GÖRKƏMLİ ® adamlarin həyati


 sentyabr 1994-cü il, Bakı



Yüklə 8,78 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə27/39
tarix08.12.2016
ölçüsü8,78 Mb.
1   ...   23   24   25   26   27   28   29   30   ...   39

 

20 sentyabr 1994-cü il, Bakı 

 

İndi isə təqvimdə 1994-cü ilin sentyabr ayını açaq. Məhz o zaman 



Azərbaycanda, başqa ölkələrin siyasi və  işgüzar dairələrində Heydər 

Əliyevin irəli sürdüyü sərrast və  yığcam «Əsrin müqaviləsi» ifadəsi 

işlədilməyə başlandı. Bu formulun məzmunu nə idi? Söhbət 

genişmiqyaslı beynəlxalq işbirliyindən, nəhəng neft layihəsində 

gedirdi. Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti ilə beynəlxalq  şirkətlər 

konsorsiumu arasında Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorundakı neft 

yataqlarının müştərək işlədilməsi üzrə müqavilə bağlanırdı. Diqqət 

yetirək: «Əsrin müqaviləsi»nin təntənəli imzalanma mərasimi 1994-cü 

il sentyabrın 20-də keçirildi, Heydər  Əliyevin hakimiyyətə 

qayıdışından bir il sonra. Kontraktın ilkin imzalanmna tarixi 1993-cü 

il iyulun 21-nə  nəzərdə tutulurdu və o zaman prezident vəzifəsində 

olan Elçibəy artıq  İngiltərə  səfərinə hazırlaşırdı. Xatırladığmız kimi, 

gözlənilmədən o, marşrutunu dəyişməli olmuşdur. 

Bəli, danışıqları  Əliyevin sələfləri səriştəsiz və  təmənnalı 

başlamışdılar. Onlar xarici şirkətlərlə ölkə üçün çox ağır, özləri 

üçünsə görünür «sərfəli»  şərtlərlə sövdələşməyə hazırlaşırdılar. 

Bərbəzəkli sözlərlə «naxışlanmış» həmin variantların məğzini 

«topdansatış» adlandırmaq olardı. Amma unutmaq olmaz ki, söhbət 

müştərisi olmayan, kiflənmiş ayın-oyundan, cır-cındırdan yox, 

torpağın sərvətindən gedirdi. Bir fəndgir əcnəbi  



 

389


«Çıraq» yatağının mənimsənilməsinə altı il ərzində 21 milyon dollar 

sərmayə qoymağı vəd edirdi. Bu şərtlə ki, çıxarılacaq neftdən əlavə, o, 

«səmt qazı»na da yiyə duracaq və  həmin qazı Azərbaycana bazar 

qiymətləriylə satacaq. 

«Çırağ»ın neft qaynaqları hazırlıq işləri başlandıqdan üç il sonra 

istismara verildi və hasil olunan «qara qızıl»ın həcmi milyon tonlarla 

hesablanır. 

Ölkənin 1993-cü ildən sonrakı  ağır sosial-iqtisadi və siyasi 

vəziyyətində müstəqilliyin qorunması üçün dövlət quruculuğu 

məsələləri ilə eyni vaxtda danışıqlar aparmaq diqqəti  əsas 

məsələlərdən yayındırırdı. Neft müqavilələri sahəsində danışıqlar 

aparmaq üçün səlahiyyət almış  şəxslər isə, qeyd edildiyi kimi, şəxsi 

mənafeyi dövlətçilikdən də, milli mənafedən də üstün tutur, xarici 

şirkət rəhbərlərindən rüşvət tələb edir, ölkənin nüfuzunu və  "əsrin 

müqaviləsi"ni təhlükə altında qoyurdular. Xarici şirkətlərin 

nümayəndələrindən diplomatlar və siyasətçilər vasitəsilə Prezident 

Heydər  Əliyevə  şikayətlər daxil olmağa başlamışdı. Məhz belə bir 

vaxtda, ölkənin, dövlətin nüfuzu təhlükə altına alınanda Prezident 

Heydər  Əliyev  ən etibarlı silahdaşına, oğlu, ARDNŞ-in vitse-

prezidenti İlham Əliyevə danışıqlar aparmaq vəzifəsini tapşırdı. 

İlham  Əliyev ölkənin iqtisadi, eyni zamanda siyasi taleyində 

mühüm rol oynayacaq neft müqavilələrinin hazırlanması üçün faktiki 

olaraq yenidən danışıqlara başladı, köhnə müqavilələrə tamamilə 

yenidən baxdı, demək olar ki, onları xilas etdi. Bu sahədəki danışıqları 

xatırlayaraq  İ.Əliyev sonralar deyir: "Qısa müddətdə, dünyanın 

müxtəlif guşələrində aparıcı siyasətçilər, nazirlər, konqresmenlərlə 

görüşüb dünyada neft biznesinin müxtəlif aspektlərini, bizim regionun 

inkişaf perspektivlərini müzakirə edərkən, neft müqavilələrini 

imzalayarkən mən ilk növbədə geosiyasi məsələləri qaldırır, yalnız bu 

sahədə anlaşma  əldə olunandan sonra, texniki-iqtisadi problemlərin 

təhlilinə keçir, hər bir məsələni konkretləşdirməyə başlayıram". 

O, xarici həmkarlarını sakitləşdirir və inandırır,  şübhəli 

partnyorlarla xudahafızləşir və yenilərini tapır, sürətlə  və 

məqsədyönlü şəkildə problemləri həll edirdi. 



 

390


Xəzər  şelfində yataqları  işlənməsi, neft və qaz kəmərlərinin 

çəkilməsi, Böyük İpək yolu kimi layihələr  İlham  Əliyevin Klinton, 

Mitteran,  Şirak, Xasimoto, Kol, Meycor, Bleyer kimi dünya 

siyasətinin liderləri ilə  şəxsi görüşləri zamanı müzakirə olunurdu. 

Dünyanın 14 ölkəsinin 19 şirkəti ilə danışıqlar aparır, Vaşinqtonda, 

Nyu-Yorkda, Londonda, dünyanın aparıcı universitetləri olan 

Harvardda, Stenfordda beynəlxalq iqtisadi forumlarda dünya 

biznesinin elitası qarşısında çıxışlar edirdi. Beləliklə,  İlham  Əliyev 

ölkəsinin iqtisadi nüfuzunu qorumaq uğrunda mübarizədə həm güclü 

bir iqlisadçı, həm də dünya səviyyəli bir siyasətçi kimi formalaşırdı. 

Ölkənin rəhbərinə etibar edən, Heydər  Əliyevi investisiyaların 

qarantı hesab edən sərmayəçilər və partnyorlar onun oğluna, yüksək 

dərəcəli iqtisadçı mütəxəssisə, çevik diplomata inanırdılar, etibar 

edirdilər. Bununla da qısa bir zamanda çox da böyük olmayan 

Azərbaycan sürətlə dünyanın iqlisadi siyasət mərkəzlərindən birinə 

çevrilirdi. 

İlham  Əliyev danışıqların gedişatını xatırlayır: «...Hər bir tərəf, 

təbii ki, öz maraqlarını yüksək dərəcədə qorumağa çalışırdı. Bəzən 

işlər çıxılmaz vəziyyətə düşürdü. Xüsusən, 1994-cü ilin yazında və 

yayında - İstanbul və Hyustonda danışıqların son mərhələləri çətin 

keçirdi. Danışıqların gedişatında gərgin məqamlar da olurdu və 

Azərbaycan tərəfı danışıqları dayandırmaq həddinə yaxın olurdu, 

çünki bəzi şərtləri milli mənafelər üçün qəbuledilməz sayaraq, onlarla 

razılaşa bilmirdik. Biz xarici şirkətlərə deyirdik: «Siz ayrı-ayrı 

şirkətlərin maraqlarını müdafıə edirsiniz, biz isə ölkənin və 

Azərbaycan xalqının maraqlarını müdafıə edirik. Siz səhvə yol 

verirsizsə, bu, şirkətinizin bir layihəsinə təsir göstərəcək. Biz isə səhv 

etsək, bu səhv bütün Azərbaycan xalqının maraqlarına ziyan vuracaq. 

Başqa sözlə, biz heç vəchlə heç bir səhvə yol verə bilmərik». 

Opponentlər iddia edirdilər ki, bütün gəlirlər xarici sahibkarların 

ciblərinə axacaq. İlham  Əliyev tutarlı cavab verirdi: «Əsrin 

müqaviləsi»ndən bütün gəlirin otuz il ərzində 80 faizini Azərbaycan, 

xarici  şirkətlərin hamısı isə  cəm halında yalnız iyirmi faizini 

alacaqlar». 

«Əsrin müqaviləsi» Azərbaycanın XXI əsrə siyasi və iqtisadi 

sıçrayışı oldu. Şübhəsiz ki, bu, ilk növbədə Heydər Əliyevin  



 

391


xidməti, onun zəkasının, iradəsinin, enerjisinin nəticəsi, məhsuludur. 

Buna görə  də bütün dünyada əks-səda doğurmuş  həmin cahanşümul 

hadisədən daha ətraflı bəhs edəcəyik. 

1994-cü il fevralın 4-də Prezident Heydər Əliyev «Azərbaycanda 

dəniz neft və qaz yataqlarının işlənilməsinin sürətləndirilməsi 

haqqında» sərəncam imzaladı. Bu strateji sənəd ARDNŞ-in dünyanın 

ən iri şirkətlərinin konsorsiumu ilə danışıqlarının  əsasını  təşkil etdi. 

1995-ci ilin oktyabrında İlham Əliyev bu danışıqlar barədə «Günay» 

qəzetinin  əməkdaşına müsahibəsində  ətraflı  məlumat verdi. Bu 

müsahibədə neft layihələrindən bir az kənara çıxan maraqlı detallar da 

öz  əksini tapmışdı: «1994-cü il may ayının ikisində, mənim bu 

vəzifəyə (Azərbaycan Dövlət Neft Şirkətinin vitse-prezidenti 

müəlliflər) təyinatımdan iki gün sonra bizim nümayəndə heyəti 

danışıqlar aparmaq üçün İstanbula yola düşdü, - deyə  İlham  Əliyev 

xatırlayır. - İstanbulda biz iki dəfə olmuşuq. Birinci dəfə iyirmi gün, 

ikinci dəfə isə bir ay qaldıq. Danışıqlardan sonra elə güman edirdik ki

bütün məsələlər artıq yoluna qoyulub. Həqiqətən də, 1994-cü ildə 

Hyustona, danışıqların son mərhələsini aparmağa gedəndə biz elə 

fıkirləşirdik ki, burada bir həftə,  ən uzağı on gün qalacağıq, 

müqavilədəki bəzi xırda detallara əl gəzdirəcək, bir neçə  həll 

olunmamış  məsələni yoluna qoyacaq və Bakıya qayıdacağıq. Amma 

mənim gözlədiyim kimi olmadı, danışıqlar vaxtı o qədər həll 

olunmamış  məsələ ortaya çıxdı ki, biz Hyustonda düz qırx beş gün 

qaldıq. Bəzən mübahisələr elə  gərgin həddə çatırdı ki, hər iki tərəf 

danışıqları yarıda kəsmək istəyirdi. 

ARDNŞ-in vitse-prezidenti kimi mən başa düşürdüm ki, bu 

müqavilə mütləq bağlanmalıdır, amma eyni zamanda anlayırdım ki, 

müqavilə bizimçün sərfəli şərtlərlə imzalanmışdır. Çünki on il, on beş 

il sonra heç kim bizi Azərbaycanın maraqlarına zidd olan müqavilə 

imzalamaqda təqsirləndirməməliydi. Bu iki hiss həmin vaxt 

nümayəndə heyətinin hər bir üzvünün ürəyində vardı. Mən 

problemdən çıxış yolunu məsələnin yalnız siyasi həllində görürdüm. 

Ağ evdə, Dövlət departamentində  çıxışlarım zamanı  mən 

bildirirdim ki, Azərbaycan bu müqaviləni bağlamağı çox arzulayır, 

amma bu şərtlər bizi qətiyyən qane etmir. 

  


 

392


Amerikanın energetika naziri ilə görüşüb onunla da danışıq 

apardım.  Əsas problem Xəzərin statusu məsələsi idi. O vaxt 

konsorsiuma daxil olan kompaniyalar müqavilədə belə qeyd edirdilər 

ki, işə Xəzərin statusu müəyyən ediləndən sonra başlanmalıdır. Yəni 

bir kontrakt bağlanır, qanuni qüvvəyə minir, amma Xəzərin statusu 

məsələsi açıq qalır. Siz, hər halda, bilirsiniz, bəzi ölkələr Xəzərin 

statusu məsələsinin açıq qalmasının tərəfdarıdırlar. Onda mən israr 

etdim: bu ifadə müqavilədən çıxarılmayınca onu imzalamayacam. 

Amerikanın energetika naziri mənə  tərəfdar çıxdı  və bu ifadə 

müqavilədən çıxarıldı. Müqavilənin bağlanmasında mənim əziyyətim 

çox olub, amma indi bunu şişirtmək fıkrim yoxdur. 

-  Əgər sabah, Allah eləməsin, ARDNŞ-in vitse-prezidenti İlham 

Əliyev işində  nəsə  səhv buraxsa, Azərbaycan Prezidenti onu 

bağışlayacaqmı? - deyə müxbir maraqlanır. 

- Məncə, bir oğul kimi bağışlayar, amma vitse-prezident kimi yox. 

Həm də məsələ onun bağışlayıb-bağışlamayacağında deyil. Mən bunu 

özüm-özümə bağışlamaram. Belə bir hadisə olarsa, könüllü şəkildə 

işdən gedərəm. 

ARDNŞ-in vitse-prezidenti ilə Azərbaycan Prezidentinin fıkirləri 



həmişə üst –üstə düşürmü? Moskvada və sonrakı  ağır günlərdə Siz 

həmişə atamzın mövqeyində dayanmısınız? 

-  Əlbəttə, mən həmişə onun mövqeyini müdafıə etmişəm. Çünki 

bilirdim ki, o, həmişə haqlıdır.  İndi də onun mövqeyindəyəm. Bir 

tərəfdən bu, bir oğul kimi mənim borcumdur, ikinci tərəfdən onun 

mövqeyi indiki vəziyyətdə düzgündür və Azərbaycanın müstəqilliyinə 

xidmət edir. 



- Onda sualı başqa cür qoyum. Aranızda hətta xırda məsələlərdə 

də fıkir ayrılığı olmur? 

- Siyasi məsələlərdə yox. Azərbaycanda geosiyasi vəziyyət elədir 

ki, bizim bir neçə  əsas prinsipimiz olmalıdır.  Ən  əsas isə 

müstəqilliyimizin qorunmasıdır. Prezidentin bu sahədə apardığı  iş 

alqışa layiqdir. Mən bu addımların həmişə tərəfdarı olmuşam. Düzdür, 

bəzi məsələlərdə  mənim öz şəxsi fıkrim var, amma indi vəziyyət 

gərgindir, diskussiyalar aparmağa lüzum yoxdur. İndi bütün xalq, 

bütün rəhbərlik eyni nöqtəyə vurmalıdır. 

Azərbaycan Prezidenti ilə tez-tezmi görüşürsünüz? 

- Bəli. 


 

 


 

393


- Neft işlərindən əlavə, o öz oğlunun ailə məsələləri ilə, nəvələriylə 

məşğul olurmu? 

- Hə, çox maraqlanır. Nəvələri üçün çox darıxır. Bizim ailəmiz  bir  

neçə      il    ayrılıqda  yaşayıb.      Mən   1977-ci   ildə Moskvaya 

köçmüşəm. Sonra bacım da oraya gəldi. 1983-cü il-də bizim hamımız 

Moskvada toplaşdıq. Sonra atam Naxçıvana getdi. Biz yenə  də ayrı 

düşdük.  İndi bacım xaricdədir.  Əlbəttə, atam uşaqlar üçün darıxır, 

onlarla birlikdə daha çox vaxt keçirmək istəyir. Onları özü 

 

 



böyütmək, tərbiyə vermək arzusundadır. 

- İlham müəllim, ata məsləhətinə ehtiyac duyursunuzmu? 

-  Əlbəttə, amma məncə,  əgər insan özünü yetkin hesab edirsə, 

qərarları da özü qəbul etməlidir, məsuliyyəti də özü daşımalıdır. 

Şübhəsiz ki, mən atama məsləhət üçün müraciət edirəm. Amma öz 

problemlərimi özüm həll etməyə çalışıram. 

Mən sərbəst həyata çoxdan alışmışam. Prezidentin onsuz da işi 

başından aşır, hansısa xırda problemlərlə onun vaxtını almaq 

istəmirəm». 

Danışıqların yekunlarını  dərindən öyrəndikdən sonra Prezidentin 

sentyabrın 4-də imzaladığı  fərmanda layihənin iqtisadi, siyasi, sosial 

əhəmiyyəti dəyərləndirilir. ARDNŞ prezidenti Natiq Əliyevə «Azəri», 

«Çıraq» və «Günəşli» yatağının dərin sularda yerləşən hissəsinin 

müştərək işlənilməsi, ARDNŞ  və doqquz xarici şirkət arasında neft 

məhsulunun paylaşdırılması haqqında müqavilənin imzalanması 

həvalə edilirdi. Həmin xarici şirkətlərə  əvvəllər Azərbaycanın 

«qəribliyə saldığı» Rusiyanın «LUKoyl» şirkəti, həmçinin  İran və 

Fransa şirkətləri qoşulmuşdular. 

Müqavilənin təntənəli imzalanma mərasimi 1994-cü il, sentyabrın 

20-də «Gülüstan» sarayında keçirildi. Bakıya Birləşmiş  Ştatlardan, 

Rusiyadan, Böyük Britaniyadan, Türkiyədən, Norveçdən nazirlər, 

parlament təmsilçiləri, sahibkarlar təşrif buyurdular. 

Heydər Əliyev möhtərəm qonaqlara üz tutaraq: 

- Neft - Azərbaycan Respublikasının və Azərbaycan xalqının  ən 

böyük milli sərvətidir, - dedi. - Buna görə  də Azərbaycanı «Odlar 

Yurdu» adlandırırlar. 

O, çıxışında fərəhlə respublikada neft hasilatı tarixini xatırladır, 

Azərbaycan neftçilərinin İkinci Dünya müharibəsi illərində  



 

394


faşızm üzərində qələbə yolunda verdiyi töhfəni qeyd edir. 

- Bizim neftçilərimiz Sovet İttifaqının hər hansı nöqtəsində yeni 

neft yataqlarının inkişaf etdirilməsi və  işlədilməsində  fəal iştirak 

etmişlər. Təsadüfi deyil ki, onların səyləri və zəhməti sayəsində kəşf 

edilmiş  və  işə salınmış yeni neft yataqları  «İkinci Bakı», «Üçüncü 

Bakı», «Dördüncü Bakı» adlandırılırdı. Azərbaycan neftçilərinin 

Rusiyada  ən böyük Sibir, Tümen yataqlarının inkişaf və istismar 

edilməsində, orada qüdrətli neft və qaz komplekslərinin 

yaradılmasında xidmətləri çox böyükdür. 

Mən bunları qonaqlarımızın nəzərinə çatdırmağı, Azərbaycan 

xalqının da yadına salmağı lazım bilirəm. Çünki bütün bunlar 

Azərbaycan xalqının iftixarı və qürurudur, xalqımızın, neftçilərimizin 

dünya iqtisadiyyatında böyük xidmətlərindən xəbər verir. 

Prezident məclis iştirakçılarına üz tutub danışır və onun sözləri 

gözəl, çilçıraqlı «Gülüstan» sarayının hüdudlarını  aşıb bütün 

Azərbaycana yayılır, hər bir ocaqda fərəh doğururdu. Çünki söhbət 

xalq sərvətinin taleyindən gedirdi. 

- Açığını demək istəyırəm ki, Azərbaycan tərəfinin heç də bütün 

istəkləri müqavilədə öz əksini tapmamışdır. Lakin biz başa düşürük ki, 

hər hansı müqavilədə  hər iki tərəfın maraqları  nəzərə alınmalıdır.  

Qərbin neft şirkətləri konsorsiumu öz maraqlarını  təmin etməyə 

çalışır, Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti isə Azərbaycan 

Respublikasının milli maraqlarını  təmin etməyə  səy göstərir. Deyə 

bilərəm ki, böyük və gərgin zəhmət nəticəsində, tərəflərin işə yüksək 

dərəcədə  məsuliyyətlə yanaşması sonucunda hər iki tərəfın 

maraqlarına cavab verən müqavilə hazırlanmışdır. 

1994-cü il dekabrın 2-də razılaşma qanun qüvvəsinə mindi. Dəniz 

neft buruqlarında və laboratoriyalarda, idarə kabinetlərində  və 

Rusiyadan, Gürcüstandan keçən neft boru kəmərləri boyu işlər 

başlayır, daha doğrusu, davam edirdi... 

"Əsrin müqaviləsi" imzalanıb həyata vəsiqə alandan sonra xüsusilə 

Rusiya mətbuatında Heydər  Əliyevin neft strategiyası ilə bağlı 

müxtəlif yazılar dərc olunmağa başlandı. Yazıların böyük bir 

qismində müəlliflər Azərbaycanda, yerli mütəxəssislərin göstərdiyi 

qədər neft 


 

395


və qaz ehtiyatlarının olmadığını israrla sübut etməyə çalışsalar da, 

qatar artıq getmişdi. Bir qism jurnalistlər isə neft yataqları ilə bağlı 

Heydər Əliyevdə hələ sovet dövründən dəqiq məlumat olduğu, ancaq 

bunu Moskvadan gizlətməsi barədə versiyalar irəli sürürdülər. 

Məsələn, rus jurnalisti A.Qruşin yazırdı: "Xəzər dənizində neft 

yataqları Heydər  Əliyevin Azərbaycana ilk rəhbərliyi dövründə  kəşf 

olunmuşdu. O, bu yataqlardakı "qara qızıl" ehtiyatlarının miqdarını 

Moskvadan gizlətmişdi. Moskvada da həmişə belə hesab edirdilər ki, 

Xəzərdəki yataqlar perspektivli deyil. Zaman göstərdi ki, onlar 

yanılıblar". 

Heydər  Əliyev isə 2001-ci il avqustun 26-da ABŞ-m dövlət 

katibinin Avropa və Avrasiya ölkələri üzrə köməkçisi Elizabet Consun 

rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyətini qəbul edərkən deyirdi: "Bu gün 

Xəzər dənizində mövcud olan və istifadə edilən neft yataqları  həm 

Azərbaycan sektorunda, həm də Türkmənistan, Qazaxıstan, Rusiya 

sektorlarında, onların hamısı Azərbaycan geoloqları  tərəfindən kəşf 

edilmişdir. Bu geoloqlardan biri Xoşbəxt Yusifzadədir. O, uzun 

illərdir bu işlə  məşğul olur. Təbii ki, o vaxt kəşf olunan yataqların 

hamısında iş görmək mümkün deyildi. Amma SSRİ dövləti tərəfındən 

bu işlər Azərbaycanın üzərinə qoyulmuşdu". 

Başqa bir rus publisisti O.Çıqanov isə yazır: «...Yeri gəlmişkən 

indi gerçəkləşən layihələr üzrə  Xəzərin neft yataqları vaxtilə sovet 

mütəxəssisləri tərəfindən kəşf olunmuşdu.  Əliyev o mütəxəssislərlə 

çox yaxından tanış idi. Bilmirəm, ancaq mənə elə  gəlir ki, hələ o 

zaman Heydər  Əliyev düşüncələrində  nəinki Azərbaycanın müstəqil 

inkişafını istisna edir, əksinə bir çox hallarda bunu planlaşdırırdı». 

Müəllifin nə qədər haqlı olduğunu zaman göstərdi. Zaman göstərdi 

ki, Heydər  Əliyev siyasi fəlsəfəsinin  əsas qayəsi bütün dövrlərdə 

müstəqil Azərbaycan quruculuğu olmuşdur. Bu qayə onu bütün həyatı 

boyu düşündürdüyündən, yaratdığı, sovet dönəmində çalışıb qurduğu 

nə varsa, bir qərinə sonra belə müstəqillikdən, ona xidmətdən xəbər 

verirdi. İndi bu gerçəklik Azərbaycanda, 

  


 

396


müstəqil  ölkənin  vətəndaşı  olan  hər bir insanda qürur doğurur. 

 

Yaxşı yol, «Dədə Qorqud»! 

 

1995-ci il oktyabrın 9-da «Gülüstan» sarayındakı  təntənəli 



mərasimdən 1 il sonra Heydər  Əliyev neft konsorsiumunun 

Beynəlxalq Rəhbər Komitəsi üzvlərini qəbul edir. Layihə 

iştirakçılarının yekdil rəyinə görə, ötən il uğurlu olmuşdur. 

İlkin neftin 1996-cı ildə  çıxarılması  və  işlədilməsi reallığa 

çevrilməkdədir. 

Azərbaycan neftçiləri, sovet dövründə yaradılmış güclü 

infrastruktura, qazanılmış  təcrübəyə  əsaslanaraq, dənizin böyük 

dərinliklərində yerləşən yataqlara doğru irəliləyirdilər. 

Dəniz neftçıxarması tarixinə 7 noyabr 1949-cu il qızıl hərflərlə 

yazılmışdır. Həmin gün indi məşhur olan Neft Daşlarında ilk neft 

quyusu fontan vurmuşdur. Daha sonra üzən qazma qurğuları - «Şelf-

l», «Şelf-2», «Şelf-3», yaradılmış; Azərbaycan KP MK-nın birinci 

katibi Heydər  Əliyevin təşəbbüsü ilə  əvvəlcə  Həştərxanda qurulması 

nəzərdə tutulan Dərin özüllər zavodu Bakıda tikilmişdir; bu inşaat 

ittifaq planlarında ayrıca maddə kimi yer alırdı - axı, 500 milyon 

dollarlıq nəhəng iş zarafat deyil! 

1996-cı il iyulun 4-də Azərbaycan xarici tərəfdaşlarla «Şahdəniz» 

yatağının işlənilməsi haqqında daha bir müqavilə bağladı - orada, 

yarım kilometr su qatının altında geoloqlar təbii qaz xəzinəsi kəşf 

etmişdilər. Bir trilyon kubmetrə  qədər qaz! «Şahdəniz» yatağının 

tədqiqatı  nəticələrindən söz açaraq, Heydər  Əliyev qeyd etmişdir: 

«İndiyədək bu işimizə maneçilik törətməyə  cəhd edənlər var. Lakin 

heç kim heç nəyə nail ola bilməyəcək. Azərbaycan dövlətinin yeni 

neft strategiyası müəyyənləşdirilmişdir. Biz indən belə  də bu 

strategiyanı qətiyyətlə gerçəkləşdirəcəyik». 

Hazırda Xəzər dənizində bütöv bir donanma çalışır: bu sırada 

«İstiqlal» qurğusu, vaxtilə «Xəzərdənizneft» adlanan «Dədə Qorqud» 

da var. 


Bütöv bir zavod timsalında olan bu üzən yarımdalma qurğusu 

1981-ci ildən neft və qaz axtarışlarına qoşulmuşdur. Onun 

  

 

 



  

 

397


hesabında onlarla qazılmış quyu və yeni açılmış neft-qaz layları var. 

Bu üzən zavodun rekonstruksiya vaxtı  gəlib çatanda Azərbaycan 

mütəxəssisləri və ustalarının iştirakıyla həmin işi Amerikanın «Santa-

Fe» şirkəti apardı. 

Nəhəng qurğunun üst göyərtəsinə yüz pilləli trapla qalxırlar. Hətta 

təcrübəli neftçilər də pilləkəndə nəfəs dərməli olurlar. 74 yaşlı Heydər 

Əliycv inamlı addımlarla yuxarıya qalxır. 1986-cı ildə ona diaqnoz 

qoyan Kreml xəstəxanasının «xüsusi» həkimləri öz pasientlərini indi 

görəydilər! O, fəxri qonaqlar kitabında yadigar olaraq bu sözləri yazır: 

«Bugün Azərbaycan neft sənayesinin həyatında  əlamətdar hadisə 

baş verir». «Əsrin müqaviləsi»nin reallaşdırılması  nəticəsində ilk 

yarımdalma qazma qurğusu işə salınır. Bu qurğuya xalqımız üçün əziz 

və müqəddəs olan «Dədə Qorqud» adı verilir. Qurğuya uzun ömür, 

yaxşı yol arzulayıram. Bu qurğunu yenidən quraşdıran və müasir 

səviyyəyə çatdıran hər bir insana təşəkkürümü bildirirəm. Böyük neft 

müqaviləsini həyata keçirən Beynəlxalq konsorsiuma uğurlar 

diləyirəm. 

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti 

Heydər Əliyev  

Bakı şəhəri, 24 avqust 1996-cı il. 

 

Yeri gəlmişkən, düz on yeddi il öncə, həmin gün Azərbaycan KP 



MK-nın birinci katibinə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adı verilmişdi. 

Neftçilər bu əlamətdar hadisəni unutmamışdılar. Hiss olunurdu ki, 

Heydər  Əliyevin özü də o mükafatı, daha dəqiq desək, ömrünü həsr 

etdiyi əməyinə verilən qiyməti xatirində saxlayırdı. 

İndi isə keçmişlərə nəzər salaraq deyirdi: 

- Respublikamızda neft sənayesinin inkişafı, Xəzərin Azərbaycan 

sektorunda neft yataqlarının rasional istifadə olunması üçün biz 1970-

ci illərdə burada, sizinlə dayandığımız bu yerdə böyük dərin özüllər 

zavodunun tikintisi haqqında qərar qəbul etdik... İndi böyük iftixar 

hissilə bu nəhəng zavodun burada yaradılmış istehsalat sahələrini 

görürük. 

Bu gün, buraya gəlib bu böyük zavodun korpuslarına və qüdrətli 

qurğulara, sahildə  və bu sahənin  ətrafımda boy atmış  ağaclara 

baxdıqca, mən bir daha iftixar hissi keçirirəm - hər şey vaxtilə Xəzər 

sahilinin bomboş yerində yaranmışdır. Mən 


 

398


bu gün çox xoşbəxtəm, çox şadam. Xoşbəxtəm və şadam ona görə ki, 

indi burada gördükləriniz hər  şeyin  əsasını qoyanlardan biri, 

təşəbbüskarıyam.  İllər boyu çalışmışam ki, bu işlər yerinə yetirilsin, 

illər boyu zəhmət çəkmişəm ki, bütün bunlar realığa çevrilsin... 

(Bəli, öz arzusunun çin olduğunu görən, kamına yetən insan 

məsuddur. Başqa insanları, gələcək nəsilləri düşünən, nəcib arzularla 

yaşayan və onları uca əməllərə çevirən insanlar ikiqat xoşbəxtdir. 

Baykal-Amur magistralının sonuncu, «qızıl» relsini qaynaq edən 

inşaatçıların sevincdən yaşaran gözlərini yada salaq... Uzun 

axtarışlardan, çətin sınaqlardan sonra qoca Xəzərin gizlətdiyi zəngin 

sərvətlərinə yol açan, suların, yerin altından üzə  çıxan ilk neft 

şırnaqlarını görən, yanaqlarına mübarək «qara qızıl» damlalarını 

yaxan geoloqların, neftçilərin kövrək  şadlığını yada salaq... Heydər 

Əliyev bu sevincin Xəzərin yeni fatehlərinə müyəssər olacağına 

inanırdı). 

- Qurğu yenidən doğuldu. Buna görə də onun yeni adı olmalıdır. 

Deyə bilərəm ki, Azərbaycan xalqının tarixi, ənənələri və müxtəlif 

tarixi yerlərilə bağlı ona qədər ad təklif edilmişdir. Bütün təklif edilən 

adlar həqiqətən dəyərli idi. Lakin mən bu qurğunu «Dədə Qorqud» 

adlandırmaq qərarına gəldim. Hesab edirəm ki, hər bir azərbaycanlı 

üçün  əziz olan bu ad - bu qurğuya yaraşan  ən dəyərli,  ən görkəmli 

addır. 


Mən «Dədə Qorqud» qurğusuna böyük, uğurlu yol arzulayıram! 

Azərbaycan xalqının «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanının yaranma 

tarixi VIII yüzilliyin əvvəllərinə gedib çıxır. 2000-ci ildə YUNESKO-

nun qərarıyla məşhur eposun 1300 illiyi dünya miqyasında qeyd 

olundu. Təbii ki, möhtəşəm bayram tədbirləri Azərbaycanda keçirildi. 

Dastan XX əsrdə sovet ideologiyasının qondarma və haqsız 

hökmlərinə məruz qalsa da, bu ölməz abidə qeyrətli elm adamlarının 

səyləri sayəsində yaşamış və yeni nəsillərə çatdırılmış, xalqın mənəvi 

irsində  təkrarsız və layiqli yerini tutmuşdur. Bu hünərpərvər alimlər 

sırasında görkəmli rus şərqşünası Vasili Vladimiroviç Bartoldun 

xidmətləri yubiley günlərində xüsusi ehtiramla yad edilirdi. 

«Kitabi - Dədə Qorqud» orta əsrlər türk dastan ədəbiyyatının 

yeganə yazılı  əsəridir.  Əlyazma Drezdendə saxlanılır (onun 

Almaniyaya hansı yolla gedib çıxması məlum deyil). Böyük 



 

399


rus şərqşünası Vasili Bartold bu çox qiymətli əlyazmanı ilk dəfə 1891-

ci ildə, hələ iyirmi yaşı olanda. Peterburq Universitetinin tələbəsi ikən 

görmüşdü. Elə həmin vaxt da əlyazmanın üzünü köçürməyə və hissə-

hissə tərcümə etməyə başlamışdı. On il ərzində - 1893-cü ildən 1903-

cü ilə qədər bu əlyazmanın dörd cildi işıq üzü görmüşdür. Beləliklə, 

Bartoldun da maraq dairəsi genişlənirdi:  Şərq xalqlarının tarixi, 

mədəniyyəti. Xəzəryanı bölgələrin müsəlman dünyasında yeri. 

Məşhur alim məhz bu mövzuda 1924-cü ilin dekabrında Azərbaycan 

Dövlət Universitetinin şorqşünaslıq fakültəsində silsilə mühazirələr 

oxumuşdur. Amma onun üçün əsas maraqlı mövzu XV əsrdə 

Azərbaycanda yazıya alınmış bu epos olmuşdur. 1930-cu ildə  vəfat 

edən akademik Bartold ömrünün sonuna qədər «Kitabi-Dədə 

Qorqud»u öyrənmiş və tərcüməsi üzərində işləmişdir: 

«Oğuzların arasında o, birinci adam idi. O, hər şeyi bilirdi, nə desə 

olurdu». 

Dədə Qorqud deyirdi: «Çətin yollarda Qaf dağında atıyla gedə 

bilməyən igid ata minməsə yaxşıdır». 

Yenə Dədə Qorqud deyirdi: «Heç vaxt qonaq üzü görməyən qara 

evlər dağılsalar yaxşıdır. Atın yemədiyi acı otlar qurusalar yaxşıdır. 

Adamın içmədiyi acı sular axmasalar yaxşıdır». 

Akademik Bartoldun tərcümə etdiyi «Kitabi - Dədə Qorqud»u 

onun tələbələri «Ədəbi abidələr» adlı akademik silsiləyə daxil edərək 

1962-ci ildə  nəşr etdirdilər. Beləliklə, ruslara «İqor polku haqqında 

dastan»ın əziz olduğu qədər, fransızlara «Roland haqqında əfsanə»nin 

əziz olduğu qədər azərbaycanlılara, ümumən bütün türklərə əziz olan 

bu kitab yenidən oxucuların ixtiyarma verildi. 



Yüklə 8,78 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   23   24   25   26   27   28   29   30   ...   39




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə