olandan və Kollektiv Təhlükəsizlik müqaviləsinə 

qoşulandan sonra Ermənistan Respublikası  nəinki öz təcavüzünü 

dayandırmamış,  əksinə, hərbi  əməliyyatların eskalasiyası daha geniş 

miqyas almışdır. 

Azərbaycan Prezidenti bütün MDB məkanında siyasi vəziyyətin 

sabitləşdirilməsinə yönəldilmiş ikitərəfli və çoxtərəfli razılaşmalar 

sistemi yaratmağı təklif etmişdir. 

O, dövlət başçılarına üz tutaraq təkidlə Ermənistan 

Respublikasının Azərbaycan Respublikasına qarşı  təcavüzünə siyasi 

qiymət verməyə; təcavüzkar Ermənistanı Azərbaycana qarşı  hərbi 

əməliyyatlara son qoymağa; Ermənistanın silahlı qüvvələrinin bütün 

bölmələrini Azərbaycan Respublikası ərazisindən dərhal çıxarılmasını 

qətiyyətlə tələb etməyə çağırır... 



 

30 sentyabr 1994-cü il, Nyu-York 

 

Azərbaycan Prezidenti BMT Baş  Məclisində  çıxış etməlidir. 



Birləşmiş Millətlər Təşkilatının baş katibi Butros Qali Heydər Əliyevi 

bütün dünyanın tanıdığı göydələn binanın giriş salonunda qarşılayır; 

protokol qaydalarına müvafıq olaraq BMT və Azərbaycan bayraqları 

önündə fotoşəkillər çəkdirilir; Baş katib qonağı iclas salonuna ötürür. 

Müstəqil Azərbaycanın tarixində onun başçısı ilk dəfə olaraq belə 

yüksək kürsüdən çıxış edir... 

Onun vətəndə baş verən qanlı hadisədən hələ  xəbəri yoxdur. 

Bakıda respublika Ali Məclisinin sədr müavini Afıyəddin Cəlil oğlu 

Cəlilov və AR Prezidenti yanında Xüsusi Mühafızə  İdarəsinin rəisi, 

təhlükəsizlik xidmətinin veteranı, polkovnik Şəmsi Nuru oğlu 

Rəhimov muzdlu qatillərin hədəfinə çevrilərək vəhşicəsinə  qətlə 

yetirilmişlər. 

Oktyabrın birində onları son mənzilə yola salırlar... Fəxri qarovul, 

dövlət və hökumət təmsilçiləri, insan axını. Kədərli baxışlar, ağır 

itkinin acısı içində, təmkinin üstələdiyi bir qəzəb 


 

371


işartısı da közərir - Azərbaycanı ağ günlərə çıxarmaq istəyən insanlara 

qənim kəsilən qara qüvvələrə qarşı qəzəb... 

Heydər  Əliyev uzaq Nyu-Yorkdan zəng vurub həlak olanların 

qohumlarına, yaxınlarına, bütün Azərbaycan xalqına başsağlığını 

çatdırmağı xahiş edir, matəm mərasimində  iştirak edə bilmədiyinə 

görə çox təəssüfləndiyini bildirir. Dövlət başçısı Amerika səfərində 

olduğu zaman daha bir qanqaraldan, düşünülmüş  təxribata dəlalət 

edən hadisə  də baş verir - MTN təcridxanasından dustaqlar qaçırlar 

(ya qaçırdılırlar)... Bütün bunlar onu göstərir ki, Azərbaycana 

yönəlmiş düşmən qüvvələr hələ mövcuddur və onlara qarşı ciddi 

mübarizə aparmaq lazımdır. 

 

«Mən xalqa arxalanıram» 

 

Bəli, bu iki qətl də, dustaqların qaçması da Azərbaycanı qarşıda 



gözləyən «silsilə» bəlaların başlanğıcı idi. Bu hadisəyə seyrçi qalmaq 

olmaz, ciddi və düşünülmüş tədbirlər görülməli, təxribatların qarşısını 

almaq üçün müvafıq və  təxirəsalınmaz  əməliyyatlar həyata 

keçirməlidir. 

Oktyabrın 3-də  vətənə qayıdan Prezident Bakıda fövqəladə 

vəziyyət elan edilməsi haqqında fərman imzaladı. O da bəlli oldu ki, 

Heydər  Əliyevin özünə qarşı da sui-qəsd hazırlanırmış. Azadlıq 

meydanına mitinqə  yığışan yüzminlərlə bakılı, başqa  şəhər və 

qəsəbələrdən gələn sakinlər Prezidentin dilindən bu acı  həqiqəti də 

eşitdilər. Onun həmişəki kimi qətiyyətli, sərrast, təmkinli nitqində 

daxili təlatümdən, ürək yanğısından irəli gələn kövrək, məhrəmanə 

çalarlar da vardı. 

- Hörmətli həmvətənlilər,  əziz bacılar və qardaşlar! Sevimli 

Azərbaycan xalqı! 

Son günlər Azərbaycanın həyatında mürəkkəb hadisələr baş 

vermiş, cəmiyyətimiz çox gərgin vəziyyətə düşmüşdür. Bununla 

əlaqədar olaraq mən Azərbaycan xalqına dəfələrlə müraciət etmişəm. 

Müstəqil Azərbaycan dövlətinin qorunması üçün Azərbaycan 

xalqından ayağa qalxmağı rica etmişəm. Mən xalqa həmişə ümid 

bəsləmişəm, həmişə  də xalqa güvənmişəm. Odur ki, bu günlərdə 

Azərbaycan xalqı öz sıx birliyini, həmrəyliyini bir daha nümayiş 

etdirib, bir daha bildirib ki, milli  



 

372


azadlığa nail olan Azərbaycan xalqı yenilməzdir, mətindir, 

cəsarətlidir... 

Üç gün bundan qabaq Azərbaycan polisinin Xüsusi Təyinatlı 

Dəstəsinin bəzi qrupları  tərəfındən qanunsuz hərəkətlər nəticəsində 

törədilmiş silahlı qarşıdurma sülh yolu ilə dayandırıldı. Halbuki 

vəziyyət son dərəcə  gərgin idi. Mən başa düşürdüm ki, bu cavanları 

çaşdıran, yanlış yola sürükləyən qüvvələr var, onları öz əllərində alətə 

çevirib idarə edərək, bədxah və düşmən məqsədlərini güdən qüvvələr 

var. Biz hər şeyi qaydaya salmaq üçün xeyli səylər göstərdik, çox vaxt 

sərf etdik. Və qaydaya qoyduq! 

... Sizə məlumdur ki, ötən ilin payızında Bakıda mənim həyatıma 

sui-qəsd hazırlayan terrorçu qruplaşma yaxalanımışdır. Bu 

qruplaşmanın üzvləri cinayət törətdikləri məqamda yaxalanmışlar. 

Xalq Cəbhəsindən bəzi adamlar, Türkiyə  vətəndaşı  Həsən Tokunu 

aldadaraq, buraya gətirmişdilər ki, mənim həyatıma sui-qəsd etsin. 

Lakin müəyyən qüvvələr bu terrorçuların mühakimə edilməsindən 

nəticə  çıxarmamış  və buna görə  də yenə terrora əl atmaq istəyirlər. 

Şübhə etmirəm ki, xalqımız buna yol verməyəcək. Lakin qoy xalq onu 

da bilsin: mən var qüvvəmlə Azərbaycanın müstəqilliyi, vətənimizin 

suverenliyi, torpaqlarımızın bütövlüyü naminə çalışmışam və  məni 

terrorla qorxutmaq və geriyə çəkilməyə məcbur etmək olmaz. 

Bu gün böyük təəssüf hissilə demək istəyirəm ki, həyatıma qəsd 

edən terrorçulardan bəziləri Kələki kəndində gizlənirlər. Onlar sabiq 

prezident  Əbülfəz Elçibəyin  ətrafına toplaşıblar. Mən  Əbülfəz 

Elçibəyin Azərbaycanın milli azadlığı  uğrunda mübarizəsində 

xidmətlərini yüksək qiymətləndirirəm. Lakin təkrar edirəm, heç kim 

silaha, terrora əl atmamalıdır. Bütün silahlı  dəstələr tərk-silah 

olunmalıdır. Buna görə  mən bu gün siyasi terror yolunu seçmiş 

insanlara nifrətimi bildirirəm və bütün xalqı onları ifşa etməyə 

çağırıram. 

Bu həyəcanlı dövrdə Prezident iki dəfə Gəncə haqqında danışmalı 

oldu. Birinci dəfə səhərə yaxın Prezident Sarayı qarşısında toplaşan on 

minlərlə  həmvətənlilərinə üz tutanda. Ona həyan duran xalqa 

minnətdarlığımı bildirdi: 

- Bir müdrik atalar sözü var: güc birlikdədir. Heç kim, heç bir 

qüvvə xalqın gücünə qarsı dura bilməz. Və  mən xalqa sizə 

arxalanıram, əziz Azərbaycan vətəndaşları! Sağ olun!.. 


 

373


Və sonra Gəncədə silahlı  dəstələr tərəfindən  şəhər və rayon icra 

hakimiyyətinin binalarının, hava limamnın, dəmiryol vağzalının, 

MTN idarəsinin zəbt edildiyini söyləyib, qeyd etdi: 

- Lakin onlar xalqın və dövlətin qarşısında böyük səhv etmişlər. 

Onların himayədarı da günah işlətmişdir. O anlamalıydı ki, 

Azərbaycanın belə ağır günlərində bunu etmək olmazdı. 

O, indiyədək ona göstərilən hörməti başa düşmədi. Lakin sizə 

məlumat verə bilərəm ki, Gəncədə sağlam qüvvələr ayağa qalxıblar. 

Onlar Azərbaycan dövlətçiliyinə  qəsd edən hər bir kəsi cilovlayır, 

yaxalayırlar. Yəqin, indi Gəncə  əhalisi məni televiziya ilə dinləyir. 

Mən onları Bakıdan salamlayıram, gəncəlilərə öz hörmət və 

ehtiramımı ifadə edirəm. Onların düşmən qüvvələrini dəf edəcəyinə 

inamımı bildirmək istəyirəm. 

Qiyamçıların havadarlarının kimliyini Prezident hələ ki 

açıqlamamışdı. 

Onun xalqa daha bir müraciətindən: 

- Gəncə ilə  əlaqə yaratmaq çox çətin idi, çünki bütün xətlər 

zədələnmişdi. Mən baş nazir Surət Hüseynova zəng vurdum. 

Bildiyiniz kimi, o, əslən gəncəlidir, orada onun tərəfdarları, ona tabe 

olan silahlı qüvvələr var (təəssüf ki, bu qeyri-qanuni silahlı 

qüvvələrdir). Gəncədə baş verənləri dedim. Surət cavab verdi ki, ona 

bu barədə heç nə  məlum deyil, araşdıracağına söz verdi. Bir müddət 

sonra mən yenə ondan bu məsələ ilə  məşğul olmağı xahiş etdim. O 

cavab verdi ki, Gəncədə baş verən pozğunluqlar Xüsusi Təyinatlı 

Polis Dəstəsi tərəfmdən törədilib. 

Daha sonra mən məlumat aldım ki, bu, XTPD deyil, qeyri-qanuni 

silahlı  dəstələrdi və onlara Surət Hüseynova yaxın ayrı-ayrı  şəxslər 

rəhbərlik edir. Həmçinin məlumat gəldi ki, Nazirlər Kabinetində Surət 

Hüseynovun yanında işləyən adamlar, Gəncəyə yollanıb, baş verən 

hadisələrə  rəhbərlik edirlər. Bunu öyrənib mən Surət Hüseynovu 

çağırdım ki, birlikdə hər şeyi aydınlaşdıraq. Lakin əfsus ki, o gəlmədi. 

Sonra onunla telefonla əlaqə saxlaya bilmədim. O, mənə artıq 

televiziyada çıxışımdan sonra zəng vurdu. Mən ona bildirdim ki, belə 

hərəkətlər yolverilməzdir. Axı, bir yerdə, bir dövlətdə  işləyirik. 

Dövlətdə  rəhbər vəzifə tutan şəxs dövlət çevrilişində  iştirak edə 

bilməz. Buna görə də onu yenə yanıma dəvət etdim. Amma o bu dəfə 

də gəlmədi. İndi o mənim yanımdadır. 


 

374


Mən hər  şeyi açıq deyirəm. Heç nəyi gizlətmirəm, belə  hərəkətləri 

pisləyirəm. Belə şey aramızda olmamalıdır. 

Gəncədə baş verən hadisələrin davamının qarşısını almaq üçün 

dünən axşam  əməliyyata başlayan ordunun qüvvəsindən istifadə 

etməli olduq. Nəticədə, cinayətkarlar tutulmuşlar... 

Məhkəmə oldu, Surət Hüseynova ömürlük həbs cəzası verildi. 

Hadisələri qabaqlayaraq məlumat verək: 2004-cü il martın 17-də 

Prezident İlham Əliyev onu əfv etdi. Azadlığa çıxan Surət Hüseynov 

Heydər Əliyevin məzarını ziyarət edərək onun ruhu qarşısında üç dəfə 

baş əydi. Həyatda belə tövbələr də olur... 

 

 

Yuri Konstantinoviç Şafranik 1993-1996-cı illərdə Rusiyanın 



yanacaq və energetika naziri olmuş, son illərdə dövlətlərarası «Soyuz 

nefteqaz»  şirkətinə  və Rusiyanın Ali Mədənçilik  Şurasına başçılıq 

etmişdir. Onun Heydər  Əliyevlə yaxın ünsiyyəti Azərbaycanın o 

böhranlı, taleyüklü illərinə təsadüf edir. 

- Bu səviyyəli dövlət xadimləri, - deyə Yuri Şafranik Əliyev haqda 

öz mülahizələrini söyləyir, - ölkəsinin ali mənafelərini üstün tutaraq 

hərəkət edirlər. Müasirlərinə  nələrsə  səhv görünür, o isə illəri 

qabaqlayıb gələcəyə baxaraq, yeganə düzgün yolu seçir. Bir çox tarixi 

paralellər gətirmək olar... Den Syaopin deyirdi ki, Çində 

yenidənqurma yüz il sürəcək. Bununla belə, siyasi struktur, siyasi 

seçim  şübhə altına qoyulmur. İqtisadiyyatda isə neyləyirsən elə, təki 

rifah olsun. Müdrik Den obrazlı düşünürdü: pişiyin nə rəngdə olduğu 

vacib deyil, təki siçan tuta bilsin. Mən bir cavan adam kimi 

çiyinlərimi qısıb fikirləşirdim: yenə bu çinlilər bir hoqqa çıxarıblar. 

Amma müəyyən zaman ötdükdən sonra necə müdrik hərəkət etdikləri 

aydın olur. Onlar öz «böyük sıçrayış»larından ibrət dərsi almışlar, biz 

isə - yox. Biz iqtisadiyyatın 500 günə  dəyişiləcəyinə inandıq. Mən 

burada  Əliyevin fövqəladə  şəraitdə necə ölçülüb-biçilmiş, tarazlı, 

düşünülmüş  hərəkət etdiyini göstərmək üçün Azərbaycanla paralel 

aparıram. Kənardan bu şəraiti təsəvvür etmək mümkün deyil. Onun 

yanında olmaq gərəkdir ki, hansı zamanda necə siyasətçi olduğunu 

dəyərləndirəsən. Və bu gün də bu hələ  dərk edilməyib. Sizi 

inandırıram, o zamanlar - 93-cü, 94-cü illərdə  çətin ki, Rusiya 

nazirlərindən biri Bakıya gələydi.  



 

375


Olsa-olsa, hərbçilər gələ bilərdilər.  Əgər gəlməmişdilərsə, bəs 

Moskvada oturub Bakıda, Azərbaycanda nə etmək lazım gəldiyi 

barədə necə hökm çıxara bilərdilər? 

On ildən çox vaxt keçdi. Adama elə gəlir, lap az müddətdir, amma 

bu böyük bir dövrdür; zaman hər halda hadisələri kölgədə qoyur. 

Yada salın: Azərbaycanla Ermənistan arasında sadəcə münaqişə deyil, 

müharibə gedir. İnsanlar amansızcasına vuruşurlar. Hissələr hücum 

edir, geriyə  çəkilir. Bakıda bir milyondan çox qaçqın.  Əsasən  şəhər 

yaşayışına öyrəşməmiş dağ rayonlarının kəndliləri. Külfətlərin 

dolanışığı yoxdur. Zavodların hamısı dayanıb. Sovet dövründə ölkə 

üçün neft-qaz avadanlığının yetmiş faizi Azərbaycanda istehsal 

olunurdu. 1992-1993-cü ildə bu, sıfıra endi. Neft hasilatı  səngidi. 

Müharibənin ucbatından ölkə tam təcrid olundu. Daxildə - Xalq 

Cəbhəsi, bir-biri ilə çəkişən partiyalar. Prezident qaçıb, küçələrdə ara 

qarışıb, məzhəb itib. Mən özümü Heydər  Əliyevin yerində  təsəvvür 

edirdim. Bəs mən olsam necə hərəkət edərdim? Onda da, indi də deyə 

bilərəm:  Əliyev o vəziyyətdə 100-dən 100-ü «vururdu». Bax, gərək, 

olanda da belə siyasi snayper olasan! Mən sonralar diqqətlə izləyirdim 

və  fıkirləşirdim ki: əcaba, görəsən o, hər  şeyi doğrudanmı bunca 

sərrast hesablaya bilir? Həsəd apararaq izləyirdim. Və deyə bilərəm: 

onun hərəkətlərində bircə  səhv də tapmadım. Mən Bakıya gəlirdim, 

özümə qarşı səmimiyyət və etibarla rastlaşırdım, sadəcə Şafranik kimi 

yox, Rusiya naziri kimi. O, əlbəttə, mənim vasitəmlə Rusiya 

rəhbərliyinə  bəzi mətləbləri dolayı yolla çatdırmağa çalışırdı: bax, 

mən bir qəsdin üstünü açdım, o birisinin də... Bəli, bunları cürbəcür 

qavramaq olar. Siyasi mübarizə kimi də, rəqibləri sıxışdırmaq kimi 

də... Yaxşı sual olunur, məqsəd nədir? Bu, sabitliyə gətirib çıxardımı? 

Bunun sayəsində müharibə sona yetdimi? Bakı iki ildən sonra 

başqalaşdımı, dəyişdimi? Bəli. 

... O vaxtlar, əgər Əliyevin yerində başqası olsaydı, mənə elə gəlir 

ki, ümumiyyətlə, ölkədə fovqəladə  vəziyyət tətbiq edərdi. Və necə 

deyərlər, hərbi dövrün qanunlarıyla hərəkət edərdi ki, Azərbaycan 

qorunub saxlanılsın, müharibə dayandırılsın, sabahkı günə inam 

qaytarılsın, iqtisadiyyat dirçəldilsin.  Əliyev bunları iki-üç ilə yoluna 

qoymağa nail oldu. Özü də, vurğulayıram, siyasi vasitələrlə. 

  


 

376


İlk görüşlərimizi xatırlayıram. Heydər  Əliyeviç Xalq Cəbhəsinin 

təmsilçilərini də, başqa siyasi təşkilat və  hərəkatların liderlərini də 

yanında otuzdururdu. Mən bu insanlara baxırdım və anlayırdım ki, 

onlar Əliyevlə müqayisədə, Azərbaycanın qarşısında duran vəzifələrlə 

müqayisədə - heç kimdirlər. Onlar «mitinq adamlarıdır!»

*

 O isə onları 



mənimlə apardığı bütün danışıqlara dəvət edir, onların rəyini 

soruşurdu... Mən onda Surət Hüseynovu da görürdüm, heç kəsi 

qaralamaq istəmirəm, amma sadəcə olaraq, bu, tərbiyə, düşüncə 

səviyyəsi baxımından iki tamamilə fərqli dünya idi... O ən mürəkkəb 

dövrün içindən keçirdi, cəmiyyətdə hansısa bir dayaq yaradırdı. 

... Mən heç kimi idealizə etmək niyyətində deyiləm, ümumiyyətlə, 

mənim uşaqlıqdan kumirlərim olmayıb. Lakin belə miqyaslı 

şəxsiyyətlər qarşısında müəyyən mənada baş  əyirəm. Heydər  Əliyev 

onların sırasındandır. O, tarixin ən çətin sınaq dönəmində ən mühüm 

işləri görmüşdü. Belə ki, yaradanın özü onu məsləhət bilib 

Azərbaycana bəxş etmişdir. 

Rusiya naziri Şafranik, o zaman - Azərbaycanın öz vəziyyətini 

kökündən dəyişmək üçün nə kimi ehtiyatları var? - sualıma belə cavab 

verir: - Neft! Deməli, tərəfdaşlar tapılmalı  və neft layihələrinə 

başlanılmalıdır. 

Şafranik düşünür: 

- Bəs Rusiyanın mənafeyi nədən ibarətdir? - Bu layihəyə qadağa 

qoymaqmı?  Əlbətə, yox. Məsləhətləşərək birgə  işləmək. Boru 

kəmərləri bizim ölkəmizdən keçir, Azərbaycan neftçiləri çoxdandır 

bizdə çalışırlar. Bizimkilər də orada fəaliyyət göstərirlər. Yəni burada 

anlaşılmayan nə məsələ var ki? 

Məsələ bizcə, siyasi iradədədir. Azərbaycana və özümüzə pay 

müəyyənləşdirmək üçün yardım göstərməkdə. Mən başqa, daha ali 

mətləblərdən danışmıram. Hətta bircə elə bu vektor yetər ki, çözümə 

başlanılsın. Zaman göstərdi ki, Rusiyanın milli maraqlarını qoruyan 

bir nazir kimi mən haqlı idim. Və 

 

                                                           



*

 

Əlbəttə, Y.Şafranikin emosional təsvirindən çıxış edərək «mitinq adamları» 



üzərindən qara xətt çəkmək haqsızlıq olardı  və yüzminlərlə soydaşımızın qoşulduğu 

toplantılarda, yanlış, kortəbii, siyasi cəhətdən çiy çağırışlarla yanaşı, xalqımızın məlum 

zamandakı ovqatı, istəyi haqlı etiraz tələbləri və qəzəbi ifadə olunurdu (müəlliflər). 

 


 

377


bilirsinizmi, bu, qəlbimi isindirir. Mənə bütün sabiq müttəfıq 

respublikalar, o cümlədən Ermənistan da əzizdir... Biz bir böyük 

ölkədə  tərbiyə almışıq, boya-başa çatmışıq... Mən necə Ermənistanı 

sevməyə bilərəm?!

*

 

Orada zəlzələ baş verəndə neçə-neçə neft-qaz inşaatçımız orada 



olmuş, bəlaya düçar olanlara kömək etmişdi. 

Amma Rusiya maraqları nisbətində danışsaq, mən ictimai rəyə 

baxmayaraq, Rusiya xarici işlər naziri Kozırevin mövqeyinə 

baxmayaraq, hərəkət etmişdim. Zaman ötəndən sonra deyə bilərəm ki, 

Əliyevin və bir nazir kimi mənim hərəkətlərim ziddiyyət təşkil 

etmirdi. Mən yeni şəraitdə Rusiya maraqlarına aid öz düşüncəmdən 

çıxış edirdim. 

Yuri Konstantinoviç Şafranik Azərbaycanda, Xəzərdə, Cənubi 

Qafqazda Rusiya maraqları ilə bağlı müxtəlif yanaşmaları 

səciyyələndirmişdir. 

Bu barədə gələn fəsildə daha ətraflı danışacağıq. 

 

                                                           



*

 

Y.Şafranik burada çox yaralı, çox incə mətləbə toxunur və yeri gəlmişkən, qeyd 



edək ki, daşnak ideologiyasına uyan, millətçilik azarına düçar olmuş və xalyımıza qarşı 

XX əsrin sonlarında növbəti dəfə saysız fəlakətlər gətirən yaxın qonşumuz olan millətə 

Azərbaycan xalqının tarixən bəslədiyi münasibətdə, bütün qan-qadalara baxmayaraq, 

daima barış, əmin-amanlıq, dinc yaşam istəyi, insani dəyərlər üstün olmuşdur və indi də 

belədir; Azərbaycan xalqının mentalitetinə hər hansı milli ayrı-seçkilik yaddır; bu cəhət 

qədim «Əsli və  Kərəm» dastanlarımızda, Mirzə  Cəlilin «Kamança» əsərində  də, 

M.Ə.Sabirin «Beynəlmiləl»  şeirində, N.Nərimanovun «Bahadır və Sona» romanında 

C.Cabbarhnın «1905-ci ildə» pyesində də özparlaq əksini tapmışdır (H.Mirələmov). 

 


 

378


  

 

 



 

 

 



 

X fəsil 

 


Yüklə 8,78 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   21   22   23   24   25   26   27   28   ...   39




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə